Arthashastra · Chapter 07.11
"tvaṃ ca^ahaṃ ca śūnyaṃ niveśayāvahe" ity anavasita.saṃdhiḥ //
tayor yaḥ pratyupasthita.artho yathā.ukta.guṇāṃ bhūmiṃ niveśayati so^atisaṃdhatte //
tatra^api sthalam audakaṃ vā^iti mahataḥ sthalād alpam audakaṃ śreyaḥ, sātatyād avasthitatvāc ca phalānām //
sthalayor api prabhūta.pūrva.apara.sasyam alpa.varṣa.pākam asakta.ārambhaṃ śreyaḥ //
audakayor api dhānya.vāpam adhānya.vāpāt^śreyaḥ //
tayor alpa.bahutve dhānya.kāntād alpān mahad adhānya.kāntaṃ śreyaḥ //
mahaty avakāśe hi sthālyāś ca^anūpyāś ca^oṣadhayo bhavanti //
durga.ādīni ca karmāṇi prabhūtyena kriyante //
kṛtrimā hi bhūmi.guṇāḥ //
khani.dhānya.bhogayoḥ khani.bhogaḥ kośa.karaḥ, dhānya.bhogaḥ kośa.koṣṭha.agāra.karaḥ //
dhānya.mūlā hi durga.ādīnāṃ karmaṇām ārambhāḥ //
mahā.viṣaya.vikrayo vā khani.bhogaḥ śreyān //
"dravya.hasti.vana.bhogayor dravya.vana.bhogaḥ sarva.karmaṇāṃ yoniḥ prabhūta.nidhāna.kṣamaś ca, viparīto hasti.vana.bhogaḥ" ity ācāryāḥ //
na^iti kauṭilyaḥ //
śakyaṃ dravya.vanam anekam anekasyāṃ bhūmau vāpayitum, na hasti.vanam //
hasti.pradhāno hi para.anīka.vadha iti //
vāri.sthala.patha.bhogayor anityo vāri.patha.bhogaḥ, nityaḥ sthala.patha.bhogaḥ //
bhinna.manuṣyā śreṇī.manuṣyā vā bhūmir iti bhinna.manuṣyā śreyasī //
bhinna.manuṣyā bhogyā bhavati, anupajāpyā ca^anyeṣām, anāpat.sahā tu //
viparītā śreṇī.manuṣyā, kope mahā.doṣā //
tasyāṃ cāturvarṇya.niveśe sarva.bhoga.sahatvād avara.varṇa.prāyā śreyasī, bāhulyād dhruvatvāc ca kṛṣyāḥ karṣakavatī, kṛṣyāś ca^anyeṣāṃ ca^ārambhāṇāṃ prayojakatvāt go.rakṣakavatī, paṇya.nicaya.ṛṇa.anugrahād āḍhya.vaṇigvatī //
bhūmi.guṇānām apāśrayaḥ śreyān //
durga.apāśrayā puruṣa.apāśrayā vā bhūmir iti puruṣa.apāśrayā śreyasī //
puruṣavad dhi rājyam //
apuruṣā gaur vandhy eva kiṃ duhīta //
mahā.kṣaya.vyaya.niveśāṃ tu bhūmim avāptu.kāmaḥ pūrvam eva kretāraṃ paṇeta durbalam arāja.bījinaṃ nirutsāham apakṣam anyāya.vṛttiṃ vyasaninaṃ daiva.pramāṇaṃ yat.kiṃcana.kāriṇaṃ vā //
mahā.kṣaya.vyaya.niveśāyāṃ hi bhūmau durbalo rāja.bījī niviṣṭaḥ sagandhābhiḥ prakṛtibhiḥ saha kṣaya.vyayena^avasīdati //
balavān arāja.bījī kṣaya.vyaya.bhayād asagandhābhiḥ prakṛtibhis tyajyate //
nirutsāhas tu daṇḍavān api daṇḍasya^apraṇetā sadaṇḍaḥ kṣaya.vyayena^avabhajyate //
kośavān apy apakṣaḥ kṣaya.vyaya.anugraha.hīnatvān na kutaścit prāpnoti //
anyāya.vṛttir niviṣṭam apy utthāpayet //
sa katham aniviṣṭaṃ niveśayet //
tena vyasanī vyākhyātaḥ //
daiva.pramāṇo mānuṣa.hīno nirārambho vipanna.karma.ārambho vā^avasīdati //
yat.kiṃcana.kārī na kiṃcid āsādayati //
sa ca^eṣāṃ pāpiṣṭhatamo bhavati //
"yat.kiṃcid.ārabhamāṇo hi vijigīṣoḥ kadācic chidram āsādayed" ity ācāryāḥ //
yathā chidraṃ tathā vināśam apy āsādayed iti kauṭilyaḥ //
teṣām alābhe yathā pārṣṇi.grāha.upagrahe vakṣyāmas tathā bhūmim avasthāpayet //
ity abhihita.saṃdhiḥ //
guṇavatīm ādeyāṃ vā bhūmiṃ balavatā krayeṇa yācitaḥ saṃdhim avasthāpya dadyāt //
ity anibhṛta.saṃdhiḥ //
samena vā yācitaḥ kāraṇam avekṣya dadyāt "pratyādeyā me bhūmir vaśyā vā, anayā pratibaddhaḥ paro me vaśyo bhaviṣyati^ bhūmi.vikrayād vā mitra.hiraṇya.lābhaḥ kārya.sāmarthya.karo me bhaviṣyati" iti //
tena hīnaḥ kretā vyākhyātaḥ //
KAZ07.11.45ab/ evaṃ mitraṃ hiraṇyaṃ ca sajanām ajanāṃ ca gām /
KAZ07.11.45cd/ labhamāno^atisaṃdhatte śāstravit sāmavāyikān //E
(mitra.hiraṇya.bhūmi.karma.samdhayah, tatra karma.samdhih)
Original text: Arthaśāstra · Edition: R. P. Kangle's edition: The Kauṭilīya Arthaśāstra, A critical Edtion with a Glossary, Second edition, University of Bombay 1969. · Data entry Muneo Tokunaga · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0