અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 08.2

રાજા રાજ્યમ્ ઇતિ પ્રકૃતિ.સંક્ષેપઃ ॥

રાજ્ઞો^અભ્યન્તરો બાહ્યો વા કોપ ઇતિ ॥

અહિ.ભયાદ્ અભ્યન્તરઃ કોપો બાહ્ય.કોપાત્ પાપીયાન્, અન્તર્.અમાત્ય.કોપશ્ ચ^અન્તઃ.કોપાત્ ॥

તસ્માત્ કોશ.દણ્ડ.શક્તિમ્ આત્મ.સંસ્થાં કુર્વીત ॥

"દ્વૈરાજ્ય.વૈરાજ્યયોર્ દ્વૈરાજ્યમ્ અન્યોન્ય.પક્ષ.દ્વેષ.અનુરાગાભ્યાં પરસ્પર.સંઘર્ષેણ વા વિનશ્યતિ, વૈરાજ્યં તુ પ્રકૃતિ.ચિત્ત.ગ્રહણ.અપેક્ષિ યથા.સ્થિતમ્ અન્યૈર્ ભુજ્યતે" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

પિતા.પુત્રયોર્ ભ્રાત્રોર્ વા દ્વૈરાજ્યં તુલ્ય.યોગ.ક્ષેમમ્ અમાત્ય.અવગ્રહં વર્તયતિ ॥

વૈરાજ્યં તુ જીવતઃ પરસ્ય^આચ્છિદ્ય "ન^એતન્ મમ" ઇતિ મન્યમાનઃ કર્શયતિ, અપવાહયતિ, પણ્યં વા કરોતિ, વિરક્તં વા પરિત્યજ્ય^અપગચ્છતિ^ઇતિ ॥

અન્ધશ્ ચલિત.શાસ્ત્રો વા રાજા^ઇતિ "અશાસ્ત્ર.ચક્ષુર્ અન્ધો યત્.કિંચન.કારી દૃઢ.અભિનિવેશી પર.પ્રણેયો વા રાજ્યમ્ અન્યાયેન^ઉપહન્તિ, ચલિત.શાસ્ત્રસ્ તુ યત્ર શાસ્ત્રાચ્ ચલિત.મતિર્ ભવતિ શક્ય.અનુનયો ભવતિ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

અન્ધો રાજા શક્યતે સહાય.સમ્પદા યત્ર તત્ર વા પર્યવસ્થાપયિતુમ્ ॥

ચલિત.શાસ્ત્રસ્ તુ શાસ્ત્રાદ્ અન્યથા.અભિનિવિષ્ટ.બુદ્ધિર્ અન્યાયેન રાજ્યમ્ આત્માનં ચ^ઉપહન્તિ^ઇતિ ॥

વ્યાધિતો નવો વા રાજા^ઇતિ "વ્યાધિતો રાજા રાજ્ય.ઉપઘાતમ્ અમાત્ય.મૂલં પ્રાણ.આબાધં વા રાજ્ય.મૂલમ્ અવાપ્નોતિ, નવસ્ તુ રાજા સ્વ.ધર્મ.અનુગ્રહ.પરિહાર.દાન.માન.કર્મભિઃ પ્રકૃતિ.રઞ્જન.ઉપકારૈશ્ ચરતિ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

વ્યાધિતો રાજા યથા.પ્રવૃત્તં રાજ.પ્રણિધિમ્ અનુવર્તયતિ ॥

નવસ્ તુ રાજા બલ.આવર્જિતં "મમ^ઇદં રાજ્યમ્" ઇતિ યથા.ઇષ્ટમ્ અનવગ્રહશ્ ચરતિ ॥

સામુત્થાયિકૈર્ અવગૃહીતો વા રાજ્ય.ઉપઘાતં મર્ષયતિ ॥

પ્રકૃતિષ્વ્ અરૂઢઃ સુખમ્ ઉચ્છેત્તું ભવતિ^ઇતિ ॥

વ્યાધિતે વિશેષઃ પાપ.રોગ્ય.પાપ.રોગી ચ ॥

નવે^અપ્ય્ અભિજાતો^અનભિજાત ઇતિ ॥

દુર્બલો^અભિજાતો બલવાન્ અનભિજાતો રાજા^ઇતિ "દુર્બલસ્ય^અભિજાતસ્ય^ઉપજાપં દૌર્બલ્ય.અપેક્ષાઃ પ્રકૃતયઃ કૃચ્છ્રેણ^ઉપગચ્છન્તિ, બલવતશ્ ચ^અનભિજાતસ્ય બલ.અપેક્ષાઃ સુખેન" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

દુર્બલમ્ અભિજાતં પ્રકૃતયઃ સ્વયમ્ ઉપનમન્તિ, જાત્યમ્ ઐશ્વર્ય.પ્રકૃતિર્ અનુવર્તત ઇતિ ॥

બલવતશ્ ચ^અનભિજાતસ્ય^ઉપજાપં વિસંવાદયન્તિ, અનુરાગે સાર્વગુણ્યમ્ ઇતિ ॥

પ્રયાસ.વધાત્ સસ્ય.વધો મુષ્ટિ.વધાત્ પાપીયાન્, નિરાજીવત્વાદ્ અવૃષ્ટિર્ અતિવૃષ્ટિતઃ ॥
કz08.2.26અબ્। દ્વયોર્ દ્વયોર્ વ્યસનયોઃ પ્રકૃતીનાં બલ.અબલમ્ ।
કz08.2.26ચ્દ્। પારમ્પર્ય.ક્રમેણ^ઉક્તં યાને સ્થાને ચ કારણમ્ ॥એ
(પુરુષ.વ્યસન.વર્ગહ્)