અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 02.11

કોશ.અધ્યક્ષઃ કોશ.પ્રવેશ્યં રત્નં સારં ફલ્ગું કુપ્યં વા તજ્.જાત.કરણ.અધિષ્ઠિતઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ ॥

તામ્ર.પર્ણિકં પાણ્ડ્યક.વાટકં પાશિક્યં કૌલેયં ચૌર્ણેયં માહેન્દ્રં કાર્દમિકં સ્રૌતસીયં હ્રાદીયં હૈમવતં ચ મૌક્તિકમ્ ॥

શુક્તિઃ શઙ્ખઃ પ્રકીર્ણકં ચ યોનયઃ ॥

મસૂરકં ત્રિ.પુટકં કૂર્મકમ્ અર્ધ.ચન્દ્રકં કઞ્ચુકિતં યમકં કર્તકં ખરકં સિક્તકં કામણ્ડલુકં શ્યાવં નીલં દુર્વિદ્ધં ચ^અપ્રશસ્તમ્ ॥

સ્થૂલં વૃત્તં નિસ્તલં ભ્રાજિષ્ણુ શ્વેતં ગુરુ સ્નિગ્ધં દેશ.વિદ્ધં ચ પ્રશસ્તમ્ ॥

શીર્ષકમ્ ઉપશીર્ષકં પ્રકાણ્ડકમ્ અવઘાટકં તરલ.પ્રતિબદ્ધં ચ^ઇતિ યષ્ટિ.પ્રભેદાઃ ॥

યષ્ટીનામ્ અષ્ટ.સહસ્રમ્ ઇન્દ્રચ્.છન્દઃ ॥

તતો^અર્ધં વિજયચ્.છન્દઃ ॥

ચતુષ્ષષ્ટિર્ અર્ધ.હારઃ ॥

ચતુષ્.પઞ્ચાશદ્ રશ્મિ.કલાપઃ ॥

દ્વાત્રિંશદ્ ગુચ્છઃ ॥

સપ્ત.વિંશતિર્ નક્ષત્ર.માલા ॥

ચતુર્વિંશતિર્ અર્ધ.ગુચ્છઃ ॥

વિંશતિર્ માણવકઃ ॥

તતો^અર્ધમ્ અર્ધ.માણવકઃ ॥

એત એવ મણિ.મધ્યાસ્ તન્.માણવકા ભવન્તિ ॥

એક.શીર્ષકઃ શુદ્ધો હારઃ ॥

તદ્વત્.શેષાઃ ॥

મણિ.મધ્યો^અર્ધ.માણવકઃ ॥

ત્રિ.ફલકઃ ફલક.હારઃ, પઞ્ચ.ફલકો વા ॥

સૂત્રમ્ એકાવલી શુદ્ધા ॥

સા^એવ મણિ.મધ્યા યષ્ટિઃ ॥

હેમ.મણિ.ચિત્રા રત્નાવલી ॥

હેમ.મણિ.મુક્તા.અન્તરો^અપવર્તકઃ ॥

સુવર્ણ.સૂત્ર.અન્તરં સોપાનકમ્ ॥

મણિ.મધ્યં વા મણિ.સોપાનકમ્ ॥

તેન શિરો.હસ્ત.પાદ.કટી.કલાપ.જાલક.વિકલ્પા વ્યાખ્યાતાઃ ॥

મણિઃ કૌટો.માલેયકઃ પાર.સમુદ્રકશ્ ચ ॥

સૌગન્ધિકઃ પદ્મ.રાગો^અનવદ્ય.રાગઃ પારિજાત.પુષ્પકો બાલ.સૂર્યકઃ ॥

વૈડૂર્યમ્ ઉત્પલ.વર્ણઃ શિરીષ.પુષ્પક ઉદક.વર્ણો વંશ.રાગઃ શુક.પત્ત્ર.વર્ણઃ પુષ્ય.રાગો ગો.મૂત્રકો ગો.મેદકઃ ॥

ઇન્દ્ર.નીલો નીલ.અવલીયઃ કલાય.પુષ્પકો મહા.નીલો જમ્બ્વ્.આભો જીમૂત.પ્રભો નન્દકઃ સ્રવન્.મધ્યઃ ॥

શુદ્ધ.સ્ફટિકો મૂલાટ.વર્ણઃ શીત.વૃષ્ટિઃ સૂર્ય.કાન્તશ્ ચ । ઇતિ મણયઃ ॥

ષડ્.અશ્રશ્ ચતુર્.અશ્રો વૃત્તો વા તીવ્ર.રાગઃ સંસ્થાનવાન્ અછઃ સ્નિગ્ધો ગુરુર્ અર્ચિષ્માન્ અન્તર્.ગત.પ્રભઃ પ્રભા.અનુલેપી ચ^ઇતિ મણિ.ગુણાઃ ॥

મન્દ.રાગ.પ્રભઃ સ-શર્કરઃ પુષ્પચ્.છિદ્રઃ ખણ્ડો દુર્વિદ્ધો લેખ.આકીર્ણ ઇતિ દોષાઃ ॥

વિમલકઃ સસ્યકો^અઞ્જન.મૂલકઃ પિત્તકઃ સુલભકો લોહિત.અક્ષો મૃગ.અશ્મકો જ્યોતી.રસકો માલેયકો^અહિચ્.છત્રકઃ કૂર્પઃ પ્રતિકૂર્પઃ સુગન્ધિ.કૂર્પઃ ક્ષીરવકઃ શ્શુક્તિ.ચૂર્ણકઃ શિલા.પ્રવાલકઃ પુલકઃ શુક્લ.પુલક ઇત્ય્ અન્તર.જાતયઃ ॥

શેષાઃ કાચ.મણયઃ ॥

સભા.રાષ્ટ્રકં તજ્જમા.રાષ્ટ્રકં કાસ્તીર.રાષ્ટ્રકં શ્રી.કટનકં મણિમન્તકમ્ ઇન્દ્ર.વાનકં ચ વજ્રમ્ ॥

ખનિઃ સ્રોતઃ પ્રકીર્ણકં ચ યોનયઃ ॥

માર્જાર.અક્ષકં શિરીષ.પુષ્પકં ગો.મૂત્રકં ગો.મેદકં શુદ્ધ.સ્ફટિકં મૂલાટી.વર્ણં મણિ.વર્ણાનામ્ અન્યતમ.વર્ણમ્ ઇતિ વજ્ર.વર્ણાઃ ॥

સ્થૂલં ગુરુ પ્રહાર.સહં સમકોટિકં ભાજન.લેખિ તર્કુ.ભ્રામિ ભ્રાજિષ્ણુ ચ પ્રશસ્તમ્ ॥

નષ્ટ.કોણં નિરાશ્રિ પાર્શ્વ.અપવૃત્તં ચ^અપ્રશસ્તમ્ ॥

પ્રવાલકમ્ આલ.કન્દકં વૈવર્ણિકં ચ, રક્તં પદ્મ.રાગં ચ કરટ.ગર્ભિણિકા.વર્જમ્ ઇતિ ॥

ચન્દનં સાતનં રક્તં ભૂમિ.ગન્ધિ ॥

ગો.શીર્ષકં કાલ.તામ્રં મત્સ્ય.ગન્ધિ ॥

હરિ.ચન્દનં શુક.પત્ત્ર.વર્ણમ્ આમ્ર.ગન્ધિ, તાર્ણસં ચ ॥

ગ્રામેરુકં રક્તં રક્ત.કાલં વા બસ્ત.મૂત્ર.ગન્ધિ ॥

દૈવસભેયં રક્તં પદ્મ.ગન્ધિ, જાપકં ચ ॥

જોઙ્ગકં રક્તં રક્ત.કાલં વા સ્નિગ્ધમ્, તૌરૂપં ચ ॥

માલેયકં પાણ્ડુ.રક્તમ્ ॥

કુચન્દનં રૂક્ષમ્ અગુરુ.કાલં રક્તં રક્ત.કાલં વા ॥

કાલ.પર્વતકં રક્ત.કાલમ્ અનવદ્ય.વર્ણં વા ॥

કોશ.અગાર.પર્વતકં કાલં કાલ.ચિત્રં વા ॥

શીત.ઉદકીયં પદ્મ.આભં કાલ.સ્નિગ્ધં વા ॥

નાગ.પર્વતકં રૂક્ષં શૈવલ.વર્ણં વા ॥

શાકલં કપિલમ્ । ઇતિ ॥

લઘુ સ્નિગ્ધમ્ અશ્યાનં સર્પિઃ.સ્નેહ.લેપિ ગન્ધ.સુખં ત્વગ્.અનુસાર્ય્ અનુલ્બણમ્ અવિરાગ્ય્ ઉષ્ણ.સહં દાહ.ગ્રાહિ સુખ.સ્પર્શનમ્ ઇતિ ચન્દન.ગુણાઃ ॥

અગુરુ જોઙ્ગકં કાલં કાલ.ચિત્રં મણ્ડલ.ચિત્રં વા ॥

શ્યામં દોઙ્ગકમ્ ॥

પાર.સમુદ્રકં ચિત્ર.રૂપમ્ ઉશીર.ગન્ધિ નવ.માલિકા.ગન્ધિ વા । ઇતિ ॥

ગુરુ સ્નિગ્ધં પેશલ.ગન્ધિ નિર્હાર્ય્ અગ્નિ.સહમ્ અસમ્પ્લુત.ધૂમં વિમર્દ.સહમ્ ઇત્ય્ અગુરુ.ગુણાઃ ॥

તૈલ.પર્ણિકમ્ અશોક.ગ્રામિકં માંસ.વર્ણં પદ્મ.ગન્ધિ ॥

જોઙ્ગકં રક્ત.પીતકમ્ ઉત્પલ.ગન્ધિ ગો.મૂત્ર.ગન્ધિ વા ॥

ગ્રામેરુકં સ્નિગ્ધં ગો.મૂત્ર.ગન્ધિ ॥

સૌવર્ણ.કુડ્યકં રક્ત.પીતં માતુલુઙ્ગ.ગન્ધિ ॥

પૂર્ણક.દ્વીપકં પદ્મ.ગન્ધિ નવ.નીત.ગન્ધિ વા ॥

ભદ્ર.શ્રિયં પારલૌહિત્યકં જાતી.વર્ણમ્ ॥

આન્તરવત્યમ્ ઉશીર.વર્ણમ્ ॥

ઉભયં કુષ્ઠ.ગન્ધિ ચ । ઇતિ ॥

કાલેયકઃ સ્વર્ણ.ભૂમિજઃ સ્નિગ્ધ.પીતકઃ ॥

ઔત્તર.પર્વતકો રક્ત.પીતકઃ ॥ ઇતિ સારાઃ ।

પિણ્ડ.ક્વાથ.ધૂમ.સહમ્ અવિરાગિ યોગ.અનુવિધાયિ ચ ॥

ચન્દન.અગુરુવચ્ ચ તેષાં ગુણાઃ ॥

કાન્તનાવકં પ્રૈયકં ચ^ઉત્તર.પર્વતકં ચર્મ ॥

કાન્તનાવકં મયૂર.ગ્રીવ.આભમ્ ॥

પ્રૈયકં નીલ.પીત.શ્વેત.લેખા.બિન્દુ.ચિત્રમ્ ॥

તદ્.ઉભયમ્ અષ્ટ.અઙ્ગુલ.આયામમ્ ॥

બિસી મહા.બિસી ચ દ્વાદશ.ગ્રામીયે ॥

અવ્યક્ત.રૂપા દુહિલિતિકા ચિત્રા વા બિસી ॥

પરુષા શ્વેત.પ્રાયા મહાબિસી ॥

દ્વાદશ.અઙ્ગુલ.આયામમ્ ઉભયમ્ ॥

શ્યામિકા કાલિકા કદલી ચન્દ્ર.ઉત્તરા શાકુલા ચ^આરોહજાઃ ॥

કપિલા બિન્દુ.ચિત્રા વા શ્યામિકા ॥

કાલિકા કપિલા કપોત.વર્ણા વા ॥

તદ્ ઉભયમ્ અષ્ટ.અઙ્ગુલ.આયામમ્ ॥

પરુષા કદલી હસ્ત.આયતા ॥

સા^એવ ચન્દ્ર.ચિત્રા ચન્દ્ર.ઉત્તરા ॥

કદલી.ત્રિ.ભાગા શાકુલા કોઠ.મણ્ડલ.ચિત્રા કૃત.કર્ણિકા^અજિન.ચિત્રા વા । ઇતિ ॥

સામૂરં ચીનસી સામૂલી ચ બાહ્લવેયાઃ ॥

ષટ્.ત્રિંશદ્.અઙ્ગુલમ્ અઞ્જન.વર્ણં સામૂરમ્ ॥

ચીનસી રક્ત.કાલી પાણ્ડુ.કાલી વા ॥

સામૂલી ગો.ધૂમ.વર્ણા । ઇતિ ॥

સાંતિના નલ.તૂલા વૃત્ત.પૃચ્છા ચૌદ્રાઃ ॥

સાતિના કૃષ્ણા ॥

નલ.તૂલા નલ.તૂલ.વર્ણા ॥

કપિલા વૃત્ત.પુચ્છા ચ ॥ ઇતિ ચર્મ.જાતયઃ ।

ચર્મણાં મૃદુ સ્નિગ્ધં બહુલ.રોમ ચ શ્રેષ્ઠમ્ ॥

શુદ્ધં શુદ્ધ.રક્તં પક્ષ.રક્તં ચ^આવિકમ્, ખચિતં વાન.ચિત્રં ખણ્ડ.સંઘાત્યં તન્તુ.વિચ્છિન્નં ચ ॥

કમ્બલઃ કૌચપકઃ કુલમિતિકા સૌમિતિકા તુરગ.આસ્તરણં વર્ણકં તલિચ્છકં વાર.વાણઃ પરિસ્તોમઃ સમન્ત.ભદ્રકં ચ^આવિકમ્ ॥

પિચ્છિલમ્ આર્દ્રમ્ ઇવ ચ સૂક્ષ્મં મૃદુ ચ શ્રેષ્ઠમ્ ॥

અષ્ટ.પ્રોતિ.સંઘાત્યા કૃષ્ણા ભિઙ્ગિસી વર્ષ.વારણમ્ અપસારક ઇતિ નૈપાલકમ્ ॥

સમ્પુટિકા ચતુર્.અશ્રિકા લમ્બરા કટવાનકં પ્રાવરકઃ સત્તલિકા^ઇતિ મૃગ.રોમ ॥

વાઙ્ગકં શ્વેતં સ્નિગ્ધં દુકૂલમ્ ॥

પૌણ્ડ્રકં શ્યામં મણિ.સ્નિગ્ધમ્ ॥

સૌવર્ણ.કુડ્યકં સૂર્ય.વર્ણં મણિ.સ્નિગ્ધ.ઉદક.વાનં ચતુર્.અશ્ર.વાનં વ્યામિશ્ર.વાનં ચ ॥

એતેષામ્ એક.અંશુકમ્ અધ્યર્ધ.દ્વિ.ત્રિ.ચતુર્.અંશુકમ્ ઇતિ ॥

તેન કાશિકં પૌણ્ડ્રકં ચ ક્ષૌમં વ્યાખ્યાતમ્ ॥

માગધિકા પૌણ્ડ્રિકા સૌવર્ણ.કુડ્યકા ચ પત્ત્ર.ઊર્ણા ॥

નાગ.વૃક્ષો લિકુચો બકુલો વટશ્ ચ યોનયઃ ॥

પીતિકા નાગ.વૃક્ષિકા ॥

ગો.ધૂમ.વર્ણા લૈકુચી ॥

શ્વેતા બાકુલી ॥

શેષા નવ.નીત.વર્ણા ॥

તાસાં સૌવર્ણ.કુડ્યકા શ્રેષ્ઠા ॥

તયા કૌશેયં ચીન.પટ્ટાશ્ ચ ચીન.ભૂમિજા વ્યાખ્યાતાઃ ॥

માધુરમ્ આપરાન્તકં કાલિઙ્ગં કાશિકં વાઙ્ગકં વાત્સકં માહિષકં ચ કાર્પાસિકં શ્રેષ્ઠમ્ । ઇતિ ॥

અતઃ પરેષાં રત્નાનાં પ્રમાણં મૂલ્ય.લક્ષણમ્ ।

જાતિં રૂપં ચ જાનીયાન્ નિધાનં નવ.કર્મ ચ ॥

પુરાણ.પ્રતિસંસ્કારં કર્મ ગુહ્યમ્ ઉપસ્કરાન્ ।

દેશ.કાલ.પરીભોગં હિંસ્રાણાં ચ પ્રતિક્રિયામ્ ॥એ
(ષ્તર્તિન્ગ્ ઓર્ મિનેસ્ અન્દ્ fઅચ્તોરિએસ્)