Arthashastra · Chapter 03.13

udara.dāsa.varjam ārya.prāṇam aprāpta.vyavahāraṃ śūdraṃ vikraya.ādhānaṃ nayataḥ sva.janasya dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ, vaiśyaṃ dvi.guṇaḥ, kṣatriyaṃ tri.guṇaḥ, brāhmaṇaṃ catur.guṇaḥ //

para.janasya pūrva.madhyama.uttama.vadhā daṇḍāḥ, kretṛ.śrotṛṛṇāṃ ca //

mlecchānām adoṣaḥ prajāṃ vikretum ādhātuṃ vā //

na tv eva^āryasya dāsa.bhāvaḥ //

athavā^āryam ādhāya kula.bandhana āryāṇām āpadi, niṣkrayaṃ ca^adhigamya bālaṃ sāhāyya.dātāraṃ vā pūrvaṃ niṣkrīṇīran //

sakṛd.ātma.ādhātā niṣpatitaḥ sīdet, dvir anyena^āhitakaḥ, sakṛd ubhau para.viṣaya.abhimukhau //

vitta.apahāriṇo vā dāsasya^ārya.bhāvam apaharato^ardha.daṇḍaḥ //

niṣpatita.preta.vyasaninām ādhātā mūlyaṃ bhajeta //

preta.viṇ.mūtra.ucchiṣṭa.grāhaṇam āhitasya nagna.snāpanaṃ daṇḍa.preṣaṇam atikramaṇaṃ ca strīṇāṃ mūlya.nāśa.karaṃ, dhātrī.paricārika.ardha.sītika.upacārikāṇāṃ ca mokṣa.karam //

siddham upacārakasya^abhiprajātasya^apakramaṇam //

dhātrīm āhitikāṃ vā^akāmāṃ sva.vaśāṃ gacchataḥ pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ, para.vaśāṃ madhyamaḥ //

kanyām āhitikāṃ vā svayam anyena vā duṣayato mūlya.nāśaḥ śulkaṃ tad.dvu.guṇaś ca daṇḍaḥ //

ātma.vikrayiṇaḥ prajām āryāṃ vidyāt //

ātma.adhigataṃ svāmi.karma.aviruddhaṃ labheta, pitryaṃ ca dāyam //

mūlyena ca^āryatvaṃ gacchet //

tena^udara.dāsa.āhitakau vyākhyātau //

prakṣepa.anurūpaś ca^asya niṣkrayaḥ //

daṇḍa.praṇītaḥ karmaṇā daṇḍam upanayet //

ārya.prāṇo dhvaja.āhṛtaḥ karma.kāla.anurūpeṇa mūlya.ardhena vā vimucyeta //

gṛhe.jāta.dāya.āgata.labdha.krītānām anyatamaṃ dāsam ūna.aṣṭa.varṣaṃ vibandhum akāmaṃ nīce karmaṇi videśe dāsīṃ vā sagarbhām aprativihita.garbha.bharmaṇyāṃ vikraya.ādhānaṃ nayataḥ pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ, kretṛ.śrotṛṛṇāṃ ca //

dāsam anurūpeṇa niṣkrayeṇa^āryam akurvato dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ, saṃrodhaś ca^ā.karaṇāt //

dāsa.dravyasya jñātayo dāyādāḥ, teṣām abhāve svāmī //

svāminaḥ svasyāṃ dāsyāṃ jātaṃ samātṛkam adāsaṃ vidyāt //

gṛhyā cet kuṭumba.artha.cintanī mātā bhrātā bhaginī ca^asyā adāsāḥ syuḥ //

dāsaṃ dāsīṃ vā niṣkrīya punar vikraya.ādhānaṃ nayato dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ, anyatra svayaṃ.vādibhyaḥ // iti dāsa.kalpaḥ /

karma.karasya karma.sambandham āsannā vidyuḥ //

yathā.sambhāṣitaṃ vetanaṃ labheta, karma.kāla.anurūpam asambhāṣita.vetanaḥ //

karṣakaḥ sasyānāṃ go.pālakaḥ sarpiṣāṃ vaidehakaḥ paṇyānām ātmanā vyavahṛtānāṃ daśa.bhāgam asambhāṣita.vetano labheta //

sambhāṣita.vetanas tu yathā.sambhāṣitam //

kāru.śilpi.kuśīlava.cikitsaka.vāg.jīvana.paricāraka.ādir āśā.kārika.vargas tu yathā^anyas tad.vidhaḥ kuryād yathā vā kuśalāḥ kalpayeyus tathā vetanaṃ labheta //

sākṣi.pratyayam eva syāt //

sākṣiṇām abhāve yataḥ karma tato^anuyuñjīta //

vetana.ādāne daśa.bandho daṇḍaḥ, ṣaṭ.paṇo vā //

apavyayamāne dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ, pañca.bandho vā //

nadī.vega.jvālā.stena.vyāla.uparuddhaḥ sarva.sva.putra.dāra.ātma.dānena^ārtas trātāram āhūya niṣtīrṇaḥ kuśala.pradiṣṭaṃ vetanaṃ dadyāt //

tena sarvatra^ārta.dāna.anuśayā vyākhyātāḥ //
KAZ03.13.37ab/ labheta puṃścalī bhogaṃ saṃgamasya^upaliṅganāt /
KAZ03.13.37cd/ atiyācnā tu jīyeta daurmatya.avinayena vā //E
(ḍuties of servants)
(Undertaking in partnership)