अर्थशास्त्र · अध्याय 02.11

कोश.अध्यक्षः कोश.प्रवेश्यं रत्नं सारं फल्गुं कुप्यं वा तज्.जात.करण.अधिष्ठितः प्रतिगृह्णीयात् ॥

ताम्र.पर्णिकं पाण्ड्यक.वाटकं पाशिक्यं कौलेयं चौर्णेयं माहेन्द्रं कार्दमिकं स्रौतसीयं ह्रादीयं हैमवतं च मौक्तिकम् ॥

शुक्तिः शङ्खः प्रकीर्णकं च योनयः ॥

मसूरकं त्रि.पुटकं कूर्मकम् अर्ध.चन्द्रकं कञ्चुकितं यमकं कर्तकं खरकं सिक्तकं कामण्डलुकं श्यावं नीलं दुर्विद्धं च^अप्रशस्तम् ॥

स्थूलं वृत्तं निस्तलं भ्राजिष्णु श्वेतं गुरु स्निग्धं देश.विद्धं च प्रशस्तम् ॥

शीर्षकम् उपशीर्षकं प्रकाण्डकम् अवघाटकं तरल.प्रतिबद्धं च^इति यष्टि.प्रभेदाः ॥

यष्टीनाम् अष्ट.सहस्रम् इन्द्रच्.छन्दः ॥

ततो^अर्धं विजयच्.छन्दः ॥

चतुष्षष्टिर् अर्ध.हारः ॥

चतुष्.पञ्चाशद् रश्मि.कलापः ॥

द्वात्रिंशद् गुच्छः ॥

सप्त.विंशतिर् नक्षत्र.माला ॥

चतुर्विंशतिर् अर्ध.गुच्छः ॥

विंशतिर् माणवकः ॥

ततो^अर्धम् अर्ध.माणवकः ॥

एत एव मणि.मध्यास् तन्.माणवका भवन्ति ॥

एक.शीर्षकः शुद्धो हारः ॥

तद्वत्.शेषाः ॥

मणि.मध्यो^अर्ध.माणवकः ॥

त्रि.फलकः फलक.हारः, पञ्च.फलको वा ॥

सूत्रम् एकावली शुद्धा ॥

सा^एव मणि.मध्या यष्टिः ॥

हेम.मणि.चित्रा रत्नावली ॥

हेम.मणि.मुक्ता.अन्तरो^अपवर्तकः ॥

सुवर्ण.सूत्र.अन्तरं सोपानकम् ॥

मणि.मध्यं वा मणि.सोपानकम् ॥

तेन शिरो.हस्त.पाद.कटी.कलाप.जालक.विकल्पा व्याख्याताः ॥

मणिः कौटो.मालेयकः पार.समुद्रकश् च ॥

सौगन्धिकः पद्म.रागो^अनवद्य.रागः पारिजात.पुष्पको बाल.सूर्यकः ॥

वैडूर्यम् उत्पल.वर्णः शिरीष.पुष्पक उदक.वर्णो वंश.रागः शुक.पत्त्र.वर्णः पुष्य.रागो गो.मूत्रको गो.मेदकः ॥

इन्द्र.नीलो नील.अवलीयः कलाय.पुष्पको महा.नीलो जम्ब्व्.आभो जीमूत.प्रभो नन्दकः स्रवन्.मध्यः ॥

शुद्ध.स्फटिको मूलाट.वर्णः शीत.वृष्टिः सूर्य.कान्तश् च । इति मणयः ॥

षड्.अश्रश् चतुर्.अश्रो वृत्तो वा तीव्र.रागः संस्थानवान् अछः स्निग्धो गुरुर् अर्चिष्मान् अन्तर्.गत.प्रभः प्रभा.अनुलेपी च^इति मणि.गुणाः ॥

मन्द.राग.प्रभः स-शर्करः पुष्पच्.छिद्रः खण्डो दुर्विद्धो लेख.आकीर्ण इति दोषाः ॥

विमलकः सस्यको^अञ्जन.मूलकः पित्तकः सुलभको लोहित.अक्षो मृग.अश्मको ज्योती.रसको मालेयको^अहिच्.छत्रकः कूर्पः प्रतिकूर्पः सुगन्धि.कूर्पः क्षीरवकः श्शुक्ति.चूर्णकः शिला.प्रवालकः पुलकः शुक्ल.पुलक इत्य् अन्तर.जातयः ॥

शेषाः काच.मणयः ॥

सभा.राष्ट्रकं तज्जमा.राष्ट्रकं कास्तीर.राष्ट्रकं श्री.कटनकं मणिमन्तकम् इन्द्र.वानकं च वज्रम् ॥

खनिः स्रोतः प्रकीर्णकं च योनयः ॥

मार्जार.अक्षकं शिरीष.पुष्पकं गो.मूत्रकं गो.मेदकं शुद्ध.स्फटिकं मूलाटी.वर्णं मणि.वर्णानाम् अन्यतम.वर्णम् इति वज्र.वर्णाः ॥

स्थूलं गुरु प्रहार.सहं समकोटिकं भाजन.लेखि तर्कु.भ्रामि भ्राजिष्णु च प्रशस्तम् ॥

नष्ट.कोणं निराश्रि पार्श्व.अपवृत्तं च^अप्रशस्तम् ॥

प्रवालकम् आल.कन्दकं वैवर्णिकं च, रक्तं पद्म.रागं च करट.गर्भिणिका.वर्जम् इति ॥

चन्दनं सातनं रक्तं भूमि.गन्धि ॥

गो.शीर्षकं काल.ताम्रं मत्स्य.गन्धि ॥

हरि.चन्दनं शुक.पत्त्र.वर्णम् आम्र.गन्धि, तार्णसं च ॥

ग्रामेरुकं रक्तं रक्त.कालं वा बस्त.मूत्र.गन्धि ॥

दैवसभेयं रक्तं पद्म.गन्धि, जापकं च ॥

जोङ्गकं रक्तं रक्त.कालं वा स्निग्धम्, तौरूपं च ॥

मालेयकं पाण्डु.रक्तम् ॥

कुचन्दनं रूक्षम् अगुरु.कालं रक्तं रक्त.कालं वा ॥

काल.पर्वतकं रक्त.कालम् अनवद्य.वर्णं वा ॥

कोश.अगार.पर्वतकं कालं काल.चित्रं वा ॥

शीत.उदकीयं पद्म.आभं काल.स्निग्धं वा ॥

नाग.पर्वतकं रूक्षं शैवल.वर्णं वा ॥

शाकलं कपिलम् । इति ॥

लघु स्निग्धम् अश्यानं सर्पिः.स्नेह.लेपि गन्ध.सुखं त्वग्.अनुसार्य् अनुल्बणम् अविराग्य् उष्ण.सहं दाह.ग्राहि सुख.स्पर्शनम् इति चन्दन.गुणाः ॥

अगुरु जोङ्गकं कालं काल.चित्रं मण्डल.चित्रं वा ॥

श्यामं दोङ्गकम् ॥

पार.समुद्रकं चित्र.रूपम् उशीर.गन्धि नव.मालिका.गन्धि वा । इति ॥

गुरु स्निग्धं पेशल.गन्धि निर्हार्य् अग्नि.सहम् असम्प्लुत.धूमं विमर्द.सहम् इत्य् अगुरु.गुणाः ॥

तैल.पर्णिकम् अशोक.ग्रामिकं मांस.वर्णं पद्म.गन्धि ॥

जोङ्गकं रक्त.पीतकम् उत्पल.गन्धि गो.मूत्र.गन्धि वा ॥

ग्रामेरुकं स्निग्धं गो.मूत्र.गन्धि ॥

सौवर्ण.कुड्यकं रक्त.पीतं मातुलुङ्ग.गन्धि ॥

पूर्णक.द्वीपकं पद्म.गन्धि नव.नीत.गन्धि वा ॥

भद्र.श्रियं पारलौहित्यकं जाती.वर्णम् ॥

आन्तरवत्यम् उशीर.वर्णम् ॥

उभयं कुष्ठ.गन्धि च । इति ॥

कालेयकः स्वर्ण.भूमिजः स्निग्ध.पीतकः ॥

औत्तर.पर्वतको रक्त.पीतकः ॥ इति साराः ।

पिण्ड.क्वाथ.धूम.सहम् अविरागि योग.अनुविधायि च ॥

चन्दन.अगुरुवच् च तेषां गुणाः ॥

कान्तनावकं प्रैयकं च^उत्तर.पर्वतकं चर्म ॥

कान्तनावकं मयूर.ग्रीव.आभम् ॥

प्रैयकं नील.पीत.श्वेत.लेखा.बिन्दु.चित्रम् ॥

तद्.उभयम् अष्ट.अङ्गुल.आयामम् ॥

बिसी महा.बिसी च द्वादश.ग्रामीये ॥

अव्यक्त.रूपा दुहिलितिका चित्रा वा बिसी ॥

परुषा श्वेत.प्राया महाबिसी ॥

द्वादश.अङ्गुल.आयामम् उभयम् ॥

श्यामिका कालिका कदली चन्द्र.उत्तरा शाकुला च^आरोहजाः ॥

कपिला बिन्दु.चित्रा वा श्यामिका ॥

कालिका कपिला कपोत.वर्णा वा ॥

तद् उभयम् अष्ट.अङ्गुल.आयामम् ॥

परुषा कदली हस्त.आयता ॥

सा^एव चन्द्र.चित्रा चन्द्र.उत्तरा ॥

कदली.त्रि.भागा शाकुला कोठ.मण्डल.चित्रा कृत.कर्णिका^अजिन.चित्रा वा । इति ॥

सामूरं चीनसी सामूली च बाह्लवेयाः ॥

षट्.त्रिंशद्.अङ्गुलम् अञ्जन.वर्णं सामूरम् ॥

चीनसी रक्त.काली पाण्डु.काली वा ॥

सामूली गो.धूम.वर्णा । इति ॥

सांतिना नल.तूला वृत्त.पृच्छा चौद्राः ॥

सातिना कृष्णा ॥

नल.तूला नल.तूल.वर्णा ॥

कपिला वृत्त.पुच्छा च ॥ इति चर्म.जातयः ।

चर्मणां मृदु स्निग्धं बहुल.रोम च श्रेष्ठम् ॥

शुद्धं शुद्ध.रक्तं पक्ष.रक्तं च^आविकम्, खचितं वान.चित्रं खण्ड.संघात्यं तन्तु.विच्छिन्नं च ॥

कम्बलः कौचपकः कुलमितिका सौमितिका तुरग.आस्तरणं वर्णकं तलिच्छकं वार.वाणः परिस्तोमः समन्त.भद्रकं च^आविकम् ॥

पिच्छिलम् आर्द्रम् इव च सूक्ष्मं मृदु च श्रेष्ठम् ॥

अष्ट.प्रोति.संघात्या कृष्णा भिङ्गिसी वर्ष.वारणम् अपसारक इति नैपालकम् ॥

सम्पुटिका चतुर्.अश्रिका लम्बरा कटवानकं प्रावरकः सत्तलिका^इति मृग.रोम ॥

वाङ्गकं श्वेतं स्निग्धं दुकूलम् ॥

पौण्ड्रकं श्यामं मणि.स्निग्धम् ॥

सौवर्ण.कुड्यकं सूर्य.वर्णं मणि.स्निग्ध.उदक.वानं चतुर्.अश्र.वानं व्यामिश्र.वानं च ॥

एतेषाम् एक.अंशुकम् अध्यर्ध.द्वि.त्रि.चतुर्.अंशुकम् इति ॥

तेन काशिकं पौण्ड्रकं च क्षौमं व्याख्यातम् ॥

मागधिका पौण्ड्रिका सौवर्ण.कुड्यका च पत्त्र.ऊर्णा ॥

नाग.वृक्षो लिकुचो बकुलो वटश् च योनयः ॥

पीतिका नाग.वृक्षिका ॥

गो.धूम.वर्णा लैकुची ॥

श्वेता बाकुली ॥

शेषा नव.नीत.वर्णा ॥

तासां सौवर्ण.कुड्यका श्रेष्ठा ॥

तया कौशेयं चीन.पट्टाश् च चीन.भूमिजा व्याख्याताः ॥

माधुरम् आपरान्तकं कालिङ्गं काशिकं वाङ्गकं वात्सकं माहिषकं च कार्पासिकं श्रेष्ठम् । इति ॥

अतः परेषां रत्नानां प्रमाणं मूल्य.लक्षणम् ।

जातिं रूपं च जानीयान् निधानं नव.कर्म च ॥

पुराण.प्रतिसंस्कारं कर्म गुह्यम् उपस्करान् ।

देश.काल.परीभोगं हिंस्राणां च प्रतिक्रियाम् ॥ए
(ष्तर्तिन्ग् ओर् मिनेस् अन्द् fअच्तोरिएस्)