Arthashastra · Chapter 03.12

upanidhir ṛṇena vyākhyātaḥ //

para.cakra.āṭavikābhyāṃ durga.rāṣṭra.vilope vā, pratirodhakair vā grāma.sārtha.vraja.vilope, cakra.yukta.nāśe vā, grāma.madhya.agny.udaka.ābādhe jvālā.vega.uparuddhe vā, nāvi nimagnāyāṃ muṣitāyāṃ vā svayam uparūḍho na^upanidhim abhyāvahet //

upanidhi.bhoktā deśa.kāla.anurūpaṃ bhoga.vetanaṃ dadyāt, dvādaśa.paṇaṃ ca daṇḍam //

upabhoga.nimittaṃ naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ vā^abhyāvahet, catur.viṃśati.paṇaś ca daṇḍaḥ, anyathā vā niṣpatane //

pretaṃ vyasana.gataṃ vā na^upanidhim abhyāvahet //

ādhāna.vikraya.apavyayaneṣu ca^asya catur.guṇa.pañca.bandho daṇḍaḥ //

parivartane niṣpātane vā mūlya.samaḥ //

tena^ādhi.praṇāśa.upabhoga.vikraya.ādhāna.apahārā vyākhyātāḥ //

na^ādhiḥ sa-upakāraḥ sīdet, na ca^asya mūlyaṃ vardheta, anyatra nisargāt //

nirupakāraḥ sīdet, mūlyaṃ ca^asya vardheta //

upasthitasya^ādhim aprayacchato dvādaśaṇpaṇo daṇḍaḥ //

prayojaka.asamnidhāne vā grāma.vṛddheṣu sthāpayitvā niṣkrayam ādhiṃ pratipadyeta //

nivṛtta.vṛddhiko vā^ādhis tat.kāla.kṛta.mūlyas tatra^eva^avatiṣṭheta, anāśa.vināśa.karaṇa.adhiṣṭhito vā //

dhāraṇika.asamnidhāne vā vināśa.bhayād udgata.arghaṃ dharmastha.anujñāto vikrīṇīta, ādhi.pāla.pratyayo vā //

sthāvaras tu prayāsa.bhogyaḥ phala.bhogyo vā prakṣepa.vṛddhi.mūlya.śuddham ājīvam amūlya.kṣayeṇa^upanayet //

anisṛṣṭa.upabhoktā mūlya.śuddham ājīvaṃ bandhaṃ ca dadyāt //

śeṣam upanidhinā vyākhyātam //

etena^ādeśo^anvādhiś ca vyākhyātau //

sārthena^anvādhi.hasto vā pradiṣṭāṃ bhūmim aprāptaś corair bhagna.utsṛṣṭo vā na^anvādhim abhyāvahet //

antare vā mṛtasya dāyādo^api na^abhyāvahet //

śeṣam upanidhinā vyakahyātam //

yācitakam avakrītakaṃ vā yathā.vidhaṃ gṛhṇīyus tathā.vidham eva^arpayeyuḥ //

bhreṣa.upanipātābhyāṃ deśa.kāla.uparodhi dattaṃ naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ vā na^abhyāvaheyuḥ //

śeṣam upanidhinā vyākhyātam //

vaiyāvṛtya.vikrayas tu - vaiyāvṛtya.karā yathā.deśa.kālaṃ vikrīṇānāḥ paṇyaṃ yathā.jātaṃ mūlyam udayaṃ ca dadyuḥ //

deśa.kāla.atipātane vā parihīṇaṃ sampradāna.kālikena^argheṇa mūlyam udayaṃ ca dadyuḥ //

yathā.sambhāṣitaṃ vā vikrīṇānā na^udayam adhigaccheyuḥ, mūlyam eva dadyuḥ //

argha.patane vā parihīṇaṃ yathā.parihīṇaṃ mūlyam ūnaṃ dadyuḥ //

sāṃvyavahārikeṣu vā prātyayikeṣv arāja.vācyeṣu bhreṣa.upanipātābhyāṃ naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ vā mūlyam api na dadyuḥ //

deśa.kāla.antaritānāṃ tu paṇyānāṃ kṣaya.vyaya.viśuddhaṃ mūlyam udayaṃ ca dadyuḥ, paṇya.samavāyānāṃ ca pratyaṃśam //

śeṣam upanidhinā vyākhyātam //

etena vaiyāvṛtya.vikrayo vyākhyātaḥ //

nikṣepaś ca^upanidhinā //

tam anyena nikṣpitam anyasya^arpayato hīyeta //

nikṣepa.apahāre pūrva.apadānaṃ nikṣeptāraś ca pramāṇam //

aśucayo hi kāravaḥ //

na^eṣāṃ karaṇa.pūrvo nikṣepa.dharmaḥ //

karaṇa.hīnaṃ nikṣepam apavyayamānaṃ gūḍha.bhitti.nyastān sākṣiṇo nikṣeptā rahasi praṇipātena prajñāpayet, vana.ante vā madya.prahavaṇa.viśvāsena //

rahasi vṛddho vyādhito vā vaidehakaḥ kaścit kṛta.lakṣaṇaṃ dravyam asya haste nikṣipya^apagacchet //

tasya pratideśena putro bhrātā vā^abhigamya nikṣepaṃ yāceta //

dāne śuciḥ, anyathā nikṣepaṃ steya.daṇḍaṃ ca dadyāt //

pravrajyā.abhimukho vā śraddheyaḥ kaścit kṛta.lakṣaṇaṃ dravyam asya haste nikṣipya pratiṣṭheta //

tataḥ kāla.antara.āgato yāceta //

dāne śuciḥ, anyathā nikṣepaṃ steya.daṇḍaṃ ca dadyāt //

kṛta.lakṣaṇena vā dravyeṇa pratyānayed enam //

bāliśa.jātīyo vā rātrau rāja.dāyikā.kṣaṇa.bhītaḥ sāram asya haste nikṣipya^apagacchet //

sa enaṃ bandhana.agāra.gato yāceta //

dāne śuciḥ, anyathā nikṣepaṃ steya.daṇḍaṃ ca dadyāt //

abhijñānena ca^asya gṛhe janam ubhayaṃ yāceta //

anyatarta.ādāne yathā.uktaṃ purastāt //

dravya.bhogānām āgamaṃ ca^asya^anuyuñjīta, tasya ca^arthasya vyavahāra.upaliṅganam, abhiyoktuś ca^artha.sāmarthyam //

etena mithaḥ.samavāyo vyākhyātaḥ //
KAZ03.12.53ab/ tasmāt sākṣimad acchannaṃ kuryāt samyag.vibhāṣitam /
KAZ03.12.53cd/ sve pare vā jane kāryaṃ deśa.kāla.agra.varṇataḥ //E
(ḷaw concerning slaves and labourers)