Arthashastra · Chapter 02.11

kośa.adhyakṣaḥ kośa.praveśyaṃ ratnaṃ sāraṃ phalguṃ kupyaṃ vā taj.jāta.karaṇa.adhiṣṭhitaḥ pratigṛhṇīyāt //

tāmra.parṇikaṃ pāṇḍyaka.vāṭakaṃ pāśikyaṃ kauleyaṃ caurṇeyaṃ māhendraṃ kārdamikaṃ srautasīyaṃ hrādīyaṃ haimavataṃ ca mauktikam //

śuktiḥ śaṅkhaḥ prakīrṇakaṃ ca yonayaḥ //

masūrakaṃ tri.puṭakaṃ kūrmakam ardha.candrakaṃ kañcukitaṃ yamakaṃ kartakaṃ kharakaṃ siktakaṃ kāmaṇḍalukaṃ śyāvaṃ nīlaṃ durviddhaṃ ca^apraśastam //

sthūlaṃ vṛttaṃ nistalaṃ bhrājiṣṇu śvetaṃ guru snigdhaṃ deśa.viddhaṃ ca praśastam //

śīrṣakam upaśīrṣakaṃ prakāṇḍakam avaghāṭakaṃ tarala.pratibaddhaṃ ca^iti yaṣṭi.prabhedāḥ //

yaṣṭīnām aṣṭa.sahasram indrac.chandaḥ //

tato^ardhaṃ vijayac.chandaḥ //

catuṣṣaṣṭir ardha.hāraḥ //

catuṣ.pañcāśad raśmi.kalāpaḥ //

dvātriṃśad gucchaḥ //

sapta.viṃśatir nakṣatra.mālā //

caturviṃśatir ardha.gucchaḥ //

viṃśatir māṇavakaḥ //

tato^ardham ardha.māṇavakaḥ //

eta eva maṇi.madhyās tan.māṇavakā bhavanti //

eka.śīrṣakaḥ śuddho hāraḥ //

tadvat.śeṣāḥ //

maṇi.madhyo^ardha.māṇavakaḥ //

tri.phalakaḥ phalaka.hāraḥ, pañca.phalako vā //

sūtram ekāvalī śuddhā //

sā^eva maṇi.madhyā yaṣṭiḥ //

hema.maṇi.citrā ratnāvalī //

hema.maṇi.muktā.antaro^apavartakaḥ //

suvarṇa.sūtra.antaraṃ sopānakam //

maṇi.madhyaṃ vā maṇi.sopānakam //

tena śiro.hasta.pāda.kaṭī.kalāpa.jālaka.vikalpā vyākhyātāḥ //

maṇiḥ kauṭo.māleyakaḥ pāra.samudrakaś ca //

saugandhikaḥ padma.rāgo^anavadya.rāgaḥ pārijāta.puṣpako bāla.sūryakaḥ //

vaiḍūryam utpala.varṇaḥ śirīṣa.puṣpaka udaka.varṇo vaṃśa.rāgaḥ śuka.pattra.varṇaḥ puṣya.rāgo go.mūtrako go.medakaḥ //

indra.nīlo nīla.avalīyaḥ kalāya.puṣpako mahā.nīlo jambv.ābho jīmūta.prabho nandakaḥ sravan.madhyaḥ //

śuddha.sphaṭiko mūlāṭa.varṇaḥ śīta.vṛṣṭiḥ sūrya.kāntaś ca / iti maṇayaḥ //

ṣaḍ.aśraś catur.aśro vṛtto vā tīvra.rāgaḥ saṃsthānavān achaḥ snigdho gurur arciṣmān antar.gata.prabhaḥ prabhā.anulepī ca^iti maṇi.guṇāḥ //

manda.rāga.prabhaḥ sa-śarkaraḥ puṣpac.chidraḥ khaṇḍo durviddho lekha.ākīrṇa iti doṣāḥ //

vimalakaḥ sasyako^añjana.mūlakaḥ pittakaḥ sulabhako lohita.akṣo mṛga.aśmako jyotī.rasako māleyako^ahic.chatrakaḥ kūrpaḥ pratikūrpaḥ sugandhi.kūrpaḥ kṣīravakaḥ śśukti.cūrṇakaḥ śilā.pravālakaḥ pulakaḥ śukla.pulaka ity antara.jātayaḥ //

śeṣāḥ kāca.maṇayaḥ //

sabhā.rāṣṭrakaṃ tajjamā.rāṣṭrakaṃ kāstīra.rāṣṭrakaṃ śrī.kaṭanakaṃ maṇimantakam indra.vānakaṃ ca vajram //

khaniḥ srotaḥ prakīrṇakaṃ ca yonayaḥ //

mārjāra.akṣakaṃ śirīṣa.puṣpakaṃ go.mūtrakaṃ go.medakaṃ śuddha.sphaṭikaṃ mūlāṭī.varṇaṃ maṇi.varṇānām anyatama.varṇam iti vajra.varṇāḥ //

sthūlaṃ guru prahāra.sahaṃ samakoṭikaṃ bhājana.lekhi tarku.bhrāmi bhrājiṣṇu ca praśastam //

naṣṭa.koṇaṃ nirāśri pārśva.apavṛttaṃ ca^apraśastam //

pravālakam āla.kandakaṃ vaivarṇikaṃ ca, raktaṃ padma.rāgaṃ ca karaṭa.garbhiṇikā.varjam iti //

candanaṃ sātanaṃ raktaṃ bhūmi.gandhi //

go.śīrṣakaṃ kāla.tāmraṃ matsya.gandhi //

hari.candanaṃ śuka.pattra.varṇam āmra.gandhi, tārṇasaṃ ca //

grāmerukaṃ raktaṃ rakta.kālaṃ vā basta.mūtra.gandhi //

daivasabheyaṃ raktaṃ padma.gandhi, jāpakaṃ ca //

joṅgakaṃ raktaṃ rakta.kālaṃ vā snigdham, taurūpaṃ ca //

māleyakaṃ pāṇḍu.raktam //

kucandanaṃ rūkṣam aguru.kālaṃ raktaṃ rakta.kālaṃ vā //

kāla.parvatakaṃ rakta.kālam anavadya.varṇaṃ vā //

kośa.agāra.parvatakaṃ kālaṃ kāla.citraṃ vā //

śīta.udakīyaṃ padma.ābhaṃ kāla.snigdhaṃ vā //

nāga.parvatakaṃ rūkṣaṃ śaivala.varṇaṃ vā //

śākalaṃ kapilam / iti //

laghu snigdham aśyānaṃ sarpiḥ.sneha.lepi gandha.sukhaṃ tvag.anusāry anulbaṇam avirāgy uṣṇa.sahaṃ dāha.grāhi sukha.sparśanam iti candana.guṇāḥ //

aguru joṅgakaṃ kālaṃ kāla.citraṃ maṇḍala.citraṃ vā //

śyāmaṃ doṅgakam //

pāra.samudrakaṃ citra.rūpam uśīra.gandhi nava.mālikā.gandhi vā / iti //

guru snigdhaṃ peśala.gandhi nirhāry agni.saham asampluta.dhūmaṃ vimarda.saham ity aguru.guṇāḥ //

taila.parṇikam aśoka.grāmikaṃ māṃsa.varṇaṃ padma.gandhi //

joṅgakaṃ rakta.pītakam utpala.gandhi go.mūtra.gandhi vā //

grāmerukaṃ snigdhaṃ go.mūtra.gandhi //

sauvarṇa.kuḍyakaṃ rakta.pītaṃ mātuluṅga.gandhi //

pūrṇaka.dvīpakaṃ padma.gandhi nava.nīta.gandhi vā //

bhadra.śriyaṃ pāralauhityakaṃ jātī.varṇam //

āntaravatyam uśīra.varṇam //

ubhayaṃ kuṣṭha.gandhi ca / iti //

kāleyakaḥ svarṇa.bhūmijaḥ snigdha.pītakaḥ //

auttara.parvatako rakta.pītakaḥ // iti sārāḥ /

piṇḍa.kvātha.dhūma.saham avirāgi yoga.anuvidhāyi ca //

candana.aguruvac ca teṣāṃ guṇāḥ //

kāntanāvakaṃ praiyakaṃ ca^uttara.parvatakaṃ carma //

kāntanāvakaṃ mayūra.grīva.ābham //

praiyakaṃ nīla.pīta.śveta.lekhā.bindu.citram //

tad.ubhayam aṣṭa.aṅgula.āyāmam //

bisī mahā.bisī ca dvādaśa.grāmīye //

avyakta.rūpā duhilitikā citrā vā bisī //

paruṣā śveta.prāyā mahābisī //

dvādaśa.aṅgula.āyāmam ubhayam //

śyāmikā kālikā kadalī candra.uttarā śākulā ca^ārohajāḥ //

kapilā bindu.citrā vā śyāmikā //

kālikā kapilā kapota.varṇā vā //

tad ubhayam aṣṭa.aṅgula.āyāmam //

paruṣā kadalī hasta.āyatā //

sā^eva candra.citrā candra.uttarā //

kadalī.tri.bhāgā śākulā koṭha.maṇḍala.citrā kṛta.karṇikā^ajina.citrā vā / iti //

sāmūraṃ cīnasī sāmūlī ca bāhlaveyāḥ //

ṣaṭ.triṃśad.aṅgulam añjana.varṇaṃ sāmūram //

cīnasī rakta.kālī pāṇḍu.kālī vā //

sāmūlī go.dhūma.varṇā / iti //

sāṃtinā nala.tūlā vṛtta.pṛcchā caudrāḥ //

sātinā kṛṣṇā //

nala.tūlā nala.tūla.varṇā //

kapilā vṛtta.pucchā ca // iti carma.jātayaḥ /

carmaṇāṃ mṛdu snigdhaṃ bahula.roma ca śreṣṭham //

śuddhaṃ śuddha.raktaṃ pakṣa.raktaṃ ca^āvikam, khacitaṃ vāna.citraṃ khaṇḍa.saṃghātyaṃ tantu.vicchinnaṃ ca //

kambalaḥ kaucapakaḥ kulamitikā saumitikā turaga.āstaraṇaṃ varṇakaṃ talicchakaṃ vāra.vāṇaḥ paristomaḥ samanta.bhadrakaṃ ca^āvikam //

picchilam ārdram iva ca sūkṣmaṃ mṛdu ca śreṣṭham //

aṣṭa.proti.saṃghātyā kṛṣṇā bhiṅgisī varṣa.vāraṇam apasāraka iti naipālakam //

sampuṭikā catur.aśrikā lambarā kaṭavānakaṃ prāvarakaḥ sattalikā^iti mṛga.roma //

vāṅgakaṃ śvetaṃ snigdhaṃ dukūlam //

pauṇḍrakaṃ śyāmaṃ maṇi.snigdham //

sauvarṇa.kuḍyakaṃ sūrya.varṇaṃ maṇi.snigdha.udaka.vānaṃ catur.aśra.vānaṃ vyāmiśra.vānaṃ ca //

eteṣām eka.aṃśukam adhyardha.dvi.tri.catur.aṃśukam iti //

tena kāśikaṃ pauṇḍrakaṃ ca kṣaumaṃ vyākhyātam //

māgadhikā pauṇḍrikā sauvarṇa.kuḍyakā ca pattra.ūrṇā //

nāga.vṛkṣo likuco bakulo vaṭaś ca yonayaḥ //

pītikā nāga.vṛkṣikā //

go.dhūma.varṇā laikucī //

śvetā bākulī //

śeṣā nava.nīta.varṇā //

tāsāṃ sauvarṇa.kuḍyakā śreṣṭhā //

tayā kauśeyaṃ cīna.paṭṭāś ca cīna.bhūmijā vyākhyātāḥ //

mādhuram āparāntakaṃ kāliṅgaṃ kāśikaṃ vāṅgakaṃ vātsakaṃ māhiṣakaṃ ca kārpāsikaṃ śreṣṭham / iti //

ataḥ pareṣāṃ ratnānāṃ pramāṇaṃ mūlya.lakṣaṇam /

jātiṃ rūpaṃ ca jānīyān nidhānaṃ nava.karma ca //

purāṇa.pratisaṃskāraṃ karma guhyam upaskarān /

deśa.kāla.parībhogaṃ hiṃsrāṇāṃ ca pratikriyām //E
(ṣtarting or mines and factories)