અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 03.12

ઉપનિધિર્ ઋણેન વ્યાખ્યાતઃ ॥

પર.ચક્ર.આટવિકાભ્યાં દુર્ગ.રાષ્ટ્ર.વિલોપે વા, પ્રતિરોધકૈર્ વા ગ્રામ.સાર્થ.વ્રજ.વિલોપે, ચક્ર.યુક્ત.નાશે વા, ગ્રામ.મધ્ય.અગ્ન્ય્.ઉદક.આબાધે જ્વાલા.વેગ.ઉપરુદ્ધે વા, નાવિ નિમગ્નાયાં મુષિતાયાં વા સ્વયમ્ ઉપરૂઢો ન^ઉપનિધિમ્ અભ્યાવહેત્ ॥

ઉપનિધિ.ભોક્તા દેશ.કાલ.અનુરૂપં ભોગ.વેતનં દદ્યાત્, દ્વાદશ.પણં ચ દણ્ડમ્ ॥

ઉપભોગ.નિમિત્તં નષ્ટં વિનષ્ટં વા^અભ્યાવહેત્, ચતુર્.વિંશતિ.પણશ્ ચ દણ્ડઃ, અન્યથા વા નિષ્પતને ॥

પ્રેતં વ્યસન.ગતં વા ન^ઉપનિધિમ્ અભ્યાવહેત્ ॥

આધાન.વિક્રય.અપવ્યયનેષુ ચ^અસ્ય ચતુર્.ગુણ.પઞ્ચ.બન્ધો દણ્ડઃ ॥

પરિવર્તને નિષ્પાતને વા મૂલ્ય.સમઃ ॥

તેન^આધિ.પ્રણાશ.ઉપભોગ.વિક્રય.આધાન.અપહારા વ્યાખ્યાતાઃ ॥

ન^આધિઃ સ-ઉપકારઃ સીદેત્, ન ચ^અસ્ય મૂલ્યં વર્ધેત, અન્યત્ર નિસર્ગાત્ ॥

નિરુપકારઃ સીદેત્, મૂલ્યં ચ^અસ્ય વર્ધેત ॥

ઉપસ્થિતસ્ય^આધિમ્ અપ્રયચ્છતો દ્વાદશણ્પણો દણ્ડઃ ॥

પ્રયોજક.અસમ્નિધાને વા ગ્રામ.વૃદ્ધેષુ સ્થાપયિત્વા નિષ્ક્રયમ્ આધિં પ્રતિપદ્યેત ॥

નિવૃત્ત.વૃદ્ધિકો વા^આધિસ્ તત્.કાલ.કૃત.મૂલ્યસ્ તત્ર^એવ^અવતિષ્ઠેત, અનાશ.વિનાશ.કરણ.અધિષ્ઠિતો વા ॥

ધારણિક.અસમ્નિધાને વા વિનાશ.ભયાદ્ ઉદ્ગત.અર્ઘં ધર્મસ્થ.અનુજ્ઞાતો વિક્રીણીત, આધિ.પાલ.પ્રત્યયો વા ॥

સ્થાવરસ્ તુ પ્રયાસ.ભોગ્યઃ ફલ.ભોગ્યો વા પ્રક્ષેપ.વૃદ્ધિ.મૂલ્ય.શુદ્ધમ્ આજીવમ્ અમૂલ્ય.ક્ષયેણ^ઉપનયેત્ ॥

અનિસૃષ્ટ.ઉપભોક્તા મૂલ્ય.શુદ્ધમ્ આજીવં બન્ધં ચ દદ્યાત્ ॥

શેષમ્ ઉપનિધિના વ્યાખ્યાતમ્ ॥

એતેન^આદેશો^અન્વાધિશ્ ચ વ્યાખ્યાતૌ ॥

સાર્થેન^અન્વાધિ.હસ્તો વા પ્રદિષ્ટાં ભૂમિમ્ અપ્રાપ્તશ્ ચોરૈર્ ભગ્ન.ઉત્સૃષ્ટો વા ન^અન્વાધિમ્ અભ્યાવહેત્ ॥

અન્તરે વા મૃતસ્ય દાયાદો^અપિ ન^અભ્યાવહેત્ ॥

શેષમ્ ઉપનિધિના વ્યકહ્યાતમ્ ॥

યાચિતકમ્ અવક્રીતકં વા યથા.વિધં ગૃહ્ણીયુસ્ તથા.વિધમ્ એવ^અર્પયેયુઃ ॥

ભ્રેષ.ઉપનિપાતાભ્યાં દેશ.કાલ.ઉપરોધિ દત્તં નષ્ટં વિનષ્ટં વા ન^અભ્યાવહેયુઃ ॥

શેષમ્ ઉપનિધિના વ્યાખ્યાતમ્ ॥

વૈયાવૃત્ય.વિક્રયસ્ તુ - વૈયાવૃત્ય.કરા યથા.દેશ.કાલં વિક્રીણાનાઃ પણ્યં યથા.જાતં મૂલ્યમ્ ઉદયં ચ દદ્યુઃ ॥

દેશ.કાલ.અતિપાતને વા પરિહીણં સમ્પ્રદાન.કાલિકેન^અર્ઘેણ મૂલ્યમ્ ઉદયં ચ દદ્યુઃ ॥

યથા.સમ્ભાષિતં વા વિક્રીણાના ન^ઉદયમ્ અધિગચ્છેયુઃ, મૂલ્યમ્ એવ દદ્યુઃ ॥

અર્ઘ.પતને વા પરિહીણં યથા.પરિહીણં મૂલ્યમ્ ઊનં દદ્યુઃ ॥

સાંવ્યવહારિકેષુ વા પ્રાત્યયિકેષ્વ્ અરાજ.વાચ્યેષુ ભ્રેષ.ઉપનિપાતાભ્યાં નષ્ટં વિનષ્ટં વા મૂલ્યમ્ અપિ ન દદ્યુઃ ॥

દેશ.કાલ.અન્તરિતાનાં તુ પણ્યાનાં ક્ષય.વ્યય.વિશુદ્ધં મૂલ્યમ્ ઉદયં ચ દદ્યુઃ, પણ્ય.સમવાયાનાં ચ પ્રત્યંશમ્ ॥

શેષમ્ ઉપનિધિના વ્યાખ્યાતમ્ ॥

એતેન વૈયાવૃત્ય.વિક્રયો વ્યાખ્યાતઃ ॥

નિક્ષેપશ્ ચ^ઉપનિધિના ॥

તમ્ અન્યેન નિક્ષ્પિતમ્ અન્યસ્ય^અર્પયતો હીયેત ॥

નિક્ષેપ.અપહારે પૂર્વ.અપદાનં નિક્ષેપ્તારશ્ ચ પ્રમાણમ્ ॥

અશુચયો હિ કારવઃ ॥

ન^એષાં કરણ.પૂર્વો નિક્ષેપ.ધર્મઃ ॥

કરણ.હીનં નિક્ષેપમ્ અપવ્યયમાનં ગૂઢ.ભિત્તિ.ન્યસ્તાન્ સાક્ષિણો નિક્ષેપ્તા રહસિ પ્રણિપાતેન પ્રજ્ઞાપયેત્, વન.અન્તે વા મદ્ય.પ્રહવણ.વિશ્વાસેન ॥

રહસિ વૃદ્ધો વ્યાધિતો વા વૈદેહકઃ કશ્ચિત્ કૃત.લક્ષણં દ્રવ્યમ્ અસ્ય હસ્તે નિક્ષિપ્ય^અપગચ્છેત્ ॥

તસ્ય પ્રતિદેશેન પુત્રો ભ્રાતા વા^અભિગમ્ય નિક્ષેપં યાચેત ॥

દાને શુચિઃ, અન્યથા નિક્ષેપં સ્તેય.દણ્ડં ચ દદ્યાત્ ॥

પ્રવ્રજ્યા.અભિમુખો વા શ્રદ્ધેયઃ કશ્ચિત્ કૃત.લક્ષણં દ્રવ્યમ્ અસ્ય હસ્તે નિક્ષિપ્ય પ્રતિષ્ઠેત ॥

તતઃ કાલ.અન્તર.આગતો યાચેત ॥

દાને શુચિઃ, અન્યથા નિક્ષેપં સ્તેય.દણ્ડં ચ દદ્યાત્ ॥

કૃત.લક્ષણેન વા દ્રવ્યેણ પ્રત્યાનયેદ્ એનમ્ ॥

બાલિશ.જાતીયો વા રાત્રૌ રાજ.દાયિકા.ક્ષણ.ભીતઃ સારમ્ અસ્ય હસ્તે નિક્ષિપ્ય^અપગચ્છેત્ ॥

સ એનં બન્ધન.અગાર.ગતો યાચેત ॥

દાને શુચિઃ, અન્યથા નિક્ષેપં સ્તેય.દણ્ડં ચ દદ્યાત્ ॥

અભિજ્ઞાનેન ચ^અસ્ય ગૃહે જનમ્ ઉભયં યાચેત ॥

અન્યતર્ત.આદાને યથા.ઉક્તં પુરસ્તાત્ ॥

દ્રવ્ય.ભોગાનામ્ આગમં ચ^અસ્ય^અનુયુઞ્જીત, તસ્ય ચ^અર્થસ્ય વ્યવહાર.ઉપલિઙ્ગનમ્, અભિયોક્તુશ્ ચ^અર્થ.સામર્થ્યમ્ ॥

એતેન મિથઃ.સમવાયો વ્યાખ્યાતઃ ॥
કz03.12.53અબ્। તસ્માત્ સાક્ષિમદ્ અચ્છન્નં કુર્યાત્ સમ્યગ્.વિભાષિતમ્ ।
કz03.12.53ચ્દ્। સ્વે પરે વા જને કાર્યં દેશ.કાલ.અગ્ર.વર્ણતઃ ॥એ
(ળw ચોન્ચેર્નિન્ગ્ સ્લવેસ્ અન્દ્ લબોઉરેર્સ્)