અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 02.30

અશ્વ.અધ્યક્ષઃ પણ્ય.આગારિકં ક્રય.ઉપાગતમ્ આહવ.લબ્ધમ્ આજાતં સાહાય્ય.આગતકં પણ.સ્થિતં યાવત્.કાલિકં વા^અશ્વ.પર્યગ્રં કુલ.વયો.વર્ણ.ચિહ્ન.વર્ગ.આગમૈર્ લેખયેત્ ॥

અપ્રશસ્ત.ન્યઙ્ગ.વ્યાધિતાંશ્ ચ^આવેદયેત્ ॥

કોશ.કોષ્ઠ.અગારાભ્યાં ચ ગૃહીત્વા માસ.લાભમ્ અશ્વ.વાહશ્ ચિન્તયેત્ ॥

અશ્વ.વિભવેન^આયતામ્ અશ્વાયામ્ અદ્વિ.ગુણ.વિસ્તારાં ચતુર્.દ્વાર.ઉપાવર્તન.મધ્યાં સ-પ્રગ્રીવાં પ્રદ્વાર.આસન.ફલક.યુક્તાનાં વાનર.મયૂર.પૃષત.નકુલ.ચકોર.શુક.સારિક.આકીર્ણાં શાલાં નિવેશયેત્ ॥

અશ્વાયામ્ અચતુર્.અશ્ર.શ્લક્ષ્ણ.ફલક.આસ્તારં સ-ખાદન.કોષ્ઠકં સ-મૂત્ર.પુરીષ.ઉત્સર્ગમ્ એક.એકશઃ પ્રાન્.મુખમ્ ઉદન્.મુખં વા સ્થાનં નિવેશયેત્ ॥

શાલા.વશેન વા દિગ્.વિભાગં કલ્પયેત્ ॥

વડવા.વૃષ.કિશોરાણામ્ એક.અન્તેષુ ॥

વડવાયાઃ પ્રજતાયાસ્ ત્રિ.રાત્રં ઘૃત.પ્રસ્થઃ પાનમ્ ॥

અત ઊર્ધ્વં સક્તુ.પ્રસ્થઃ સ્નેહ.ભૈષજ્ય.પ્રતિપાનં દશ.રાત્રમ્ ॥

તતઃ પુલાકો યવસમ્ આર્તવશ્ ચ^આહારઃ ॥

દશ.રાત્રાદ્ ઊર્ધ્વં કિશોરસ્ય ઘૃત.ચતુર્.ભાગઃ સક્તુ.કુડુબઃ ક્ષીર.પ્રસ્થશ્ ચ^આહાર આ.ષણ્.માસાત્ ॥

તતઃ પરં માસ.ઉત્તરમ્ અર્ધ.વૃદ્ધિર્ યવ.પ્રસ્થ આ.ત્રિ.વર્ષાત્, દ્રોણ આ.ચતુર્.વર્ષાત્ ॥

અત ઊર્ધ્વં ચતુર્.વર્ષઃ પઞ્ચ.વર્ષો વા કર્મણ્યઃ પૂર્ણ.પ્રમાણઃ ॥

દ્વાત્રિંશદ્.અઙ્ગુલં મુખમ્ ઉત્તમ.અશ્વસ્ય, પઞ્ચ.મુખાન્ય્ આયામો, વિંશત્ય્.અઙ્ગુલા જઙ્ઘા, ચતુર્.જઙ્ઘ ઉત્સેધઃ ॥

ત્ર્ય્.અઙ્ગુલ.અવરં મધ્યમ.અવરયોઃ ॥

શત.અઙ્ગુલઃ પરિણાહઃ ॥

પઞ્ચ.ભાગ.અવરો મધ્યમ.અવરયોઃ ॥

ઉત્તમ.અશ્વસ્ય દ્વિ.દ્રોણં શાલિ.વ્રીહિ.યવ.પ્રિયઙ્ગૂણામ્ અર્ધ.શુષ્કમ્ અર્ધ.સિદ્ધં વા મુદ્ગ.માષાણાં વા પુલાકઃ સ્નેહ.પ્રસ્થશ્ ચ, પઞ્ચ.પલં લવણસ્ય, માંસં પઞ્ચાશત્.પલિકં રસસ્ય^આઢકં દ્વિ.ગુણં વા દધ્નઃ પિણ્ડ.ક્લેદન.અર્થમ્, ક્ષાર.પઞ્ચ.પલિકઃ સુરાયાઃ પ્રસ્થઃ પયસો વા દ્વિ.ગુણઃ પ્રતિપાનમ્ ॥

દીર્ઘ.પથ.ભાર.ક્લાન્તાનાં ચ ખાદન.અર્થં સ્નેહ.પ્રસ્થો^અનુવાસનં કુડુબો નસ્ય.કર્મણઃ, યવસસ્ય^અર્ધ.ભારસ્ તૃણસ્ય દ્વિ.ગુણઃ ષડ્.અરત્નિ.પરિક્ષેપઃ પુઞ્જીલ.ગ્રહો વા ॥

પાદ.અવરમ્ એતન્ મધ્યમ.અવરયોઃ ॥

ઉત્તમ.સમો રથ્યો વૃષશ્ ચ મધ્યમઃ ॥

મધ્યમ.સમશ્ ચ^અવરઃ ॥

પાદ.હીનં વડવાનાં પારશમાનાં ચ ॥

અતો^અર્ધં કિશોરાણાં ચ ॥

ઇતિ વિધા.યોગઃ ॥

વિધા.પાચક.સૂત્ર.ગ્રાહક.ચિકિત્સકાઃ પ્રતિસ્વાદ.ભાજઃ ॥

યુદ્ધ.વ્યાધિ.જરા.કર્મ.ક્ષીણાઃ પિણ્ડ.ગોચરિકાઃ સ્યુઃ ॥02.30.28। અસમર.પ્રયોગ્યાઃ પૌર.જાનપદાનામ્ અર્થેન વૃષા વડવાસ્વ્ આયોજ્યાઃ ॥

પ્રયોગ્યાનામ્ ઉત્તમાઃ કામ્બોજ.સૈન્ધવ.આરટ્ટ.વનાયુજાઃ, મધ્યમા બાહ્લીક.પાપેયક.સૌવીરક.તૈતલાઃ, શેષાઃ પ્રત્યવરાઃ ॥

તેષાં તીષ્ક્ણ.ભદ્ર.મન્દ.વશેન સામ્નાહ્યમ્ ઔપવાહ્યકં વા કર્મ પ્રયોજયેત્ ॥

ચતુર્.અશ્રં કર્મ.અશ્વસ્ય સામ્નાહ્યમ્ ॥

વલ્ગનો નીચૈર્ ગતો લઙ્ઘનો ઘોરણો નારોષ્ટ્રશ્ ચ^ઔપવાહ્યાઃ ॥

તત્ર.ઔપવેણુકો વર્ધમાનકો યમક આલીઢ.પ્લુતઃ પૃથુગ્.અસ્ત્રિક.ચાલી ચ વલ્ગનઃ ॥

સ એવ શિરઃ.કર્ણ.વિશુદ્ધો નીચૈર્ ગતઃ, ષોડશ.માર્ગો વા ॥

પ્રકીર્ણકઃ પ્રકીર્ણ.ઉત્તરો નિષણ્ણઃ પાર્શ્વ.અનુવૃત્ત ઊર્મિ.માર્ગઃ શરભ.ક્રીડિતઃ શરભ.પ્લુતસ્ ત્રિ.તાલો બાહ્ય.અનુવૃત્તઃ પઞ્ચ.પાણિઃ સિંહ.આયતઃ સ્વાધૂતઃ ક્લિષ્ટઃ શ્લિઙ્ગિતો બૃંહિતઃ પુષ્પ.અભિકીર્ણશ્ ચ^ઇતિ નીચૈર્ ગત.માર્ગઃ ॥

કપિ.પ્લુતો ભેક.પ્લુત્^એણ.પ્લુત^એક.પાદ.પ્લુતઃ કોકિલ.સંચાર્ય્.ઉરસ્યો બક.ચારી ચ લઙ્ઘનઃ ॥

કાઙ્કો વારિ.કાઙ્કો માયૂરો^અર્ધ.માયૂરો નાકુલો^ર્ધ.નાકુલો વારાહો^અર્ધ.વારાહશ્ ચ^ઇતિ ધોરણઃ ॥

સંજ્ઞા.પ્રતિકારો નાર.ઉષ્ટ્ર^ઇતિ ॥

ષણ્ણવ દ્વાદશ^ઇતિ યોજનાન્ય્ ધ્વા રથ્યાનામ્, પઞ્ચ યોજનાન્ય્ અર્ધ.અષ્ટમાનિ દશ^ઇતિ પૃષ્ઠ.વાહિનામ્ અશ્વાનામ્ અધ્વા ॥

વિક્રમો ભદ્ર.અશ્વાસો ભાર.વાહ્ય ઇતિ માર્ગાઃ ॥

વિક્રમો વલ્ગિતમ્ ઉપકણ્ઠમ્ ઉપજવો જવશ્ ચ ધારાઃ ॥

તેષાં બન્ધન.ઉપકરણં યોગ્ય.આચાર્યાઃ પ્રતિદિશેયુઃ, સાંગ્રામિકં રથ.અશ્વ.અલંકારં ચ સૂતાઃ ॥

અશ્વાનાં ચિકિત્સકાઃ શરીર.હ્રાસ.વૃદ્ધિ.પ્રતીકારમ્ ઋતુ.વિભક્તં ચ^આહારમ્ ॥

સૂત્ર.ગ્રાહક.અશ્વ.બન્ધક.યાવસિક.વિધા.પાચક.સ્થાન.પાલ.કેશ.કાર.જાઙ્ગુલીવિદશ્ ચ સ્વ.કર્મભિર્ અશ્વાન્ આરાધયેયુઃ ॥

કર્મ.અતિક્રમે ચ^એષાં દિવસ.વેતનચ્.છેદનં કુર્યાત્ ॥

નીરાજન.ઉપરુદ્ધં વાહયતશ્ ચિકિત્સક.ઉપરુદ્ધં વા દ્વાદશ.પણો દણ્ડઃ ॥

ક્રિયા.ભૈષજ્ય.સઙ્ગેન વ્યાધિ.વૃદ્ધૌ પ્રતીકાર.દ્વિ.ગુણો દણ્ડઃ ॥

તદ્.અપરાધેન વૈલોમ્યે પત્ત્ર.મૂલ્યં દણ્ડઃ ॥

તેન ગો.મણ્ડલં ખર.ઉષ્ટ્ર.મહિષમ્ અજ.અવિકં ચ વ્યાખ્યાતમ્ ॥
કz02.30.50અબ્। દ્વિર્ અહ્નઃ સ્નાનમ્ અશ્વાનાં ગન્ધ.માલ્યં ચ દાપયેત્ ।
કz02.30.50ચ્દ્। કૃષ્ણ.સંધિષુ ભૂત.ઇજ્યાઃ શુક્લેષુ સ્વસ્તિ.વાચનમ્ ॥
કz02.30.51અબ્। નીરાજનામ્ આશ્વયુજે કારયેન્ નવમે^અહનિ ।
કz02.30.51ચ્દ્। યાત્રા.આદાવ્ અવસાને વા વ્યાધૌ વા શાન્તિકે રતઃ ॥એ
(ષુપેરિન્તેન્દેન્ત્ ઓf એલેફન્ત્સ્)