Āpastambaśulbasūtra with the commentaries · Chapter 9
purvasmācchaṅkoḥ pratimucyāparasmin pratimucya dakṣiṇāpratyakparilikhedāntāt /
aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ
karavindīyā vyākhyā
saptavidho 'gniḥ prakṛtiḥ,. anye 'gnayo vikṛtaya ityuktam, tatraikavidhādīnāṃ ṣaṇṇāṃ viśeṣamāha --
ekavidhādīnāṃabhavanti
na bhaveyuḥ /
kutaḥ? saptavidhavākyaśeṣutvācchutivipratiṣedhācca /
pakṣībhavatītyādipucchavidhāyakavākyasya saptavidhaprakaraṇapāṭhāttaccheṣatvāvagateḥ /
kiñcaikavidhe pakṣādivibhāgakaraṇe vyāyāmamātratāhāniḥ vyāyāmamātrapakṣādikaraṇaikavidhatāhāniriti vyāyāmamātrapakṣapucchaikavidhatvavidhāyakayoḥ śrutyorvirodhānnaikavidhādīnāṃ pakṣādayo bhaveyuḥ /
teṣāṃ karaṇopadhānādīni ekavidhaprabhṛtīnāmityatra vakṣyati /
nanu sapakṣapuccheṣu vidhābhyāse 'pacaye ca visaptamakaraṇīṃ puruṣasthānīyāṃ kṛtvā viharedityaṣṭavidhādyupacayamate ekavidhādau apacaye 'pisaptadhā vibhāgaṃ darśayati /
tatpakṣapucchavibhāgārthaṃ /
itarathā apacayaviṣaye 'pacayasyad daṣṭārthatvaprasaṅgāt /
tenaikavidhānāmapi bhavatīti gamyate /
tatkathaṃ teṣāṃ tāni na bhavantīti /
ucyate -- ekavidhaḥ prathamo 'gniḥ, taduhavai saptavidhameva cinvītetyevamādyorvi ruddhārthābhidhāyinyoḥśrutyoḥsamucchayābhāvādvikalpa evāvakalpate /
tasmādekavidho vā prathamaḥ saptavidho vā prathamaḥ /
tatra yadaikavidhaḥ prathamaḥ prakṛtiśva; tadā dvitīyādyahāreṣu ekottarā eva dvividhādayaḥ prayoktavyāḥ /
prakṛtibhūtaikavidhe pakṣapucchā nāmanāmnānādekavidhādīnāṃ ṣaṇṇāṃ pakṣapucchāni na bhavanti /
saptavidhe tu vidyanta eva /
evamaṣṭavidhādīnāṃ tadvikāratvātteṣu ca vidyanta eva /
yadā saptavidhaḥ prakṛtiḥ, itare tadvikarārāḥ tadaikavidhādayo 'pyaṣṭavidhavat sapakṣapucchā eva bhaveyuḥ, evaṃ vidhāpacayoktaḥ saptavidhavibhāgo 'rthavān bhaviṣyati, tatrātirātravadvikṛterapi kadācit prathamato 'nuṣṭhānaṃ ekavidhasya labhyata eva /
asminnapi pakṣe ekottaraniyamo 'styeva /
yadaikavidhaḥ prakṛti /
prathamamāhāraḥ, tadāsāvapakṣapucchāḥ /
dvitīyādiṣvāhāreṣu dvividhādayo yāvatsaptavidhamapakṣapucchā eva /
saptavidhādayaḥsapakṣapucchā eva /
yadaikavidho vikṛtiḥ prathamāhāraḥ, tadāsau sapakṣapucchaḥ /
dvitī yādiṣvāhāreṣu dvividhādayaḥsarve sapakṣapucchā eva /
yadā saptavidhaḥ prakṛtirvā vikṛtirvā prathamaḥ, tadā tata ūrdhvamaṣṭavidhādayaḥsaptavidhā eva /
tasmādekavidhādīnāṃ ṣaṇṇāmapakṣapucchatvaṃ sapakṣapuvchatvamubhayamapyastyeveti sarvamupapannam /
aṣṭavidhādiṣvekottareṣu kathamatiriktasya vibhāga ityata āha --
aṣṭavi yeta
asyārthaḥ -- aṣṭavidhādiṣvardhāṣṭamebhyo yadanyadadhikamāgantu tatsaptadhā saptārdhadhā vibhajya pratipuruṣaṃ -- puruṣe ṣuruṣe bhāgamekaikamāveśayet /
ardhamardhe yāvānagniḥsāratniprādeśaḥsaptavidha iti liṅgāl, kutaḥ? ākṛtivikārasyāśrutatvāt -- śruterabhāvāt pramāṇābhāvādityarthaḥ /
tatraikasmin puruṣakṣetre pañcaviṃśatirdve śate ca pañcadaśa bhāgīyāḥśerate, āsāṃ triṃśatrriṃśatpañcadaśabhāgīyāḥ puruṣepuruṣe prakṣeptavyāḥ /
ardhe pañcadaśa, ayamarthaḥ -- prakṣeptavyaṃ pañcadaśadhā vibhajya tasya dvibhāga hitaṃ, puruṣaṃ yaṃ karoti ākṛteravikāratvāya sā tasya puruṣasya karaṇī grahyā /
tāvānveṇurbhavatītyarthaḥ /
idānīṃ vimānamucyate ----
puru yate
śrutidvayamidam /
atrrekā śrutirdravyāpekṣaṇī, anyā parimāṇāpekṣaṇī /
tayoḥ naṣṭāśvādagdharathavatsaṃprayogaḥ /
puruṣamātreṇa veṇunetyarthaḥ /
yāvān -- yatparimāṇo yajamāna ūrdhvabhūtabāhuḥ tatparimāṇaṃ yathā chidrayorantarālaṃ bhavati tathā veṇuchidre kuryāt /
pañcāratniḥ puruṣa iti vakṣyati /
sa caitaddhetukaḥ /
yūpāvaṭasya paścāt sañcaramavaśiṣyānupṛṣṭhyaṃ pṛṣṭhyāyāṃ veṇuṃ nidhāya chidreṣu śaṅkuṃ nihatyāparābhyāṃ śaṅkubhyāṃ veṇumunmucyāparasmin chidre kīlaṃ pratikṣipya pūrvasmin śaṅkau pratimucya tenaivāparaśaṅkumūlādāramya dakṣiṇāprāgāntāt parilikhet /
antastasyāḥ stasyā diśo 'ntaḥ veṇunā'rabdhā rekhā yāvaddigantarābhimukhī bhavati tāvatparili khedityarthaḥ /
unmucya pūrvasmāc chaṅkor aparasmin śaṅkau pratimucya dakṣiṇā pratyakpūrvavat parilikhet /
sundararājīyā vyākhyā.
ekavidha cca
śrutivipratiṣedho vyāmamātrau pakṣau ca pucchaṃ ca bhavatīti /
caturaśraviṣayaṃ caitat /
śyenacidādayastu sapakṣapucchā eva bhavanti, tadākṛtereva vidheyatvāt /
aṣṭavidha yet
yadadhikaṃ saptabhyaḥ puruṣakṣetrāṅgulayaś ca caturdaśasahasrāṇi catvāri śatāni 14400 /
tāḥsaptabhyo 'dhikaiḥ puruṣairhatvā saptabhirvibhajya labdhaṃ puruṣakṣetrāṅguliṣu saṃyojayet /
tāstatra puruṣakṣetrāṅgulayo jñeyāḥ /
yathā aṣṭavidhe purukṣetrāṅgulayaḥ caturdaśa sahasrāṇi catvāri śatāni ca saptabhyo 'dhikenaikena puruṣeṇa hatvā saptabhirvibhajya labdhaṃ dve sahasre saptapañcāśaccāṅgulayaḥ pañcatilayuktāḥ /
etāḥ puruṣāṅguliṣu saṃyojayet /
tāstatra puruṣakṣetrāṅgulayaḥ ṣoḍaśasahasrāṇi catvāri śatāni saptapañcāśaccāṅgulayaḥ pañcatilādhikāḥ 16457 ti 5. asya mūlaṃ aṣṭāviṃśatiśatamaṅgulayaḥ, daśatilādikāḥ 128 ti 10. /
etatpuruṣasthānīyasya veṇoḥ pramāṇamiti hetoḥ vakṣyate /
"vidhāsaptamakaraṇīṃ puruṣasthānīyāṃ kṛtvā viharediti' /
evaṃ navavidhe puruṣāṅgulīḥ 14400 dvābhyāṃ hatvā saptabhirvibhajya labdhaṃ catvari sahasrāṇi śataṃ caturdaśāṅgulayaḥ daśatilādhikāḥ /
tadyuktāḥ puruṣāṅgulayaḥ aṣṭādaśā sahasrāṇi pañca śatāni caturdaśa daśatilādhikāḥ 18514 ti 10 tasya mūlaṃ ṣaṭtriṃśacchatamaṅgulayo dvau tilau 136 ti 2. evaṃ navavidhe puruṣapramāṇam /
evameva daśāvidhādiṣu draṣṭavyam /
anyaḥ prakāraḥ -- yāvanto 'gneḥ puruṣāḥ tatsaṃkhyayā puruṣāṅgulīrhatvā saptabhirvibhajya labdhaṃ puruṣāṅgulayaḥ pūrvoktā eva ṣoḍaśasahasrāṇi catvāri śatāni saptapañcāśacca pañcatilādhikāḥ 16457 ti 5. /
evaṃ navavidhādiṣu /
ekasmiṃśvāṅgulikṣetre tilāḥṣaṭapañcāśat śataṃ sahasraṃ ca 1156 /
evamaratniprādeśarahitānāṃ sapakṣapucchāgnonāṃ puruṣaveṇuś ca /
atra caturaśrāgneḥ prastāvādekavidhāgnīnāṃ caturaśrāṇāṃ apakṣapucchatvādaṣṭavidhaprabhṛtīnāmityuktam /
yadā tu śyenacidādividheḥsādhāraṇatvāt "vayasāṃ vā eṣa pratimayā cīyate' ityākṛtivavidhānācca śyenādyākāratvena sapakṣapucchamakavidhādīnām /
tadā yannayūnaṃ saptabhyastatsaptadhā viyajya pratipuruṣaṃ jahyāditi draṣṭavyam /
tatra vyakta eva vimāgaprakāraḥ /
tathā sati ekavidhaśyenaciti dve sahasre saptapañcāśacca pañcatilayuktāḥ puruṣāṅgulayaḥ 2057 ti 5 /
tanmūlaṃ pañcacatvāriṃśadaṅgulayo dvādaśa tilāś ca /
puruṣadvividhe tu puruṣāṃṅgulayaśvatvāri sahasrāṇi śataṃ caturdaśa ca triṃśattilasaṃyuktāḥ /
puruṣaveṇustu catustilādhikāśvatuḥṣaṣṭiraṅgulayaḥ /
evaṃ trividhādiṣu draṣṭavyam /
yo yatrāgnau purupasthānīyaḥ tatra tasya viṃśatitamo bhāgo viharaṇe iṣṭakānāṃ cāṅguliḥ kalpyā /
tilāś ca tasyāśvatustriṃśāḥ /
tatra ślokāḥ --
vyomākāśābdhivedaikādabhīṣṭaiḥ puruṣairhatāt /
hareta saptabhirbhāgaṃ tanmūlaṃ puruṣo bhavet // .1 //
caturaśraśyenacitoḥ prādeśāratnihīnayoḥ /
tatratatrāṅguliḥ kalpyā tatra viṃśaśatāṃśataḥ /
// .2 //
sāratniprādeśe tu bodhāyanenokto vibhāgaḥ --
"yadanyatprakṛtestatpañcadaśabhāgān kṛtvā vidhāyāṃ vidhāyāṃ dvaudvau bhāgau samasyet, tābhirardhāṣṭamābhiragniṃ cinuyāt' //
ityādi /
tatra prakāraḥ -- ardhāṣṭamebhyo 'dhikaiḥ puruṣaiḥ puruṣāṅgulīśvadurhaśasahasrāṇi catvāri ca śatāni hatvā pañcadaśabhirvibhajya labdhaṃ dviguṇīkṛtya puruṣāṃṅgulīṣu saṃyojayet /
tāstatra puruṣāṅgulayaḥ /
yathā ardhanavame puruṣeṣu puruṣāṅgulīrekena hatvā pañcadaśabhirvibhajya labdhaṃ nava śatāni ṣaṣṭiśvāṅgulayaḥ, tā dviguṇāḥ puruṣāṅgulīṣu saṃyojya dṛṣṭāḥ puruṣāṅgulyaḥ ṣoḍaśasahasrāṇi trīṇi śatāni viṃśatiś ca 16320. tanmūlaṃ tatra puruṣapramāṇaṃ pādonāṣṭaviṃśatiśatamaṅgulayaḥ /
evamardhadaśapuruṣe aṣṭādaśa sahasrāṇi dve śate catvāriṃśacca puruṣakṣetrāṅgulayaḥ /
puruṣaveṇuś ca pañcatriṃśacchatāṅgulayaḥ tiladvayādhikā ityādi draṣṭavyam /
ye tvapakṣapucchāḥ praugacidādayaḥ teṣvaratniprādeśairyukteṣu viyukteṣu caivameva puruṣamānīya tasya viṃśatiśatatamabhāgamaṅguliṃ prakalpya viharaṇamiṣṭakāś ca /
yathā praugaciti -- 14400. ekavidhe ekaṃ sahasraṃ catuśvatvāriṃśacchatāṅgulayaḥ ṣaṭtilonāḥ puruṣaḥ, tasya viṃśatiśatatamo bhāgaḥ tatrāṅgulirityādi /
tatra ślokau ------
khākāśaśrutivedaikāt ṣuruṣairdviguṇairhatāt /
hareta tithibhirbhāgaṃ tanmūlaṃ puruṣo bhavet // .1 //
caturaśraśyenacitoḥ prādeśāratniyuktayoḥ /
praugādiṣu caivaṃ syātpuruṣāṅgulaklṭaptaye // .2 //
ye tvaratniprādeśavṛddhiṃ nityāmāhuḥ teṣāmetatsūtre bodhāyanenokter'the kleśena yojayitavyaṃ syāt -- saptabhyaḥsārdhasaptabhya iti, evaṃ saptavidhā ardhāṣṭamavidheti, evamuttaratra vidhāsaptamakaraṇīmiti /
atrādhikānāṃ puruṣāṇāṃ pratipuruṣamāveśanamuktam /
tatra hetumāha --
ākṛti tvāt
prakṛtyā anyākṛtervikārasya śrutyabhāvāt /
yadi tvadhikāḥ puruṣāḥ kacidevaikasmin pradeśe ātmani pakṣe vā nidhīyeran /
prakṛtirhyagnyākṛtirvikriyate /
puruṣa yate
puruṣamātreṇa -- yāvān puruṣa ūrdhvabāhustāvatā veṇunāgniṃ vimimīta iti śrutidvayasyārthaḥ /
yāvānatīyam
bāhyacchidrābhbhāṃ bahiḥsasasaukaryārthamupāhriyate chidrayoś ca bāhyārthe /
apareṇa dāntāt
apareṇa yūpāvaṭadeśaṃ sañcaramavaśiṣyaiva veṇunidhānam /
āntādarvākcakṣurnimitāccaturaśrapūrvāntādunmucya pūrvasmādaparasmin pratimucya dakṣiṇā pratyakparilikhedāntāt /
aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ.
kapardikṣāṣyam
unmucya veṇuṃ madhyame śaṅkāv antyaṃ veṇoś chidraṃ pratimucyoparyupari lekhāsamaraṃ dakṣiṇā veṇuṃ nidhāyāntye chidre śaṅkuṃ nihatya tasmin madhyamaṃ veṇoś chidraṃ pratimucya lekhāntayor itare pratiṣṭhāpya chidrayoḥ śaṅkū nihanti
dakṣiṇe śaṅkau anyataraṃ veṇośchidraṃ pratimucyoparyuparilekhāsambhedaṃ dakṣiṇāgraṃ veṇuṃ nidhāya antye chidre śaṅkuṃ nihatya tamin śṅkakakakau
madhyamaṃ veṇośchidraṃ pratimucya lekhāntarayorantara chidrepratiṣṭhāpya chidrayorlekhāntayoreva śaṅkū nihanti /
sa puruṣaś caturaśraḥ
sa caturaśraḥ puruṣaḥ //
evaṃ puradakṣiṇaṃ catura ātmani puruṣānavamimīte
evaṃ catvāri puruṣakṣetrāṇi ātmani yathā bhavanti tathā pradakṣiṇaṃ minuyāt /
puruṣaṃ dakṣiṇe pakṣe | puruṣaṃ pucche puruṣam uttare
dakṣiṇe pakṣe -- dakṣiṇe pārśve /
madhyameṣu triṣu veṇuṃ pratimucya aparābhyāmityādi pūrvavaccaturaśraḥ puruṣaḥ /
evamuttarapakṣe uttarapārśve, madhyameṣveva triṣu pratimucya uttaram /
pucche tu pāśvātyamadhayamaśaṅkau madhyamaṃ veṇocchidraṃ pratimucya tiryagveṇuṃ nidhāya chidrayoḥśaṅkū nihatyonmucyottarābhyāṃ prasavyaṃ parilikhet /
dakṣiṇasmādunmucyottarasmin puruṣamātre śaṅkau pratimucyāntyacchidraśaṅkuprabhṛti pradakṣiṇaṃ parilikhet /
unmucya veṇuṃ madhyame pratimucya uparyupari lekhāsambhedaṃ paścādveṇuṃ nidhāya antya ityādi samānaṃ tatpuccham /
aratninā dakṣiṇato dakṣiṇam ity uktam
evaṃ vimitasya dakṣiṇapakṣasya dakṣiṇataḥ uttarasyottarataḥ aratninā vardhayet, pakṣayostiryaṅbhānī sāratnanipuruṣamātrā pārśva mānī ca puruṣamātraṃ, evaṃ pucchasya paścādapi prādeśena vitastyā vā vardhayet, tattatsupārśvamānī sa prādeśaḥ puruṣaḥ, puruṣamātre tiryaṅbhānī //
pṛṣṭhyāto vā puruṣamātrasyākṣṇayā veṇuṃ nidhāya pūrvasminn itaram | tābhyāṃ dakṣiṇaṃ aṃsaṃ nirharet | viparyasya śroṇī
aparasmin śaṅkau puruṣamātra pratimucya dakṣiṇāṃ śroṇiṃ udagapasāryottarāmeva śroṇiṃ viharet /
pūrvavad uttaram aṃsam
gatametat /
karavindīyā vyākhyā
aparasmādunmucya veṇuṃ madhyame śaṅkāvanyaṃ veṇośchidraṃ pratimucya uparyuparilekhāsamaraṃ veṇuṃ nidhāya /
lekhāsamaraḥ -- lekhāyāḥsaṃpātaḥ /
tasyopariṣṭāt sannikṛṣṭaṃ nidhāyāntyachidre śaṅkūnnihatya tasmin madhyamaṃ veṇośchidraṃ pratimucya lekhāntayoritare chidre pratiṣṭhāpya chidrayoḥśaṅkuṃ niranti sa caturaśraḥ puruṣasaṃjño bhavati, evaṃ pradakṣiṇaṃ caturaḥ puruṣānātmani kuryāt /
paścime śahkāvevaṃ veṇośchidraṃ pratimucya paścādanupṛṣṭhyaṃ veṇuṃ nidhāya paścimayorapi chidrayorapi śaṅkuṃ nikhāya pūrvavaddvitīyaṃ puruṣaṃ kuryādevamuttarato 'pi uttarāpratyaguttarāprākcālikhya puruṣadvayaṃ vimimīte /
apareṇa yūpāvaṭateśaṃ sañcaramavaśiṣya pṛṣṭhyāyāṃ śaṅkuṃ nihatya tasmin veṇośchidraṃ pratimucya pṛṣṭhyāyāṃ veṇuṃ nipātya chidrayordvai śaṅkū /
paścime śaṅkau veṇoḥ chidraṃ pratimucya pṛṣṭhyāyāmeva paścānnanipātya dvau śaṅkū /
evaṃ pañca śaṅkavaḥ /
madhyamapūrvayoḥśaṅvkoḥ pratimucya ullikhya pūrvavatpuruṣa dvayaṃ kuryāt /
udakṣimata upāntyayoḥ chidraṃ pratimucya ullikhya dakṣiṇapakṣe puruṣaṃ uttarata upāntyayoḥ pratimucya uttarapakṣe puruṣaṇṭapucche tu paścime śaṅkau veṇormadhyamachidraṃ pratimucya dakṣiṇottaraṃ veṇuṃ nidhāya chidrayoḥśaṅkuṃ nihatya tayośchidraṃ pratimucya paścimottaraṃ paścimadakṣiṇaṃ cālikhya puruṣaṃ kuryāt /
evaṃ kṛtvā āratnaninā dakṣiṇato dakṣiṇaṃ pakṣaṃ pravardhayati /
uttaramapi pakṣamuttarato 'ratninaiva prādeśena vitastyā vā paścāt pucchaṃ pravardhayati //
pṛṣṭhyā masaṃ vā śabdo vikalpārthaḥ /
evamiha veṇumānam /
dvau tāvadveṇū bhavataḥ /
tayorakeḥ puruṣamātraḥ /
anyaḥ puruṣamātrasyākṣṇayā rajjusamaḥ /
tābhyāṃ vimānamapareṇa yupāvaṭadeśaṃ sañcaramavaśiṣyate /
pṛṣṭhyāyāṃ śaṅkuḥ /
tataḥ paścāt tāvanmātre śaṅkuḥ /
madhyamaśaṅkāvakṣṇayāmātraṃ veṇuṃ pratimucya pūrvasmin puruṣamātraṃ prati mucya tābhyāṃ dakṣiṇamaṃsaṃ nirharet /
puruṣamātraṃ pūrvasmādunmucyāparasmin pratismin pratimucyottaramaṃsaṃ dākṣaṇottarapaścimamadhyamaśaṅkūnāṃ pārśvadvayeṣvarddhapuruṣamātreṣu śaṅkuṃ nihatya pukṣapucchapuruṣānapyevameva kuryāt //
unmucya nihanti
samaraḥ -- saṅgamaḥ pūrvāpare chidre lekhayoryatra nipatatastāveva lekhāntau /
sa vamimīte
pṛṣṭhyāyāṃ pūrvayoścaturaśrayoḥ pāśvātyaśaṅkuḥ aparayoḥ paurastyaḥ /
puruṣaṃapakṣe
dākṣiṇātyānāṃ pañcānāṃ śaṅkūnāṃ madhyameṣu triṣu veṇuṃpratimucya aparābhyāmityādi /
puruṣaṃ pacche
pāśvātyānāṃ trayāṇāṃ dakṣiṇayorantye chidre pratimucya madhyame chidre śaṅkuṃ nihanyāt /
evamuttarayorevaṃ sthitānāṃ pañcānāṃ madhye madhyameṣu triṣu veṇuṃ pratimucyottarābhyāmityādi draṣṭavyam /
puruṣamuttare
dakṣiṇapakṣavat /
aratninā tyuktam
veṇoḥ pañcame lakṣaṇaṃ kṛtvā tena pakṣau pravardhayet, evaṃ daśame lakṣaṇaṃ kṛtvā /
pucchaṃ prakārāntaramāha ----
pṛṣṭhyānto maṃsaṃ dvāvatra veṇū ubhyataśchidau, puruṣamātraḥsaviśeṣaś ca /
pṛṣṭhyāyāṃ puruṣāntarālān trīn śaṅkūnnihatya madhyame saviśeṣaṃ pratimucya pūrvasminnitaraṃ tayorantye cchidre yatra saṃpatataḥsa dakṣiṇāṃsaḥ /
viparyasya puruṣamātraṃ pāśvātye pratimucya śroṇī pūrvavaduttarāṃsaḥ /
evaṃ pakṣapuccheṣvapi /
saviśeṣo veṇuḥsaptatiśatamaṅgulayo daśatilonāḥ /
kapardibhāṣyam
rajjvā vā vimāyottaravedinyāyena veṇunā vimimīte
rajjvā vānyatarayā vimāyottaravedivadveṇunā paścādvimimīte aṭṛṣṭārtham /
sapakṣapuccheṣu vidhābhyāse 'pacaye ca vidhāsaptamakaraṇīṃ puruṣasthānīyāṃ kṛtvā viharet
vidhābhyāse 'ṣṭavidhaprabhṛtayaḥ /
vidhāpacaye ekavidhādayaḥ /
teṣvekavidhādiṣu vidhāsaptamakaraṇī yena veṇunā vimimīte tadardhāṣṭamaṃ bhavati /
sa puruṣasthānīyaḥ /
evaṃ caturaśraṃ kṛtvā pūrvavadvibhajya viharet /
sapakṣapuccheṣviti vacanamekavidhānārtham /
eteṣvekavidhā diṣu śyenādiṣu kriyamāṇeṣu yadyekavidhā tatpañcadaśadhā vibhajya dvau bhāgau samasya caturaśraṃ kṛtvā tasya mānena veṇunā gṛhṇīyāt /
sa puruṣasthānīyaḥ /
evaṃ sarvatra /
yāvadvidhaṃ tatkṣetraṃ samacaturaśraṃ kṛtvā tasya pramāṇaṃ gṛhṇīyāt; yathā catvāri sahasrāṇyaśītitilāḥ (4080) puruṣaḥ /
teṣāṃ vargaḥ-ekā koṭiḥ ṣaṭṣaṣṭirniyutāni catvāryayutāni ṣaṭsahasrāṇi catvāri śatāni (16646400) yadyaṣṭavidhaḥ aṣṭabhirguṇayitvā pūrvārdhaṃ saṃyojya pañcadaśalabdhaṃ dviguṇīkṛtya mūlaṃ gṛhṇīyāt /
sa tasya puruṣo bhavati /
apacaye tvardhasaṃyogo nāsti /
aratripādeśābhāvāt /
anyatsarvamuvacayena tulyam /
ardhatilena vā ūnādhike vā doṣo na bhavati viśeṣā darśanāt /
tatra ślokaḥ --
ākāśavasvambaraveda (4080) varga
miṣṭapravṛddhaṃ tithibhirvibhaktam /
labdhasya vṛddhasya yamena mūlaṃ vṛddhau kṣaye tatpuruṣasya mānam //
sadā bhavetsāpacayeca vṛddhau ...... //
iti /
nanvekavidhādayaḥ śyenādayo vakrapakṣapucchāḥ kartavyā iti pratipāditam /
tasmātkiṃ mahatā prayatnena hetūnāṃ darśanena? satyametat! kartavyā ekavidhādaya iti kṛtvā vkacitteṣu yadyekavidhādayaḥ kartavyāḥ tadā kratvarthakatayopādīyante /
tadā śyenādaya ākṛtivikārāḥ puruṣātmakāḥ santaḥ tadvikṛtyādhiśayeran /
yathā puruṣamātratāṃ vikṛtya pakṣapucchānāṃ saptārdhavidhe śyenādayaḥ pravartante evaṃ puruṣaṃ vikṛtya ekavidhādiṣu niviśeran /
tatra yadā sapakṣapucchatvamekavidhādīnāṃ tadāyaṃ vidhiriti aṣṭavidhaprabhṛtīnāmapi mārgāntareṇa vidhānādadoṣaḥ /
sapakṣapucchoṣviti vidhānāt /
praugādiṣvekavidhādayo na santi /
aṣṭavidhādayaś ceti kecit /
vakṣyati ca "yāvānāgniḥsāratniprādeśa' iti /
apare punarekavidhādiṣu na santi nāpacayeṣviti varṇayanti /
sāratriprādeśa iti vacanāt //
karavindīyā vyākhyā
(rajjvā mimīte)
athavā ekarajjvādīnāmanyatamayā rajvāgniṃ vimāya paścādadṛṣṭārthaṃ veṇunā vimimīte /
uttaravedinyāyena yathottaravediryugenayajamānasya vā padairvimāya śamyayā parimimīte adṛṣṭārthaṃ; evamatrāpi rajjvā vimāya veṇunā mānamadṛṣṭārthaṃ syāt, tathottaravedivikāratvādagneḥ rajjvā vimāya veṇunā śamyayā cādṛṣṭārthaṃ vimānaṃ bhavediti //
sapakṣa -- ret
sapakṣapuccheṣu praugādivyatirikteṣvagniṣvabhyāse 'ṣṭavidhādāvapacaye caikavidhādau caikavidhādau vidhāvidhānaṃ karaṇīnāmucyate vidhāsaptamakaraṇīṃ puruṣasthānīyāṃ kṛtvā viharet /
yāvatyo 'gnervidhāḥsanti tāsāṃ saptamaṃ yā karoti sā vidhā saptamakaraṇī tāṃ puruṣasthānīyāṃ kṛtvā tayā'tmapakṣapucchāni viharediti /
ayamarthaḥ -- yadyekavidho 'gniḥ ; tamekavidhaṃ pañcadaśadhā vibhajya dvau bhāgau samasya samacaturaśraṃ kṛtvā tasya pramāṇaṃ puruṣakthāne kṛtvā anenātmapakṣapucchāni viharediti /
evameva dvividhādiṣu kuryāt /
catvāri sahasrāṇyaśītiś ca tilāḥ puruṣaḥ /
teṣāṃ varga ekā koṭiḥ ṣaṭprayutāni ṣaṇṇiyutāni catvāryayutāni ṣaṭsasrāṇi catvāri śatāni (16646400) yadyaṣṭavidhaṃ puruṣavargamaṣṭabhirguṇitvā pūrvarāśyarghena ca saṃyojya tatpañcadaśabhirvibhajya labdhaṃ dviguṇīkṛtya mūle gṛhīte sa tasya puruṣo bhavati /
apacaye tvaratniprādeśānāmabhāvāt nārdhasaṃyogaḥ //
itaradupacayavat. /
nanvekavidhaprabhṛtīnāṃ na prakṣapucchāni bhavantītyuktaṃ satyamuktam /
tadvyāyāmamātrarūpatvena ekavidhādau na ghaṭata ityevamarthamidamiti tatraiva vyākhyātam /
ekavidhaprakṛtitvapratipādanāya ca /
tasmānnātyantaniṣedhaḥ, ekavidhaprabhṛtīnāmapi pakṣapucchāni bhavantyeva //
atra ślokamudāharanti --
ākāśavasvambaravedavarga
miṣṭapravṛddhaṃ tithimirvibhaktam /
tasya pravṛddhasya yamena mūlaṃ sambhāvayetsāpacaye ca vṛddhau //
iti ----
sundararājīyā vyākhyā
rajjvā mimīte
āsmin pakṣe śamyāmānavadadṛṣṭārthaṃ veṇumānam /
athāṣṭavidhādīnāmekavidhādīnāṃ ca viharaṇamāha //
sapakṣa ret
sapakṣapucchā agnayaḥ caturaśraśyenakaṅkacidalajacitaś ca /
tatrāṣṭavidhādiṣu vidhānāmabhyāsaḥ /
ekavidhādiṣvapacayaḥ /
vidhānāṃ (ekībhūtānāṃ) samastānāṃ saptamasya karaṇī vidhāsaptamakaraṇī /
cīyamānasyāgneryoṃ'śaḥ tasya karaṇī puruṣasthānīyā /
sā cāṣṭavidhaprabhṛtīnāmityatraiva pradarśitā /
atrāpi sārātniprādeśapakṣe vidhārdhāṣṭamakaraṇīmiti draṣṭavyam /
apacayavacanaṃ śyenacidādyartham /
caturaśrāṇāmekavidhādīnāmapakṣapucchatvāt /
pūrvatra puruṣāveśanamuktaṃ, idānīṃ tasya viharaṇamucyate ityato na punaruktiḥ /
yadvā pūrvasūtramaṣṭavidhādiviṣayaṃ caturaśraviṣayaṃ ca /
ḍadamekavidhādīnāṃ śyenādīnāṃ ca sādhāraṇamityasti viśeṣaḥ /
idaṃ cānena jñāyate -- śyenacidādayo guṇavikārāḥsaptavidhādivadekavidhādiṣvapi bhavanti /
śakhāntarīyatvaṃ ca tasya pūrvamevoktam /
ata eva tasya pakṣasya yatnasādhyatvāt tatraivopadhāna prakāro vakṣyate -- "yāvānagniḥsāratniprādeśaḥ' ityādi /
kapardibhāṣyam
karaṇānāṣṭakānāṃ puruṣasya pañcamena kārayet
iṣṭakānāṃ karaṇāni vakṣyāma iti śeṣaḥ /
puruṣasya pañcamena aratninā kārayet /
tāsām evaikato 'dhyardhās tad dvitīyam | puruṣasya pañcamo bhāga ekataḥ prādeśa ekataḥ tat tṛtīyam
tāsāmeveṣṭakānāṃ (katipayā) ekato 'dhyardhā ardhenādhikāstāsāṃ karaṇaṃ tṛtīyaṃ triprādeśā pārśvamānī aratnimātrā tiryaṅbhānī dvitīyasya karaṇasya /
aratniḥ pārśvamānī /
prādeśastiryaṅbhānī tattṛtīyakaraṇam /
sarvataḥ prādeśas tac caturtham | samacaturaśrāḥ pañcadaśabhāgīyās tat pañcamam
aṣṭāṅgulena kārikāstatpañcamaṃ karaṇam /
samacaturaśrā iti kimarthamiha saṅguhaṇam? yasminnagnau samacaturaśrā eveṣṭakāḥ tatrāpyāsāṃ praveśo yathā syādityevamartham /
vakṣyati ca "aṇūkāḥ pañcadaśabhāgīyānāṃ sthāna' iti /
aṇūkapañcadaśabhāgīyayorekaviṣayatvam /
karavindīyā vyākhyā
(karaṇāni kārayet)
idānīmiṣṭakānāṃ karaṇānyucyante -- pāribhāṣikaḥ puruṣaḥ pañcāratniḥ /
tasya pañcamenāratninā /
pañcamenoti jātāvekavacanam /
pañcamairityarthaḥ /
kārayetkuśalaiḥ /
tairaratnibhiścaturbhiḥ prathamaṃ karaṇam
tāsā -- tīyam
tāsāṃ pañcamakṛtānāmeveṣṭakānāṃ yā ekataḥ -- ekasmin bhāge 'dhyarthāratnayāyāmāḥ tāsāṃ karaṇaṃ cattaddvitīyaṃ kārayet /
tāsāmeveti sarvatra saṃbadhyate //
puru -- tīyam
yāsāmekasmin pārśve caturviṃśatyaṅgulayaḥ ekato dvādaśāṅgulayastāsāṃ yatkaraṇaṃ tattṛtīyam /
sarvar -- tham
yāsāṃ sarvataḥ prādeśaḥ pramāṇaṃ tāsāṃ yatkaraṇaṃ taccatirtham /
sarvato grahaṇaṃ prādeśagrahaṇena vkacidghuhaṇaṃ sūcayati /
sama -- ñcamam
puruṣasya pañcadaśabhāgo 'ṣṭāṅgulayaḥ /
tena parimitāḥ pañcadaśabhāgīyā iṣṭakāḥ īṭṛśāḥsamacaturaśrāḥ, tāsāṃ yatkaraṇaṃ tatpañcamam /
samacaturaśragrahaṇādeva pañcadaśabhāgīyānāṃ kāryeṇūkādayaḥ prāptāḥ /
tatra prāgudakpaścimeṣu caturaśratvaniyamo nāstīti jñāyate /
dvitīyādivyavahāraḥ kimarthaḥ? adṛrṣṭārthameva /
tathopadhānādiṣu darśanāt /
sundararājīyā vyākhyā
athaivaṃ vimitasyāgneriṣṭakākaraṇānyāha --
karaṇāni kārayet
ekamidaṃ karaṇaṃ aratnimātraṃ samacaturaśram /
tāsā tīyaṃ ṣaṭtriṃśikā pārśvamānī, tiryaṅbhānī catuviṃśikaiva /
puruṣya tīyaṃ evamardheṣṭakāḥ /
(sarvataḥatpañcam)
aṣṭāṅgulāḥ /
kapardibhāṣyam
ūrvdhvapramāṇamiṣṭakānāṃ jānoḥ jānoḥ pañcamena kārayet
itsedhapramāṇamiṣṭakānāṃ jānupramāṇapañcamam /
dvātriṃśadaṅgulaṃ jānuḥ /
tasya pañcamabhāgena trayodaśatilādhikaṣaḍaṅgulena kārayet /
mahāgneriṣṭakānāmevaitanmahāgneḥ karaṇāni vidhāya vidhānāt /
ardhena nākasadāṃ pañcacūḍānāṃ ca
jānupañcamārdhena nākasadāṃ pañcacūḍānāṃ cotsedhaṃ saptatilādhikāṅgulatrayotsedhena kārayet //
yat pacyamānānāṃ pratihrasīta purīṣeṇa tat sampūrayed aniyataparimāṇatvāt purīṣasya
Original text: Āpastambaśulbasūtra with the commentaries of Kapardin, Karavinda and Sundararāja · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0