Arthashastra · Chapter 08.3
avidyā.vinayaḥ puruṣa.vyasana.hetuḥ //
avinīto hi vyasana.doṣān na paśyati //
tān upadekṣyāmaḥ //
kopajas tri.vargaḥ, kāmajaś catur.vargaḥ //
tayoḥ kopo garīyān //
sarvatra hi kopaś carati //
prāyaśaś ca kopa.vaśā rājānaḥ prakṛti.kopair hatāḥ śrūyante, kāma.vaśāḥ kṣaya.nimittam ari.vyādhibhir iti //
na^iti bhāradvājaḥ //
"sat.puruṣa.ācāraḥ kopo vaira.yātanam avajñā.vadho bhīta.manuṣyatā ca //
nityaś ca kopena sambandhaḥ pāpa.pratiṣedha.arthaḥ //
kāmaḥ siddhi.lābhaḥ sāntvaṃ tyāga.śīlatā sampriya.bhāvaś ca //
nityaś ca kāmena sambandhaḥ kṛta.karmaṇaḥ phala.upabhoga.arthaḥ" iti //
na^iti kauṭilyaḥ //
dveṣyatā śatru.vedanaṃ duḥkha.āsaṅgaś ca kopaḥ //
paribhavo dravya.nāśaḥ pāṭaccara.dyūtakāra.lubdhaka.gāyana.vādakaiś ca^anarthyaiḥ samyogaḥ kāmaḥ //
tayoḥ paribhavād dveṣyatā garīyasī //
paribhūtaḥ svaiḥ paraiś ca^avagṛhyate, dveṣyaḥ samucchidyata iti //
dravya.nāśāt^śatru.vedanaṃ garīyaḥ //
dravya.nāśaḥ kośa.ābādhakaḥ, śatru.vedanaṃ prāṇa.ābādhakam iti //
anarthya.samyogād duḥkha.samyogo garīyān //
anarthya.samyogo muhūrta.pratīkāro, dīrgha.kleśa.karo duḥkhānām āsaṅga iti //
tasmāt kopo garīyān //
vāk.pāruṣyam artha.dūṣaṇaṃ daṇḍa.pāruṣyam iti //
"vāk.pāruṣya.artha.dūṣaṇayor vāk.pāruṣyaṃ garīyaḥ" iti viśāla.akṣaḥ //
"paruṣa.mukto hi tejasvī tejasā pratyārohati //
durukta.śalyaṃ hṛdi nikhātaṃ tejaḥ.saṃdīpanam indriya.upatāpi ca" iti //
na^iti kauṭilyaḥ //
artha.pūjā vāk.śalyam apahanti, vṛtti.vilopas tv artha.dūṣaṇam //
adānam ādānaṃ vināśaḥ parityāgo vā^arthasya^ity artha.dūṣaṇam //
"artha.dūṣaṇa.daṇḍa.pāruṣyayor artha.dūṣaṇaṃ garīyaḥ" iti pārāśarāḥ //
"artha.mūlau dharma.kāmau //
artha.pratibaddhaś ca loko vartate //
tasya.upaghāto garīyān" iti //
na^iti kauṭilyaḥ //
sumahatā^apy arthena na kaścana śarīra.vināśam icchet //
daṇḍa.pāruṣyāc ca tam eva doṣam anyebhyaḥ prāpnoti //
iti kopajas tri.vargaḥ //
kāmajas tu mṛgayā dyūtaṃ striyaḥ pānam iti catur.vargaḥ //
tasya "mṛgayā.dyūtayor mṛgayā garīyasī" iti piśunaḥ //
"stena.amitra.vyāla.dāva.praskhalana.bhaya.din.mohāḥ kṣut.pipāse ca prāṇa.ābādhas tasyām //
dyūte tu jitam eva^akṣa.viduṣā yathā jayat.sena.duryodhanābhyām" iti //
na^ity kauṭilyaḥ //
tayor apy anyatara.parājayo^asti^iti nala.yudhiṣṭhirābhyāṃ vyākhyātam //
tad eva vijita.dravyam āmiṣaṃ vaira.anubandhaś ca //
sato^arthasya vipratipattir asataś ca^arjanam apratibhukta.nāśo mūtra.purīṣa.dhāraṇa.bubhukṣā.ādibhiś ca vyādhi.lābha iti dyūta.doṣāḥ //
mṛgayāyāṃ tu vyāyāmaḥ śleṣma.pitta.medaḥ.sveda.nāśaś cale sthite ca kāye lakṣa.paricayaḥ kopa.bhaya.sthāneṣu ca mṛgāṇāṃ citta.jñānam anitya.yānaṃ ca^iti //
"dyūta.strī.vyasanayoḥ kaitava.vyasanam" iti kauṇapadantaḥ //
"sātatyena hi niśi pradīpe mātari ca mṛtāyāṃ dīvyaty eva kitavaḥ //
kṛcchre ca pratipṛṣṭaḥ kupyati //
strī.vyasane tu snāna.pratikarma.bhojana.bhūmiṣu bhavaty eva dharma.artha.paripraśnaḥ //
śakyā ca strī rājahite.niyoktum, upāṃśu.daṇḍena vyādhinā vā vyāvartayitum avasrāvayituṃ vā" iti //
na^iti kauṭilyaḥ //
sapratyādeyaṃ dyūtaṃ niṣpratyādeyaṃ strī.vyasanam //
adarśanaṃ kārya.nirvedaḥ kāla.atipātanād anartho dharma.lopaś ca tantra.daurbalyaṃ pāna.anubandhaś ca^iti //
"strī.pāna.vyasanayoḥ strī.vyasanam" iti vātavyādhiḥ //
"strīṣu hi bāliśyam aneka.vidhaṃ niśānta.praṇidhau vyākhyātam //
pāne tu śabda.ādīnām indriya.arthānām upabhogaḥ prīti.dānaṃ parijana.pūjanaṃ karma.śrama.vadhaś ca" iti //
na^iti kauṭilyaḥ //
strī.vyasane bhavaty apatya.utpattir ātma.rakṣaṇaṃ ca^antar.dāreṣu, viparyayo vā bāhyeṣu, agamyeṣu sarva.ucchittiḥ //
tad ubhayaṃ pāna.vyasane //
pāna.sampat - saṃjñā.nāśo^anunmattasya^unmattatvam apretasya pretatvaṃ kaupīna.darśanaṃ śruta.prajñā.prāṇa.vitta.mitra.hāniḥ sadbhir viyogo^anarthya.samyogas tantrī.gīta.naipuṇyeṣu ca^arthaghneṣu prasaṅga iti //
dyūta.madyayor dyūtam //
ekeṣāṃ paṇa.nimitto jayaḥ parājayo vā prāṇiṣu niścetaneṣu vā pakṣa.dvaidhena prakṛti.kopaṃ karoti //
viśeṣataś ca saṃghānāṃ saṃgha.dharmiṇāṃ ca rāja.kulānāṃ dyūta.nimitto bhedas tan.nimitto vināśa ity asat.pragrahaḥ pāpiṣṭhatamo vyasanānāṃ tantra.daurbalyād iti //
KAZ08.3.65ab/ asatāṃ pragrahaḥ kāmaḥ kopaś ca^avagrahaḥ satām /
KAZ08.3.65cd/ vyasanaṃ doṣa.bāhulyād atyantam ubhayaṃ matam //
KAZ08.3.66ab/ tasmāt kopaṃ ca kāmaṃ ca vyasana.ārambham ātmavān /
KAZ08.3.66cd/ parityajen mūla.haraṃ vṛddha.sevī jita.indriyaḥ //E
(pīḍana.vargah - stambha.vargah - kośa.sanga.vargah)
Original text: Arthaśāstra · Edition: R. P. Kangle's edition: The Kauṭilīya Arthaśāstra, A critical Edtion with a Glossary, Second edition, University of Bombay 1969. · Data entry Muneo Tokunaga · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0