અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 07.11

"ત્વં ચ^અહં ચ શૂન્યં નિવેશયાવહે" ઇત્ય્ અનવસિત.સંધિઃ ॥

તયોર્ યઃ પ્રત્યુપસ્થિત.અર્થો યથા.ઉક્ત.ગુણાં ભૂમિં નિવેશયતિ સો^અતિસંધત્તે ॥

તત્ર^અપિ સ્થલમ્ ઔદકં વા^ઇતિ મહતઃ સ્થલાદ્ અલ્પમ્ ઔદકં શ્રેયઃ, સાતત્યાદ્ અવસ્થિતત્વાચ્ ચ ફલાનામ્ ॥

સ્થલયોર્ અપિ પ્રભૂત.પૂર્વ.અપર.સસ્યમ્ અલ્પ.વર્ષ.પાકમ્ અસક્ત.આરમ્ભં શ્રેયઃ ॥

ઔદકયોર્ અપિ ધાન્ય.વાપમ્ અધાન્ય.વાપાત્^શ્રેયઃ ॥

તયોર્ અલ્પ.બહુત્વે ધાન્ય.કાન્તાદ્ અલ્પાન્ મહદ્ અધાન્ય.કાન્તં શ્રેયઃ ॥

મહત્ય્ અવકાશે હિ સ્થાલ્યાશ્ ચ^અનૂપ્યાશ્ ચ^ઓષધયો ભવન્તિ ॥

દુર્ગ.આદીનિ ચ કર્માણિ પ્રભૂત્યેન ક્રિયન્તે ॥

કૃત્રિમા હિ ભૂમિ.ગુણાઃ ॥

ખનિ.ધાન્ય.ભોગયોઃ ખનિ.ભોગઃ કોશ.કરઃ, ધાન્ય.ભોગઃ કોશ.કોષ્ઠ.અગાર.કરઃ ॥

ધાન્ય.મૂલા હિ દુર્ગ.આદીનાં કર્મણામ્ આરમ્ભાઃ ॥

મહા.વિષય.વિક્રયો વા ખનિ.ભોગઃ શ્રેયાન્ ॥

"દ્રવ્ય.હસ્તિ.વન.ભોગયોર્ દ્રવ્ય.વન.ભોગઃ સર્વ.કર્મણાં યોનિઃ પ્રભૂત.નિધાન.ક્ષમશ્ ચ, વિપરીતો હસ્તિ.વન.ભોગઃ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

શક્યં દ્રવ્ય.વનમ્ અનેકમ્ અનેકસ્યાં ભૂમૌ વાપયિતુમ્, ન હસ્તિ.વનમ્ ॥

હસ્તિ.પ્રધાનો હિ પર.અનીક.વધ ઇતિ ॥

વારિ.સ્થલ.પથ.ભોગયોર્ અનિત્યો વારિ.પથ.ભોગઃ, નિત્યઃ સ્થલ.પથ.ભોગઃ ॥

ભિન્ન.મનુષ્યા શ્રેણી.મનુષ્યા વા ભૂમિર્ ઇતિ ભિન્ન.મનુષ્યા શ્રેયસી ॥

ભિન્ન.મનુષ્યા ભોગ્યા ભવતિ, અનુપજાપ્યા ચ^અન્યેષામ્, અનાપત્.સહા તુ ॥

વિપરીતા શ્રેણી.મનુષ્યા, કોપે મહા.દોષા ॥

તસ્યાં ચાતુર્વર્ણ્ય.નિવેશે સર્વ.ભોગ.સહત્વાદ્ અવર.વર્ણ.પ્રાયા શ્રેયસી, બાહુલ્યાદ્ ધ્રુવત્વાચ્ ચ કૃષ્યાઃ કર્ષકવતી, કૃષ્યાશ્ ચ^અન્યેષાં ચ^આરમ્ભાણાં પ્રયોજકત્વાત્ ગો.રક્ષકવતી, પણ્ય.નિચય.ઋણ.અનુગ્રહાદ્ આઢ્ય.વણિગ્વતી ॥

ભૂમિ.ગુણાનામ્ અપાશ્રયઃ શ્રેયાન્ ॥

દુર્ગ.અપાશ્રયા પુરુષ.અપાશ્રયા વા ભૂમિર્ ઇતિ પુરુષ.અપાશ્રયા શ્રેયસી ॥

પુરુષવદ્ ધિ રાજ્યમ્ ॥

અપુરુષા ગૌર્ વન્ધ્ય્ એવ કિં દુહીત ॥

મહા.ક્ષય.વ્યય.નિવેશાં તુ ભૂમિમ્ અવાપ્તુ.કામઃ પૂર્વમ્ એવ ક્રેતારં પણેત દુર્બલમ્ અરાજ.બીજિનં નિરુત્સાહમ્ અપક્ષમ્ અન્યાય.વૃત્તિં વ્યસનિનં દૈવ.પ્રમાણં યત્.કિંચન.કારિણં વા ॥

મહા.ક્ષય.વ્યય.નિવેશાયાં હિ ભૂમૌ દુર્બલો રાજ.બીજી નિવિષ્ટઃ સગન્ધાભિઃ પ્રકૃતિભિઃ સહ ક્ષય.વ્યયેન^અવસીદતિ ॥

બલવાન્ અરાજ.બીજી ક્ષય.વ્યય.ભયાદ્ અસગન્ધાભિઃ પ્રકૃતિભિસ્ ત્યજ્યતે ॥

નિરુત્સાહસ્ તુ દણ્ડવાન્ અપિ દણ્ડસ્ય^અપ્રણેતા સદણ્ડઃ ક્ષય.વ્યયેન^અવભજ્યતે ॥

કોશવાન્ અપ્ય્ અપક્ષઃ ક્ષય.વ્યય.અનુગ્રહ.હીનત્વાન્ ન કુતશ્ચિત્ પ્રાપ્નોતિ ॥

અન્યાય.વૃત્તિર્ નિવિષ્ટમ્ અપ્ય્ ઉત્થાપયેત્ ॥

સ કથમ્ અનિવિષ્ટં નિવેશયેત્ ॥

તેન વ્યસની વ્યાખ્યાતઃ ॥

દૈવ.પ્રમાણો માનુષ.હીનો નિરારમ્ભો વિપન્ન.કર્મ.આરમ્ભો વા^અવસીદતિ ॥

યત્.કિંચન.કારી ન કિંચિદ્ આસાદયતિ ॥

સ ચ^એષાં પાપિષ્ઠતમો ભવતિ ॥

"યત્.કિંચિદ્.આરભમાણો હિ વિજિગીષોઃ કદાચિચ્ છિદ્રમ્ આસાદયેદ્" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

યથા છિદ્રં તથા વિનાશમ્ અપ્ય્ આસાદયેદ્ ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

તેષામ્ અલાભે યથા પાર્ષ્ણિ.ગ્રાહ.ઉપગ્રહે વક્ષ્યામસ્ તથા ભૂમિમ્ અવસ્થાપયેત્ ॥

ઇત્ય્ અભિહિત.સંધિઃ ॥

ગુણવતીમ્ આદેયાં વા ભૂમિં બલવતા ક્રયેણ યાચિતઃ સંધિમ્ અવસ્થાપ્ય દદ્યાત્ ॥

ઇત્ય્ અનિભૃત.સંધિઃ ॥

સમેન વા યાચિતઃ કારણમ્ અવેક્ષ્ય દદ્યાત્ "પ્રત્યાદેયા મે ભૂમિર્ વશ્યા વા, અનયા પ્રતિબદ્ધઃ પરો મે વશ્યો ભવિષ્યતિ^ ભૂમિ.વિક્રયાદ્ વા મિત્ર.હિરણ્ય.લાભઃ કાર્ય.સામર્થ્ય.કરો મે ભવિષ્યતિ" ઇતિ ॥

તેન હીનઃ ક્રેતા વ્યાખ્યાતઃ ॥
કz07.11.45અબ્। એવં મિત્રં હિરણ્યં ચ સજનામ્ અજનાં ચ ગામ્ ।
કz07.11.45ચ્દ્। લભમાનો^અતિસંધત્તે શાસ્ત્રવિત્ સામવાયિકાન્ ॥એ
(મિત્ર.હિરણ્ય.ભૂમિ.કર્મ.સમ્ધયહ્, તત્ર કર્મ.સમ્ધિહ્)