Arthashastra · Chapter 02.29

go.adhyakṣo vetana.upagrāhikaṃ kara.pratikaraṃ bhagna.utsṛṣṭakaṃ bhāga.anupraviṣṭakaṃ vraja.paryagraṃ naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ kṣīra.ghṛta.saṃjātaṃ ca^upalabheta //

go.pālaka.piṇḍāraka.dohaka.manthaka.lubdhakāḥ śataṃ śataṃ dhenūnāṃ hiraṇya.bhṛtāḥ pālayeyuḥ //

kṣīra.ghṛta.bhṛtā hi vatsān upahanyuḥ / iti vetana.upagrāhikam //

jaradgu.dhenu.garbhiṇī.paṣṭhauhī.vatsatarīṇāṃ sama.vibhāgaṃ rūpa.śatam ekaḥ pālayet //

ghṛtasya^aṣṭau vārakān paṇikaṃ puccham aṅka.carma ca vārṣikaṃ dadyāt / iti kara.pratikaraḥ //

vyādhitā.nyaṅgā.ananya.dohī.durdohā.putraghnīnāṃ ca sama.vibhāgaṃ rūpa.śataṃ pālayantas taj.jātikaṃ bhāgaṃ dadyuḥ / iti bhagna.utṣṛṣṭakam //

para.cakra.aṭavī.bhayād anupraviṣṭānāṃ paśūnāṃ pālana.dharmeṇa daśa.bhagaṃ dadyuḥ / iti bhāga.anupraviṣṭakam //

vatsā vatsatarā damyā vahino vṛṣā ukṣāṇaś ca puṃgavāḥ, yuga.vāhana.śakaṭa.vahā vṛṣabhāḥ sūnā.mahiṣāḥ pṛṣṭa.skandha.vāhinaś ca mahiṣāḥ, vatsikā vatsatarī paṣṭahuhī garbhiṇī dhenuś ca^aprajātā vandhyāś ca gāvo mahiṣyaś ca, māsa.dvi.māsa.jātās tāsām upajā vatsā vatsikāś ca //

māsa.dvi.māsa.jātān aṅkayet //

māsa.dvi.māsa.paryuṣitam aṅkayet //

aṅkaṃ cihnaṃ varṇaṃ śṛṅga.antaraṃ ca lakṣaṇam evam upajā nibandhayet / iti vraja.paryagram //

cora.hṛtam anya.yūtha.praviṣṭam avalīnaṃ vā naṣṭam //

paṅka.viṣama.vyādhi.jarā.toya.āhāra.avasannaṃ vṛkṣa.taṭa.kāṣṭha.śilā.abhihatam īśāna.vyāla.sarpa.grāha.dāva.agni.vipannaṃ vinaṣṭam //

pramādād abhyāvaheyuḥ //

evaṃ rūpa.agraṃ vidyāt //

svayaṃ hantā ghātayitā hartā hārayitā ca vadhyaḥ //

para.paśūnāṃ rāja.aṅkena parivartayitā rūpasya pūrvaṃ sāhasa.daṇḍaṃ dadyāt //

sva.deśīyānāṃ cora.hṛtaṃ pratyānīya paṇitaṃ rūpaṃ haret //

para.deśīyānāṃ mokṣayitā^ardhaṃ haret //

bāla.vṛddha.vyādhitānāṃ go.pālakāḥ pratikuryuḥ //

lubdhaka.śva.gaṇibhir apāstas tena^avyāla.parābādha.bhayam ṛtu.vibhaktam araṇyaṃ cārayeyuḥ //

sarpa.vyāla.trāsana.arthaṃ go.cara.anupāta.jñāna.arthaṃ ca trasnūnāṃ ghaṇṭā.tūryaṃ ca badhnīyuḥ //

sama.vyūḍha.tīrtham akardama.grāham udakam avatārayeyuḥ pālayeyuś ca //

stena.vyāla.sarpa.grāha.gṛhītaṃ vyādhi.jarā.avasannaṃ ca^āvedayeyuḥ, anyathā rūpa.mūlyaṃ bhajeran //

kāraṇa.mṛtasya^aṅka.carma go.mahiṣasya, karṇa.lakṣaṇam aja.avikānām, puccham aṅka.carma ca^aśva.khara.uṣṭrāṇām, bāla.carma.basti.pitta.snāyu.danta.khura.śṛṅga.asthīni ca^āhareyuḥ //

māṃsam ārdraṃ śuṣkaṃ vā vikrīṇīyuḥ //

udaśvit.śva.varāhebhyo dadyuḥ //

kūrcikāṃ senā.bhakta.artham āhareyuḥ //

kilāṭo ghāṇa.piṇyāka.kleda.arthaḥ //

paśu.vikretā pādikaṃ rūpaṃ dadyāt //

varṣā.śaradd.hemantān ubhayataḥ.kālaṃ duhyuḥ, śiśira.vasanta.grīṣmān eka.kālam //

dvitīya.kāla.dogdhur aṅguṣṭhac.chedo daṇḍaḥ //

dohana.kālam atikrāmatas tat.phala.hānaṃ daṇḍaḥ //

etena nasya.damya.yuga.piṅgana.vartana.kālā vyākhyātāḥ //

kṣīra.droṇe gavāṃ ghṛta.prasthaḥ, pañca.bhāga.adhiko mahiṣīṇām, dvi.bhāga.adhiko^aja.avīnām //

mantho vā sarveṣāṃ pramāṇam //

bhūmi.tṛṇa.udaka.viśeṣādd hi kṣīra.ghṛta.vṛddhir bhavati //

yūtha.vṛṣaṃ vṛṣeṇa^avapātayataḥ pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ, ghātayata uttamaḥ //

varṇa.avarodhena daśatī rakṣā //

upaniveśa.dig.vibhāgo go.pracārād bala^anvayato vā gavāṃ rakṣā.sāmarthyāc ca//

ajāvīnāṃ ṣaṇ.māsikī.mūrṇāṃ grāhayet //

tena^aśva.khara.uṣṭra.varāha.vrajā vyākhyātāḥ //

balīvardānāṃ nasya.aśva.bhadra.gati.vāhināṃ yava.sasya.ardha.bhāras tṛṇasya dvi.guṇam, tulā ghāṇa.piṇyākasya, daśa.āḍhakaṃ kaṇa.kuṇḍakasya, pañca.palikaṃ mukha.lavanAm, taila.kuḍubo nasyaṃ prasthaḥ pānaṃ, māṃsa.tulā, dadhnaś ca^āḍhakam, yava.droṇaṃ māṣāṇāṃ vā pulākaḥ, kṣīra.droṇam ardha.āḍhakaṃ vā surāyāḥ sneha.prasthaḥ kṣāra.daśa.palaṃ śṛṅgibera.palaṃ
ca pratipānam //

pāda.ūnam aśvatara.go.kharāṇām, dvi.guṇaṃ mahiṣa.uṣṭrāṇām //

karma.kara.balīvardānāṃ pāyana.arthānāṃ ca dhenūnāṃ karma.kālataḥ phalataś ca vidhā.dānam //

sarveṣāṃ tṛṇa.udaka.prākāmyam //

iti go.maṇḍalaṃ vyākhyātam //
KAZ02.29.48ab/ pañca.ṛṣabhaṃ khara.aśvānām aja.avīnāṃ daśa.ṛṣabham /
KAZ02.29.48cd/ śatyaṃ go.mahiṣa.uṣṭrāṇāṃ yūthaṃ kuryāc catur.vṛṣam //E
(ṣuperintendent of horses)