અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 08.1

વ્યસન.યૌગપદ્યે સૌકર્યતો યાતવ્યં રક્ષિતવ્યં વા^ઇતિ વ્યસન.ચિન્તા ॥

દૈવં માનુષં વા પ્રકૃતિ.વ્યસનમ્ અનય.અપનયાભ્યાં સમ્ભવતિ ॥

ગુણ.પ્રાતિલોમ્યમ્ અભાવઃ પ્રદોષઃ પ્રસઙ્ગઃ પીડા વા વ્યસનમ્ ॥

વ્યસ્યત્ય્ એનં શ્રેયસ ઇતિ વ્યસનમ્ ॥

"સ્વામ્ય્.અમાત્ય.જન.પદ.દુર્ગ.કોશ.દણ્ડ.મિત્ર.વ્યસનાનાં પૂર્વં પૂર્વં ગરીયઃ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ ભરદ્વાજઃ ॥

"સ્વામ્ય્.અમાત્ય.વ્યસનયોર્ અમાત્ય.વ્યસનં ગરીયઃ ॥

મન્ત્રો મન્ત્ર.ફલ.અવાપ્તિઃ કર્મ.અનુષ્ઠાનમ્ આય.વ્યય.કર્મ દણ્ડ.પ્રણયનમ્ અમિત્ર.અટવી.પ્રતિષેધો રાજ્ય.રક્ષણં વ્યસન.પ્રતીકારઃ કુમાર.રક્ષણમ્ અભિષેકશ્ ચ કુમારાણામ્ આયત્તમ્ અમાત્યેષુ ॥

તેષામ્ અભાવે તદ્.અભાવઃ, છિન્ન.પક્ષસ્ય^ઇવ રાજ્ઞશ્ ચેષ્ટા.નાશશ્ ચ ॥

વ્યસનેષુ ચ^આસન્નઃ પર.ઉપજાપઃ ॥

વૈગુણ્યે ચ પ્રાણ.આબાધઃ પ્રાણ.અન્તિક.ચરત્વાદ્ રાજ્ઞઃ" ઇતિ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

મન્ત્રિ.પુરોહિત.આદિ.ભૃત્ય.વર્ગમ્ અધ્યક્ષ.પ્રચારં પુરુષ.દ્રવ્ય.પ્રકૃતિ.વ્યસન.પ્રતીકારમ્ એધનં ચ રાજા^એવ કરોતિ ॥

વ્યસનિષુ વા^અમાત્યેષ્વ્ અન્યાન્ અવ્યસનિનઃ કરોતિ ॥

પૂજ્ય.પૂજને દૂષ્ય.અવગ્રહે ચ નિત્ય.યુક્તસ્ તિષ્ઠતિ ॥

સ્વામી ચ સમ્પન્નઃ સ્વ.સમ્પદ્ભિઃ પ્રકૃતીઃ સમ્પાદયતિ ॥

સ યત્.શીલસ્ તત્.શીલાઃ પ્રકૃતયો ભવન્તિ, ઉત્થાને પ્રમાદે ચ તદ્.આયત્તત્વાત્ ॥

તત્.કૂટ.સ્થાનીયો હિ સ્વામી^ઇતિ ॥

"અમાત્ય.જન.પદ.વ્યસનયોર્ જન.પદ.વ્યસનં ગરીયઃ" ઇતિ વિશાલ.અક્ષઃ ॥

"કોશો દણ્ડઃ કુપ્યં વિષ્ટિર્ વાહનં નિચયાશ્ ચ જન.પદાદ્ ઉત્તિષ્ઠન્તે ॥

તેષામ્ અભાવો જન.પદ.અભાવે, સ્વામ્ય્.અમાત્યયોશ્ ચ^અનન્તરઃ" ઇતિ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

અમાત્ય.મૂલાઃ સર્વ.આરમ્ભાઃ - જન.પદસ્ય કર્મ.સિદ્ધયઃ સ્વતઃ પરતશ્ ચ યોગ.ક્ષેમ.સાધનં વ્યસન.પ્રતીકારઃ શૂન્ય.નિવેશ.ઉપચયૌ દણ્ડ.કર.અનુગ્રહશ્ ચ^ઇતિ ॥

"જન.પદ.દુર્ગ.વ્યસનયોર્ દુર્ગ.વ્યસનમ્" ઇતિ પારાશરાઃ ॥

"દુર્ગે હિ કોશ.દણ્ડ.ઉત્પત્તિર્ આપદિ સ્થાનં ચ જન.પદસ્ય ॥

શક્તિમત્તરાશ્ ચ પૌરા જાનપદેભ્યો નિત્યાશ્ ચ^આપદિ સહાયા રાજ્ઞઃ ॥

જાનપદાસ્ ત્વ્ અમિત્ર.સાધારણાઃ" ઇતિ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

જન.પદ.મૂલા દુર્ગ.કોશ.દણ્ડ.સેતુ.વાર્ત્તા.આરમ્ભાઃ ॥

શૌર્યં સ્થૈર્યં દાક્ષ્યં બાહુલ્યં ચ જાનપદેષુ ॥

પર્વત.અન્તર્.દ્વીપાશ્ ચ દુર્ગા ન^અધ્યુષ્યન્તે જન.પદ.અભાવાત્ ॥

કર્ષક.પ્રાયે તુ દુર્ગ.વ્યસનમ્, આયુધીય.પ્રાયે તુ જન.પદે જન.પદ.વ્યસનમ્ ઇતિ ॥

"દુર્ગ.કોશ.વ્યસનયોઃ કોશ.વ્યસનમ્" ઇતિ પિશુનઃ ॥

"કોશ.મૂલો હિ દુર્ગ.સંસ્કારો દુર્ગ.રક્ષણં જન.પદ.મિત્ર.અમિત્ર.નિગ્રહો દેશ.અન્તરિતાનામ્ ઉત્સાહનં દણ્ડ.બલ.વ્યવહારશ્ ચ ॥

દુર્ગઃ કોશાદ્ ઉપજાપ્યઃ પરેષામ્ ॥

કોશમ્ આદાય ચ વ્યસને શક્યમ્ અપયાતુમ્, ન દુર્ગમ્" ઇતિ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

દુર્ગ.અર્પણઃ કોશો દણ્ડસ્ તૂષ્ણીં.યુદ્ધં સ્વ.પક્ષ.નિગ્રહો દણ્ડ.બલ.વ્યવહાર આસાર.પ્રતિગ્રહઃ પર.ચક્ર.અટવી.પ્રતિષેધશ્ ચ ॥

દુર્ગ.અભાવે ચ કોશઃ પરેષામ્ ॥

દૃશ્યતે હિ દુર્ગવતામ્ અનુચ્છિત્તિર્ ઇતિ ॥

"કોશ.દણ્ડવ્યસનયોર્ દણ્ડ.વ્યસનમ્" ઇતિ કૌણપદન્તઃ ॥

"દણ્ડ.મૂલો હિ મિત્ર.અમિત્ર.નિગ્રહઃ પર.દણ્ડ.ઉત્સાહનં સ્વ.દણ્ડ.પ્રતિગ્રહશ્ ચ ॥

દણ્ડ.અભાવે ચ ધ્રુવઃ કોશ.વિનાશઃ ॥

કોશ.અભાવે ચ શક્યઃ કુપ્યેન ભૂમ્યા પર.ભૂમિ.સ્વયં.ગ્રાહેણ વા દણ્ડઃ પિણ્ડયિતુમ્, દણ્ડવતા ચ કોશઃ ॥

સ્વામિનશ્ ચ^આસન્ન.વૃત્તિત્વાદ્ અમાત્ય.સધર્મા દણ્ડઃ" ઇતિ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

કોશ.મૂલો હિ દણ્ડઃ ॥

કોશ.અભાવે દણ્ડઃ પરં ગચ્છતિ, સ્વામિનં વા હન્તિ ॥

સર્વ.અભિયોગ.કરશ્ ચ કોશો ધર્મ.કામ.હેતુઃ ॥

દેશ.કાલ.કાર્ય.વશેન તુ કોશ.દણ્ડયોર્ અન્યતરઃ પ્રમાણી.ભવતિ ॥

લમ્ભ.પાલનો હિ દણ્ડઃ કોશસ્ય, કોશઃ કોશસ્ય દણ્ડસ્ય ચ ભવતિ ॥

સર્વ.દ્રવ્ય.પ્રયોજકત્વાત્ કોશ.વ્યસનં ગરીય ઇતિ ॥

"દણ્ડ.મિત્ર.વ્યસનયોર્ મિત્ર.વ્યસનમ્" ઇતિ વાતવ્યાધિઃ ॥

"મિત્રમ્ અભૃતં વ્યવહિતં ચ કર્મ કરોતિ, પાર્ષ્ણિ.ગ્રાહમ્ આસારમ્ અમિત્રમ્ આટવિકં ચ પ્રતિકરોતિ, કોશ.દણ્ડ.ભૂમિભિશ્ ચ^ઉપકરોતિ વ્યસન.અવસ્થા.યોગમ્" ઇતિ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

દણ્ડવતો મિત્રં મિત્ર.ભાવે તિષ્ઠતિ, અમિત્રો વા મિત્ર.ભાવે ॥

દણ્ડ.મિત્રયોસ્ તુ સાધારણે કાર્યે સારતઃ સ્વ.યુદ્ધ.દેશ.કાલ.લાભાદ્ વિશેષઃ ॥

શીઘ્ર.અભિયાને ત્વ્ અમિત્ર.આટવિક.અનભ્યન્તર.કોપે ચ ન મિત્રં વિદ્યતે ॥

વ્યસન.યૌગપદ્યે પર.વૃદ્ધૌ ચ મિત્રમ્ અર્થ.યુક્તૌ તિષ્ઠતિ ॥

ઇતિ પ્રકૃતિ.વ્યસન.સમ્પ્રધારણમ્ ઉક્તમ્ ॥
કz08.1.61અબ્। પ્રકૃત્ય્.અવયવાનાં તુ વ્યસનસ્ય વિશેષતઃ ।
કz08.1.61ચ્દ્। બહુ.ભાવો^અનુરાગો વા સારો વા કાર્ય.સાધકઃ ॥
કz08.1.62અબ્। દ્વયોસ્ તુ વ્યસને તુલ્યે વિશેષો ગુણતઃ ક્ષયાત્ ।
કz08.1.62ચ્દ્। શેષ.પ્રકૃતિ.સાદ્ગુણ્યં યદિ સ્યાન્ ન^અવિધેયકમ્ ॥
કz08.1.63અબ્। શેષ.પ્રકૃતિ.નાશસ્ તુ યત્ર^એક.વ્યસનાદ્ ભવેત્ ।
કz08.1.63ચ્દ્। વ્યસનં તદ્ ગરીયઃ સ્યાત્ પ્રધાનસ્ય^ઇતરસ્ય વા ॥એ
(રાજ.રાજ્યયોર્ વ્યસન.ચિન્તા)