Arthashastra · Chapter 02.30

aśva.adhyakṣaḥ paṇya.āgārikaṃ kraya.upāgatam āhava.labdham ājātaṃ sāhāyya.āgatakaṃ paṇa.sthitaṃ yāvat.kālikaṃ vā^aśva.paryagraṃ kula.vayo.varṇa.cihna.varga.āgamair lekhayet //

apraśasta.nyaṅga.vyādhitāṃś ca^āvedayet //

kośa.koṣṭha.agārābhyāṃ ca gṛhītvā māsa.lābham aśva.vāhaś cintayet //

aśva.vibhavena^āyatām aśvāyām advi.guṇa.vistārāṃ catur.dvāra.upāvartana.madhyāṃ sa-pragrīvāṃ pradvāra.āsana.phalaka.yuktānāṃ vānara.mayūra.pṛṣata.nakula.cakora.śuka.sārika.ākīrṇāṃ śālāṃ niveśayet //

aśvāyām acatur.aśra.ślakṣṇa.phalaka.āstāraṃ sa-khādana.koṣṭhakaṃ sa-mūtra.purīṣa.utsargam eka.ekaśaḥ prān.mukham udan.mukhaṃ vā sthānaṃ niveśayet //

śālā.vaśena vā dig.vibhāgaṃ kalpayet //

vaḍavā.vṛṣa.kiśorāṇām eka.anteṣu //

vaḍavāyāḥ prajatāyās tri.rātraṃ ghṛta.prasthaḥ pānam //

ata ūrdhvaṃ saktu.prasthaḥ sneha.bhaiṣajya.pratipānaṃ daśa.rātram //

tataḥ pulāko yavasam ārtavaś ca^āhāraḥ //

daśa.rātrād ūrdhvaṃ kiśorasya ghṛta.catur.bhāgaḥ saktu.kuḍubaḥ kṣīra.prasthaś ca^āhāra ā.ṣaṇ.māsāt //

tataḥ paraṃ māsa.uttaram ardha.vṛddhir yava.prastha ā.tri.varṣāt, droṇa ā.catur.varṣāt //

ata ūrdhvaṃ catur.varṣaḥ pañca.varṣo vā karmaṇyaḥ pūrṇa.pramāṇaḥ //

dvātriṃśad.aṅgulaṃ mukham uttama.aśvasya, pañca.mukhāny āyāmo, viṃśaty.aṅgulā jaṅghā, catur.jaṅgha utsedhaḥ //

try.aṅgula.avaraṃ madhyama.avarayoḥ //

śata.aṅgulaḥ pariṇāhaḥ //

pañca.bhāga.avaro madhyama.avarayoḥ //

uttama.aśvasya dvi.droṇaṃ śāli.vrīhi.yava.priyaṅgūṇām ardha.śuṣkam ardha.siddhaṃ vā mudga.māṣāṇāṃ vā pulākaḥ sneha.prasthaś ca, pañca.palaṃ lavaṇasya, māṃsaṃ pañcāśat.palikaṃ rasasya^āḍhakaṃ dvi.guṇaṃ vā dadhnaḥ piṇḍa.kledana.artham, kṣāra.pañca.palikaḥ surāyāḥ prasthaḥ payaso vā dvi.guṇaḥ pratipānam //

dīrgha.patha.bhāra.klāntānāṃ ca khādana.arthaṃ sneha.prastho^anuvāsanaṃ kuḍubo nasya.karmaṇaḥ, yavasasya^ardha.bhāras tṛṇasya dvi.guṇaḥ ṣaḍ.aratni.parikṣepaḥ puñjīla.graho vā //

pāda.avaram etan madhyama.avarayoḥ //

uttama.samo rathyo vṛṣaś ca madhyamaḥ //

madhyama.samaś ca^avaraḥ //

pāda.hīnaṃ vaḍavānāṃ pāraśamānāṃ ca //

ato^ardhaṃ kiśorāṇāṃ ca //

iti vidhā.yogaḥ //

vidhā.pācaka.sūtra.grāhaka.cikitsakāḥ pratisvāda.bhājaḥ //

yuddha.vyādhi.jarā.karma.kṣīṇāḥ piṇḍa.gocarikāḥ syuḥ //02.30.28/ asamara.prayogyāḥ paura.jānapadānām arthena vṛṣā vaḍavāsv āyojyāḥ //

prayogyānām uttamāḥ kāmboja.saindhava.āraṭṭa.vanāyujāḥ, madhyamā bāhlīka.pāpeyaka.sauvīraka.taitalāḥ, śeṣāḥ pratyavarāḥ //

teṣāṃ tīṣkṇa.bhadra.manda.vaśena sāmnāhyam aupavāhyakaṃ vā karma prayojayet //

catur.aśraṃ karma.aśvasya sāmnāhyam //

valgano nīcair gato laṅghano ghoraṇo nāroṣṭraś ca^aupavāhyāḥ //

tatra.aupaveṇuko vardhamānako yamaka ālīḍha.plutaḥ pṛthug.astrika.cālī ca valganaḥ //

sa eva śiraḥ.karṇa.viśuddho nīcair gataḥ, ṣoḍaśa.mārgo vā //

prakīrṇakaḥ prakīrṇa.uttaro niṣaṇṇaḥ pārśva.anuvṛtta ūrmi.mārgaḥ śarabha.krīḍitaḥ śarabha.plutas tri.tālo bāhya.anuvṛttaḥ pañca.pāṇiḥ siṃha.āyataḥ svādhūtaḥ kliṣṭaḥ śliṅgito bṛṃhitaḥ puṣpa.abhikīrṇaś ca^iti nīcair gata.mārgaḥ //

kapi.pluto bheka.plut^eṇa.pluta^eka.pāda.plutaḥ kokila.saṃcāry.urasyo baka.cārī ca laṅghanaḥ //

kāṅko vāri.kāṅko māyūro^ardha.māyūro nākulo^rdha.nākulo vārāho^ardha.vārāhaś ca^iti dhoraṇaḥ //

saṃjñā.pratikāro nāra.uṣṭra^iti //

ṣaṇṇava dvādaśa^iti yojanāny dhvā rathyānām, pañca yojanāny ardha.aṣṭamāni daśa^iti pṛṣṭha.vāhinām aśvānām adhvā //

vikramo bhadra.aśvāso bhāra.vāhya iti mārgāḥ //

vikramo valgitam upakaṇṭham upajavo javaś ca dhārāḥ //

teṣāṃ bandhana.upakaraṇaṃ yogya.ācāryāḥ pratidiśeyuḥ, sāṃgrāmikaṃ ratha.aśva.alaṃkāraṃ ca sūtāḥ //

aśvānāṃ cikitsakāḥ śarīra.hrāsa.vṛddhi.pratīkāram ṛtu.vibhaktaṃ ca^āhāram //

sūtra.grāhaka.aśva.bandhaka.yāvasika.vidhā.pācaka.sthāna.pāla.keśa.kāra.jāṅgulīvidaś ca sva.karmabhir aśvān ārādhayeyuḥ //

karma.atikrame ca^eṣāṃ divasa.vetanac.chedanaṃ kuryāt //

nīrājana.uparuddhaṃ vāhayataś cikitsaka.uparuddhaṃ vā dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ //

kriyā.bhaiṣajya.saṅgena vyādhi.vṛddhau pratīkāra.dvi.guṇo daṇḍaḥ //

tad.aparādhena vailomye pattra.mūlyaṃ daṇḍaḥ //

tena go.maṇḍalaṃ khara.uṣṭra.mahiṣam aja.avikaṃ ca vyākhyātam //
KAZ02.30.50ab/ dvir ahnaḥ snānam aśvānāṃ gandha.mālyaṃ ca dāpayet /
KAZ02.30.50cd/ kṛṣṇa.saṃdhiṣu bhūta.ijyāḥ śukleṣu svasti.vācanam //
KAZ02.30.51ab/ nīrājanām āśvayuje kārayen navame^ahani /
KAZ02.30.51cd/ yātrā.ādāv avasāne vā vyādhau vā śāntike rataḥ //E
(ṣuperintendent of elephants)