આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્ર · અધ્યાય 9

પુર્વસ્માચ્છઙ્કોઃ પ્રતિમુચ્યાપરસ્મિન્ પ્રતિમુચ્ય દક્ષિણાપ્રત્યક્પરિલિખેદાન્તાત્ ।
અષ્ટમઃ ખણ્ડઃ
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
સપ્તવિધો ઽગ્નિઃ પ્રકૃતિઃ,. અન્યે ઽગ્નયો વિકૃતય ઇત્યુક્તમ્, તત્રૈકવિધાદીનાં ષણ્ણાં વિશેષમાહ --
એકવિધાદીનાંઅભવન્તિ
ન ભવેયુઃ ।
કુતઃ? સપ્તવિધવાક્યશેષુત્વાચ્છુતિવિપ્રતિષેધાચ્ચ ।
પક્ષીભવતીત્યાદિપુચ્છવિધાયકવાક્યસ્ય સપ્તવિધપ્રકરણપાઠાત્તચ્છેષત્વાવગતેઃ ।
કિઞ્ચૈકવિધે પક્ષાદિવિભાગકરણે વ્યાયામમાત્રતાહાનિઃ વ્યાયામમાત્રપક્ષાદિકરણૈકવિધતાહાનિરિતિ વ્યાયામમાત્રપક્ષપુચ્છૈકવિધત્વવિધાયકયોઃ શ્રુત્યોર્વિરોધાન્નૈકવિધાદીનાં પક્ષાદયો ભવેયુઃ ।
તેષાં કરણોપધાનાદીનિ એકવિધપ્રભૃતીનામિત્યત્ર વક્ષ્યતિ ।
નનુ સપક્ષપુચ્છેષુ વિધાભ્યાસે ઽપચયે ચ વિસપ્તમકરણીં પુરુષસ્થાનીયાં કૃત્વા વિહરેદિત્યષ્ટવિધાદ્યુપચયમતે એકવિધાદૌ અપચયે ઽપિસપ્તધા વિભાગં દર્શયતિ ।
તત્પક્ષપુચ્છવિભાગાર્થં ।
ઇતરથા અપચયવિષયે ઽપચયસ્યદ્ દષ્ટાર્થત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તેનૈકવિધાનામપિ ભવતીતિ ગમ્યતે ।
તત્કથં તેષાં તાનિ ન ભવન્તીતિ ।
ઉચ્યતે -- એકવિધઃ પ્રથમો ઽગ્નિઃ, તદુહવૈ સપ્તવિધમેવ ચિન્વીતેત્યેવમાદ્યોર્વિ રુદ્ધાર્થાભિધાયિન્યોઃશ્રુત્યોઃસમુચ્છયાભાવાદ્વિકલ્પ એવાવકલ્પતે ।
તસ્માદેકવિધો વા પ્રથમઃ સપ્તવિધો વા પ્રથમઃ ।
તત્ર યદૈકવિધઃ પ્રથમઃ પ્રકૃતિશ્વ; તદા દ્વિતીયાદ્યહારેષુ એકોત્તરા એવ દ્વિવિધાદયઃ પ્રયોક્તવ્યાઃ ।
પ્રકૃતિભૂતૈકવિધે પક્ષપુચ્છા નામનામ્નાનાદેકવિધાદીનાં ષણ્ણાં પક્ષપુચ્છાનિ ન ભવન્તિ ।
સપ્તવિધે તુ વિદ્યન્ત એવ ।
એવમષ્ટવિધાદીનાં તદ્વિકારત્વાત્તેષુ ચ વિદ્યન્ત એવ ।
યદા સપ્તવિધઃ પ્રકૃતિઃ, ઇતરે તદ્વિકરારાઃ તદૈકવિધાદયો ઽપ્યષ્ટવિધવત્ સપક્ષપુચ્છા એવ ભવેયુઃ, એવં વિધાપચયોક્તઃ સપ્તવિધવિભાગો ઽર્થવાન્ ભવિષ્યતિ, તત્રાતિરાત્રવદ્વિકૃતેરપિ કદાચિત્ પ્રથમતો ઽનુષ્ઠાનં એકવિધસ્ય લભ્યત એવ ।
અસ્મિન્નપિ પક્ષે એકોત્તરનિયમો ઽસ્ત્યેવ ।
યદૈકવિધઃ પ્રકૃતિ ।
પ્રથમમાહારઃ, તદાસાવપક્ષપુચ્છાઃ ।
દ્વિતીયાદિષ્વાહારેષુ દ્વિવિધાદયો યાવત્સપ્તવિધમપક્ષપુચ્છા એવ ।
સપ્તવિધાદયઃસપક્ષપુચ્છા એવ ।
યદૈકવિધો વિકૃતિઃ પ્રથમાહારઃ, તદાસૌ સપક્ષપુચ્છઃ ।
દ્વિતી યાદિષ્વાહારેષુ દ્વિવિધાદયઃસર્વે સપક્ષપુચ્છા એવ ।
યદા સપ્તવિધઃ પ્રકૃતિર્વા વિકૃતિર્વા પ્રથમઃ, તદા તત ઊર્ધ્વમષ્ટવિધાદયઃસપ્તવિધા એવ ।
તસ્માદેકવિધાદીનાં ષણ્ણામપક્ષપુચ્છત્વં સપક્ષપુવ્છત્વમુભયમપ્યસ્ત્યેવેતિ સર્વમુપપન્નમ્ ।
અષ્ટવિધાદિષ્વેકોત્તરેષુ કથમતિરિક્તસ્ય વિભાગ ઇત્યત આહ --
અષ્ટવિ યેત
અસ્યાર્થઃ -- અષ્ટવિધાદિષ્વર્ધાષ્ટમેભ્યો યદન્યદધિકમાગન્તુ તત્સપ્તધા સપ્તાર્ધધા વિભજ્ય પ્રતિપુરુષં -- પુરુષે ષુરુષે ભાગમેકૈકમાવેશયેત્ ।
અર્ધમર્ધે યાવાનગ્નિઃસારત્નિપ્રાદેશઃસપ્તવિધ ઇતિ લિઙ્ગાલ્, કુતઃ? આકૃતિવિકારસ્યાશ્રુતત્વાત્ -- શ્રુતેરભાવાત્ પ્રમાણાભાવાદિત્યર્થઃ ।
તત્રૈકસ્મિન્ પુરુષક્ષેત્રે પઞ્ચવિંશતિર્દ્વે શતે ચ પઞ્ચદશ ભાગીયાઃશેરતે, આસાં ત્રિંશત્ર્રિંશત્પઞ્ચદશભાગીયાઃ પુરુષેપુરુષે પ્રક્ષેપ્તવ્યાઃ ।
અર્ધે પઞ્ચદશ, અયમર્થઃ -- પ્રક્ષેપ્તવ્યં પઞ્ચદશધા વિભજ્ય તસ્ય દ્વિભાગ હિતં, પુરુષં યં કરોતિ આકૃતેરવિકારત્વાય સા તસ્ય પુરુષસ્ય કરણી ગ્રહ્યા ।
તાવાન્વેણુર્ભવતીત્યર્થઃ ।
ઇદાનીં વિમાનમુચ્યતે ----
પુરુ યતે
શ્રુતિદ્વયમિદમ્ ।
અત્ર્રેકા શ્રુતિર્દ્રવ્યાપેક્ષણી, અન્યા પરિમાણાપેક્ષણી ।
તયોઃ નષ્ટાશ્વાદગ્ધરથવત્સંપ્રયોગઃ ।
પુરુષમાત્રેણ વેણુનેત્યર્થઃ ।
યાવાન્ -- યત્પરિમાણો યજમાન ઊર્ધ્વભૂતબાહુઃ તત્પરિમાણં યથા છિદ્રયોરન્તરાલં ભવતિ તથા વેણુછિદ્રે કુર્યાત્ ।
પઞ્ચારત્નિઃ પુરુષ ઇતિ વક્ષ્યતિ ।
સ ચૈતદ્ધેતુકઃ ।
યૂપાવટસ્ય પશ્ચાત્ સઞ્ચરમવશિષ્યાનુપૃષ્ઠ્યં પૃષ્ઠ્યાયાં વેણું નિધાય છિદ્રેષુ શઙ્કું નિહત્યાપરાભ્યાં શઙ્કુભ્યાં વેણુમુન્મુચ્યાપરસ્મિન્ છિદ્રે કીલં પ્રતિક્ષિપ્ય પૂર્વસ્મિન્ શઙ્કૌ પ્રતિમુચ્ય તેનૈવાપરશઙ્કુમૂલાદારમ્ય દક્ષિણાપ્રાગાન્તાત્ પરિલિખેત્ ।
અન્તસ્તસ્યાઃ સ્તસ્યા દિશો ઽન્તઃ વેણુનાઽરબ્ધા રેખા યાવદ્દિગન્તરાભિમુખી ભવતિ તાવત્પરિલિ ખેદિત્યર્થઃ ।
ઉન્મુચ્ય પૂર્વસ્માચ્ છઙ્કોર્ અપરસ્મિન્ શઙ્કૌ પ્રતિમુચ્ય દક્ષિણા પ્રત્યક્પૂર્વવત્ પરિલિખેત્ ।
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા.
એકવિધ ચ્ચ
શ્રુતિવિપ્રતિષેધો વ્યામમાત્રૌ પક્ષૌ ચ પુચ્છં ચ ભવતીતિ ।
ચતુરશ્રવિષયં ચૈતત્ ।
શ્યેનચિદાદયસ્તુ સપક્ષપુચ્છા એવ ભવન્તિ, તદાકૃતેરેવ વિધેયત્વાત્ ।
અષ્ટવિધ યેત્
યદધિકં સપ્તભ્યઃ પુરુષક્ષેત્રાઙ્ગુલયશ્ ચ ચતુર્દશસહસ્રાણિ ચત્વારિ શતાનિ 14400 ।
તાઃસપ્તભ્યો ઽધિકૈઃ પુરુષૈર્હત્વા સપ્તભિર્વિભજ્ય લબ્ધં પુરુષક્ષેત્રાઙ્ગુલિષુ સંયોજયેત્ ।
તાસ્તત્ર પુરુષક્ષેત્રાઙ્ગુલયો જ્ઞેયાઃ ।
યથા અષ્ટવિધે પુરુક્ષેત્રાઙ્ગુલયઃ ચતુર્દશ સહસ્રાણિ ચત્વારિ શતાનિ ચ સપ્તભ્યો ઽધિકેનૈકેન પુરુષેણ હત્વા સપ્તભિર્વિભજ્ય લબ્ધં દ્વે સહસ્રે સપ્તપઞ્ચાશચ્ચાઙ્ગુલયઃ પઞ્ચતિલયુક્તાઃ ।
એતાઃ પુરુષાઙ્ગુલિષુ સંયોજયેત્ ।
તાસ્તત્ર પુરુષક્ષેત્રાઙ્ગુલયઃ ષોડશસહસ્રાણિ ચત્વારિ શતાનિ સપ્તપઞ્ચાશચ્ચાઙ્ગુલયઃ પઞ્ચતિલાધિકાઃ 16457 તિ 5. અસ્ય મૂલં અષ્ટાવિંશતિશતમઙ્ગુલયઃ, દશતિલાદિકાઃ 128 તિ 10. ।
એતત્પુરુષસ્થાનીયસ્ય વેણોઃ પ્રમાણમિતિ હેતોઃ વક્ષ્યતે ।
"વિધાસપ્તમકરણીં પુરુષસ્થાનીયાં કૃત્વા વિહરેદિતિઽ ।
એવં નવવિધે પુરુષાઙ્ગુલીઃ 14400 દ્વાભ્યાં હત્વા સપ્તભિર્વિભજ્ય લબ્ધં ચત્વરિ સહસ્રાણિ શતં ચતુર્દશાઙ્ગુલયઃ દશતિલાધિકાઃ ।
તદ્યુક્તાઃ પુરુષાઙ્ગુલયઃ અષ્ટાદશા સહસ્રાણિ પઞ્ચ શતાનિ ચતુર્દશ દશતિલાધિકાઃ 18514 તિ 10 તસ્ય મૂલં ષટ્ત્રિંશચ્છતમઙ્ગુલયો દ્વૌ તિલૌ 136 તિ 2. એવં નવવિધે પુરુષપ્રમાણમ્ ।
એવમેવ દશાવિધાદિષુ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અન્યઃ પ્રકારઃ -- યાવન્તો ઽગ્નેઃ પુરુષાઃ તત્સંખ્યયા પુરુષાઙ્ગુલીર્હત્વા સપ્તભિર્વિભજ્ય લબ્ધં પુરુષાઙ્ગુલયઃ પૂર્વોક્તા એવ ષોડશસહસ્રાણિ ચત્વારિ શતાનિ સપ્તપઞ્ચાશચ્ચ પઞ્ચતિલાધિકાઃ 16457 તિ 5. ।
એવં નવવિધાદિષુ ।
એકસ્મિંશ્વાઙ્ગુલિક્ષેત્રે તિલાઃષટપઞ્ચાશત્ શતં સહસ્રં ચ 1156 ।
એવમરત્નિપ્રાદેશરહિતાનાં સપક્ષપુચ્છાગ્નોનાં પુરુષવેણુશ્ ચ ।
અત્ર ચતુરશ્રાગ્નેઃ પ્રસ્તાવાદેકવિધાગ્નીનાં ચતુરશ્રાણાં અપક્ષપુચ્છત્વાદષ્ટવિધપ્રભૃતીનામિત્યુક્તમ્ ।
યદા તુ શ્યેનચિદાદિવિધેઃસાધારણત્વાત્ "વયસાં વા એષ પ્રતિમયા ચીયતેઽ ઇત્યાકૃતિવવિધાનાચ્ચ શ્યેનાદ્યાકારત્વેન સપક્ષપુચ્છમકવિધાદીનામ્ ।
તદા યન્નયૂનં સપ્તભ્યસ્તત્સપ્તધા વિયજ્ય પ્રતિપુરુષં જહ્યાદિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તત્ર વ્યક્ત એવ વિમાગપ્રકારઃ ।
તથા સતિ એકવિધશ્યેનચિતિ દ્વે સહસ્રે સપ્તપઞ્ચાશચ્ચ પઞ્ચતિલયુક્તાઃ પુરુષાઙ્ગુલયઃ 2057 તિ 5 ।
તન્મૂલં પઞ્ચચત્વારિંશદઙ્ગુલયો દ્વાદશ તિલાશ્ ચ ।
પુરુષદ્વિવિધે તુ પુરુષાંઙ્ગુલયશ્વત્વારિ સહસ્રાણિ શતં ચતુર્દશ ચ ત્રિંશત્તિલસંયુક્તાઃ ।

પુરુષવેણુસ્તુ ચતુસ્તિલાધિકાશ્વતુઃષષ્ટિરઙ્ગુલયઃ ।
એવં ત્રિવિધાદિષુ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યો યત્રાગ્નૌ પુરુપસ્થાનીયઃ તત્ર તસ્ય વિંશતિતમો ભાગો વિહરણે ઇષ્ટકાનાં ચાઙ્ગુલિઃ કલ્પ્યા ।
તિલાશ્ ચ તસ્યાશ્વતુસ્ત્રિંશાઃ ।
તત્ર શ્લોકાઃ --
વ્યોમાકાશાબ્ધિવેદૈકાદભીષ્ટૈઃ પુરુષૈર્હતાત્ ।
હરેત સપ્તભિર્ભાગં તન્મૂલં પુરુષો ભવેત્ ॥ .1 ॥
ચતુરશ્રશ્યેનચિતોઃ પ્રાદેશારત્નિહીનયોઃ ।
તત્રતત્રાઙ્ગુલિઃ કલ્પ્યા તત્ર વિંશશતાંશતઃ ।
॥ .2 ॥
સારત્નિપ્રાદેશે તુ બોધાયનેનોક્તો વિભાગઃ --
"યદન્યત્પ્રકૃતેસ્તત્પઞ્ચદશભાગાન્ કૃત્વા વિધાયાં વિધાયાં દ્વૌદ્વૌ ભાગૌ સમસ્યેત્, તાભિરર્ધાષ્ટમાભિરગ્નિં ચિનુયાત્ઽ ॥
ઇત્યાદિ ।
તત્ર પ્રકારઃ -- અર્ધાષ્ટમેભ્યો ઽધિકૈઃ પુરુષૈઃ પુરુષાઙ્ગુલીશ્વદુર્હશસહસ્રાણિ ચત્વારિ ચ શતાનિ હત્વા પઞ્ચદશભિર્વિભજ્ય લબ્ધં દ્વિગુણીકૃત્ય પુરુષાંઙ્ગુલીષુ સંયોજયેત્ ।
તાસ્તત્ર પુરુષાઙ્ગુલયઃ ।
યથા અર્ધનવમે પુરુષેષુ પુરુષાઙ્ગુલીરેકેન હત્વા પઞ્ચદશભિર્વિભજ્ય લબ્ધં નવ શતાનિ ષષ્ટિશ્વાઙ્ગુલયઃ, તા દ્વિગુણાઃ પુરુષાઙ્ગુલીષુ સંયોજ્ય દૃષ્ટાઃ પુરુષાઙ્ગુલ્યઃ ષોડશસહસ્રાણિ ત્રીણિ શતાનિ વિંશતિશ્ ચ 16320. તન્મૂલં તત્ર પુરુષપ્રમાણં પાદોનાષ્ટવિંશતિશતમઙ્ગુલયઃ ।
એવમર્ધદશપુરુષે અષ્ટાદશ સહસ્રાણિ દ્વે શતે ચત્વારિંશચ્ચ પુરુષક્ષેત્રાઙ્ગુલયઃ ।
પુરુષવેણુશ્ ચ પઞ્ચત્રિંશચ્છતાઙ્ગુલયઃ તિલદ્વયાધિકા ઇત્યાદિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યે ત્વપક્ષપુચ્છાઃ પ્રૌગચિદાદયઃ તેષ્વરત્નિપ્રાદેશૈર્યુક્તેષુ વિયુક્તેષુ ચૈવમેવ પુરુષમાનીય તસ્ય વિંશતિશતતમભાગમઙ્ગુલિં પ્રકલ્પ્ય વિહરણમિષ્ટકાશ્ ચ ।
યથા પ્રૌગચિતિ -- 14400. એકવિધે એકં સહસ્રં ચતુશ્વત્વારિંશચ્છતાઙ્ગુલયઃ ષટ્તિલોનાઃ પુરુષઃ, તસ્ય વિંશતિશતતમો ભાગઃ તત્રાઙ્ગુલિરિત્યાદિ ।
તત્ર શ્લોકૌ ------
ખાકાશશ્રુતિવેદૈકાત્ ષુરુષૈર્દ્વિગુણૈર્હતાત્ ।
હરેત તિથિભિર્ભાગં તન્મૂલં પુરુષો ભવેત્ ॥ .1 ॥
ચતુરશ્રશ્યેનચિતોઃ પ્રાદેશારત્નિયુક્તયોઃ ।
પ્રૌગાદિષુ ચૈવં સ્યાત્પુરુષાઙ્ગુલક્લ્ટપ્તયે ॥ .2 ॥
યે ત્વરત્નિપ્રાદેશવૃદ્ધિં નિત્યામાહુઃ તેષામેતત્સૂત્રે બોધાયનેનોક્તેર્ઽથે ક્લેશેન યોજયિતવ્યં સ્યાત્ -- સપ્તભ્યઃસાર્ધસપ્તભ્ય ઇતિ, એવં સપ્તવિધા અર્ધાષ્ટમવિધેતિ, એવમુત્તરત્ર વિધાસપ્તમકરણીમિતિ ।
અત્રાધિકાનાં પુરુષાણાં પ્રતિપુરુષમાવેશનમુક્તમ્ ।
તત્ર હેતુમાહ --
આકૃતિ ત્વાત્
પ્રકૃત્યા અન્યાકૃતેર્વિકારસ્ય શ્રુત્યભાવાત્ ।
યદિ ત્વધિકાઃ પુરુષાઃ કચિદેવૈકસ્મિન્ પ્રદેશે આત્મનિ પક્ષે વા નિધીયેરન્ ।
પ્રકૃતિર્હ્યગ્ન્યાકૃતિર્વિક્રિયતે ।
પુરુષ યતે
પુરુષમાત્રેણ -- યાવાન્ પુરુષ ઊર્ધ્વબાહુસ્તાવતા વેણુનાગ્નિં વિમિમીત ઇતિ શ્રુતિદ્વયસ્યાર્થઃ ।
યાવાનતીયમ્
બાહ્યચ્છિદ્રાભ્ભાં બહિઃસસસૌકર્યાર્થમુપાહ્રિયતે છિદ્રયોશ્ ચ બાહ્યાર્થે ।
અપરેણ દાન્તાત્
અપરેણ યૂપાવટદેશં સઞ્ચરમવશિષ્યૈવ વેણુનિધાનમ્ ।
આન્તાદર્વાક્ચક્ષુર્નિમિતાચ્ચતુરશ્રપૂર્વાન્તાદુન્મુચ્ય પૂર્વસ્માદપરસ્મિન્ પ્રતિમુચ્ય દક્ષિણા પ્રત્યક્પરિલિખેદાન્તાત્ ।
અષ્ટમઃ ખણ્ડઃ.
કપર્દિક્ષાષ્યમ્
ઉન્મુચ્ય વેણું મધ્યમે શઙ્કાવ્ અન્ત્યં વેણોશ્ છિદ્રં પ્રતિમુચ્યોપર્યુપરિ લેખાસમરં દક્ષિણા વેણું નિધાયાન્ત્યે છિદ્રે શઙ્કું નિહત્ય તસ્મિન્ મધ્યમં વેણોશ્ છિદ્રં પ્રતિમુચ્ય લેખાન્તયોર્ ઇતરે પ્રતિષ્ઠાપ્ય છિદ્રયોઃ શઙ્કૂ નિહન્તિ
દક્ષિણે શઙ્કૌ અન્યતરં વેણોશ્છિદ્રં પ્રતિમુચ્યોપર્યુપરિલેખાસમ્ભેદં દક્ષિણાગ્રં વેણું નિધાય અન્ત્યે છિદ્રે શઙ્કું નિહત્ય તમિન્ શ્ઙ્કકકકૌ
મધ્યમં વેણોશ્છિદ્રં પ્રતિમુચ્ય લેખાન્તરયોરન્તર છિદ્રેપ્રતિષ્ઠાપ્ય છિદ્રયોર્લેખાન્તયોરેવ શઙ્કૂ નિહન્તિ ।
સ પુરુષશ્ ચતુરશ્રઃ

સ ચતુરશ્રઃ પુરુષઃ ॥
એવં પુરદક્ષિણં ચતુર આત્મનિ પુરુષાનવમિમીતે
એવં ચત્વારિ પુરુષક્ષેત્રાણિ આત્મનિ યથા ભવન્તિ તથા પ્રદક્ષિણં મિનુયાત્ ।
પુરુષં દક્ષિણે પક્ષે । પુરુષં પુચ્છે પુરુષમ્ ઉત્તરે
દક્ષિણે પક્ષે -- દક્ષિણે પાર્શ્વે ।
મધ્યમેષુ ત્રિષુ વેણું પ્રતિમુચ્ય અપરાભ્યામિત્યાદિ પૂર્વવચ્ચતુરશ્રઃ પુરુષઃ ।
એવમુત્તરપક્ષે ઉત્તરપાર્શ્વે, મધ્યમેષ્વેવ ત્રિષુ પ્રતિમુચ્ય ઉત્તરમ્ ।
પુચ્છે તુ પાશ્વાત્યમધયમશઙ્કૌ મધ્યમં વેણોચ્છિદ્રં પ્રતિમુચ્ય તિર્યગ્વેણું નિધાય છિદ્રયોઃશઙ્કૂ નિહત્યોન્મુચ્યોત્તરાભ્યાં પ્રસવ્યં પરિલિખેત્ ।
દક્ષિણસ્માદુન્મુચ્યોત્તરસ્મિન્ પુરુષમાત્રે શઙ્કૌ પ્રતિમુચ્યાન્ત્યચ્છિદ્રશઙ્કુપ્રભૃતિ પ્રદક્ષિણં પરિલિખેત્ ।
ઉન્મુચ્ય વેણું મધ્યમે પ્રતિમુચ્ય ઉપર્યુપરિ લેખાસમ્ભેદં પશ્ચાદ્વેણું નિધાય અન્ત્ય ઇત્યાદિ સમાનં તત્પુચ્છમ્ ।
અરત્નિના દક્ષિણતો દક્ષિણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્

એવં વિમિતસ્ય દક્ષિણપક્ષસ્ય દક્ષિણતઃ ઉત્તરસ્યોત્તરતઃ અરત્નિના વર્ધયેત્, પક્ષયોસ્તિર્યઙ્ભાની સારત્નનિપુરુષમાત્રા પાર્શ્વ માની ચ પુરુષમાત્રં, એવં પુચ્છસ્ય પશ્ચાદપિ પ્રાદેશેન વિતસ્ત્યા વા વર્ધયેત્, તત્તત્સુપાર્શ્વમાની સ પ્રાદેશઃ પુરુષઃ, પુરુષમાત્રે તિર્યઙ્ભાની ॥
પૃષ્ઠ્યાતો વા પુરુષમાત્રસ્યાક્ષ્ણયા વેણું નિધાય પૂર્વસ્મિન્ન્ ઇતરમ્ । તાભ્યાં દક્ષિણં અંસં નિર્હરેત્ । વિપર્યસ્ય શ્રોણી
અપરસ્મિન્ શઙ્કૌ પુરુષમાત્ર પ્રતિમુચ્ય દક્ષિણાં શ્રોણિં ઉદગપસાર્યોત્તરામેવ શ્રોણિં વિહરેત્ ।
પૂર્વવદ્ ઉત્તરમ્ અંસમ્

ગતમેતત્ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
અપરસ્માદુન્મુચ્ય વેણું મધ્યમે શઙ્કાવન્યં વેણોશ્છિદ્રં પ્રતિમુચ્ય ઉપર્યુપરિલેખાસમરં વેણું નિધાય ।
લેખાસમરઃ -- લેખાયાઃસંપાતઃ ।
તસ્યોપરિષ્ટાત્ સન્નિકૃષ્ટં નિધાયાન્ત્યછિદ્રે શઙ્કૂન્નિહત્ય તસ્મિન્ મધ્યમં વેણોશ્છિદ્રં પ્રતિમુચ્ય લેખાન્તયોરિતરે છિદ્રે પ્રતિષ્ઠાપ્ય છિદ્રયોઃશઙ્કું નિરન્તિ સ ચતુરશ્રઃ પુરુષસંજ્ઞો ભવતિ, એવં પ્રદક્ષિણં ચતુરઃ પુરુષાનાત્મનિ કુર્યાત્ ।
પશ્ચિમે શહ્કાવેવં વેણોશ્છિદ્રં પ્રતિમુચ્ય પશ્ચાદનુપૃષ્ઠ્યં વેણું નિધાય પશ્ચિમયોરપિ છિદ્રયોરપિ શઙ્કું નિખાય પૂર્વવદ્દ્વિતીયં પુરુષં કુર્યાદેવમુત્તરતો ઽપિ ઉત્તરાપ્રત્યગુત્તરાપ્રાક્ચાલિખ્ય પુરુષદ્વયં વિમિમીતે ।
અપરેણ યૂપાવટતેશં સઞ્ચરમવશિષ્ય પૃષ્ઠ્યાયાં શઙ્કું નિહત્ય તસ્મિન્ વેણોશ્છિદ્રં પ્રતિમુચ્ય પૃષ્ઠ્યાયાં વેણું નિપાત્ય છિદ્રયોર્દ્વૈ શઙ્કૂ ।
પશ્ચિમે શઙ્કૌ વેણોઃ છિદ્રં પ્રતિમુચ્ય પૃષ્ઠ્યાયામેવ પશ્ચાન્નનિપાત્ય દ્વૌ શઙ્કૂ ।
એવં પઞ્ચ શઙ્કવઃ ।
મધ્યમપૂર્વયોઃશઙ્વ્કોઃ પ્રતિમુચ્ય ઉલ્લિખ્ય પૂર્વવત્પુરુષ દ્વયં કુર્યાત્ ।
ઉદક્ષિમત ઉપાન્ત્યયોઃ છિદ્રં પ્રતિમુચ્ય ઉલ્લિખ્ય દક્ષિણપક્ષે પુરુષં ઉત્તરત ઉપાન્ત્યયોઃ પ્રતિમુચ્ય ઉત્તરપક્ષે પુરુષણ્ટપુચ્છે તુ પશ્ચિમે શઙ્કૌ વેણોર્મધ્યમછિદ્રં પ્રતિમુચ્ય દક્ષિણોત્તરં વેણું નિધાય છિદ્રયોઃશઙ્કું નિહત્ય તયોશ્છિદ્રં પ્રતિમુચ્ય પશ્ચિમોત્તરં પશ્ચિમદક્ષિણં ચાલિખ્ય પુરુષં કુર્યાત્ ।
એવં કૃત્વા આરત્નનિના દક્ષિણતો દક્ષિણં પક્ષં પ્રવર્ધયતિ ।
ઉત્તરમપિ પક્ષમુત્તરતો ઽરત્નિનૈવ પ્રાદેશેન વિતસ્ત્યા વા પશ્ચાત્ પુચ્છં પ્રવર્ધયતિ ॥
પૃષ્ઠ્યા મસં વા શબ્દો વિકલ્પાર્થઃ ।
એવમિહ વેણુમાનમ્ ।
દ્વૌ તાવદ્વેણૂ ભવતઃ ।
તયોરકેઃ પુરુષમાત્રઃ ।
અન્યઃ પુરુષમાત્રસ્યાક્ષ્ણયા રજ્જુસમઃ ।
તાભ્યાં વિમાનમપરેણ યુપાવટદેશં સઞ્ચરમવશિષ્યતે ।
પૃષ્ઠ્યાયાં શઙ્કુઃ ।
તતઃ પશ્ચાત્ તાવન્માત્રે શઙ્કુઃ ।
મધ્યમશઙ્કાવક્ષ્ણયામાત્રં વેણું પ્રતિમુચ્ય પૂર્વસ્મિન્ પુરુષમાત્રં પ્રતિ મુચ્ય તાભ્યાં દક્ષિણમંસં નિર્હરેત્ ।
પુરુષમાત્રં પૂર્વસ્માદુન્મુચ્યાપરસ્મિન્ પ્રતિસ્મિન્ પ્રતિમુચ્યોત્તરમંસં દાક્ષણોત્તરપશ્ચિમમધ્યમશઙ્કૂનાં પાર્શ્વદ્વયેષ્વર્દ્ધપુરુષમાત્રેષુ શઙ્કું નિહત્ય પુક્ષપુચ્છપુરુષાનપ્યેવમેવ કુર્યાત્ ॥
ઉન્મુચ્ય નિહન્તિ
સમરઃ -- સઙ્ગમઃ પૂર્વાપરે છિદ્રે લેખયોર્યત્ર નિપતતસ્તાવેવ લેખાન્તૌ ।
સ વમિમીતે
પૃષ્ઠ્યાયાં પૂર્વયોશ્ચતુરશ્રયોઃ પાશ્વાત્યશઙ્કુઃ અપરયોઃ પૌરસ્ત્યઃ ।
પુરુષંઅપક્ષે
દાક્ષિણાત્યાનાં પઞ્ચાનાં શઙ્કૂનાં મધ્યમેષુ ત્રિષુ વેણુંપ્રતિમુચ્ય અપરાભ્યામિત્યાદિ ।
પુરુષં પચ્છે
પાશ્વાત્યાનાં ત્રયાણાં દક્ષિણયોરન્ત્યે છિદ્રે પ્રતિમુચ્ય મધ્યમે છિદ્રે શઙ્કું નિહન્યાત્ ।
એવમુત્તરયોરેવં સ્થિતાનાં પઞ્ચાનાં મધ્યે મધ્યમેષુ ત્રિષુ વેણું પ્રતિમુચ્યોત્તરાભ્યામિત્યાદિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પુરુષમુત્તરે
દક્ષિણપક્ષવત્ ।
અરત્નિના ત્યુક્તમ્
વેણોઃ પઞ્ચમે લક્ષણં કૃત્વા તેન પક્ષૌ પ્રવર્ધયેત્, એવં દશમે લક્ષણં કૃત્વા ।
પુચ્છં પ્રકારાન્તરમાહ ----
પૃષ્ઠ્યાન્તો મંસં દ્વાવત્ર વેણૂ ઉભ્યતશ્છિદૌ, પુરુષમાત્રઃસવિશેષશ્ ચ ।
પૃષ્ઠ્યાયાં પુરુષાન્તરાલાન્ ત્રીન્ શઙ્કૂન્નિહત્ય મધ્યમે સવિશેષં પ્રતિમુચ્ય પૂર્વસ્મિન્નિતરં તયોરન્ત્યે ચ્છિદ્રે યત્ર સંપતતઃસ દક્ષિણાંસઃ ।
વિપર્યસ્ય પુરુષમાત્રં પાશ્વાત્યે પ્રતિમુચ્ય શ્રોણી પૂર્વવદુત્તરાંસઃ ।
એવં પક્ષપુચ્છેષ્વપિ ।
સવિશેષો વેણુઃસપ્તતિશતમઙ્ગુલયો દશતિલોનાઃ ।
કપર્દિભાષ્યમ્
રજ્જ્વા વા વિમાયોત્તરવેદિન્યાયેન વેણુના વિમિમીતે

રજ્જ્વા વાન્યતરયા વિમાયોત્તરવેદિવદ્વેણુના પશ્ચાદ્વિમિમીતે અટૃષ્ટાર્થમ્ ।
સપક્ષપુચ્છેષુ વિધાભ્યાસે ઽપચયે ચ વિધાસપ્તમકરણીં પુરુષસ્થાનીયાં કૃત્વા વિહરેત્

વિધાભ્યાસે ઽષ્ટવિધપ્રભૃતયઃ ।
વિધાપચયે એકવિધાદયઃ ।
તેષ્વેકવિધાદિષુ વિધાસપ્તમકરણી યેન વેણુના વિમિમીતે તદર્ધાષ્ટમં ભવતિ ।
સ પુરુષસ્થાનીયઃ ।
એવં ચતુરશ્રં કૃત્વા પૂર્વવદ્વિભજ્ય વિહરેત્ ।
સપક્ષપુચ્છેષ્વિતિ વચનમેકવિધાનાર્થમ્ ।
એતેષ્વેકવિધા દિષુ શ્યેનાદિષુ ક્રિયમાણેષુ યદ્યેકવિધા તત્પઞ્ચદશધા વિભજ્ય દ્વૌ ભાગૌ સમસ્ય ચતુરશ્રં કૃત્વા તસ્ય માનેન વેણુના ગૃહ્ણીયાત્ ।
સ પુરુષસ્થાનીયઃ ।
એવં સર્વત્ર ।
યાવદ્વિધં તત્ક્ષેત્રં સમચતુરશ્રં કૃત્વા તસ્ય પ્રમાણં ગૃહ્ણીયાત્; યથા ચત્વારિ સહસ્રાણ્યશીતિતિલાઃ (4080) પુરુષઃ ।
તેષાં વર્ગઃ-એકા કોટિઃ ષટ્ષષ્ટિર્નિયુતાનિ ચત્વાર્યયુતાનિ ષટ્સહસ્રાણિ ચત્વારિ શતાનિ (16646400) યદ્યષ્ટવિધઃ અષ્ટભિર્ગુણયિત્વા પૂર્વાર્ધં સંયોજ્ય પઞ્ચદશલબ્ધં દ્વિગુણીકૃત્ય મૂલં ગૃહ્ણીયાત્ ।
સ તસ્ય પુરુષો ભવતિ ।
અપચયે ત્વર્ધસંયોગો નાસ્તિ ।
અરત્રિપાદેશાભાવાત્ ।
અન્યત્સર્વમુવચયેન તુલ્યમ્ ।
અર્ધતિલેન વા ઊનાધિકે વા દોષો ન ભવતિ વિશેષા દર્શનાત્ ।
તત્ર શ્લોકઃ --
આકાશવસ્વમ્બરવેદ (4080) વર્ગ
મિષ્ટપ્રવૃદ્ધં તિથિભિર્વિભક્તમ્ ।
લબ્ધસ્ય વૃદ્ધસ્ય યમેન મૂલં વૃદ્ધૌ ક્ષયે તત્પુરુષસ્ય માનમ્ ॥
સદા ભવેત્સાપચયેચ વૃદ્ધૌ ...... ॥
ઇતિ ।
નન્વેકવિધાદયઃ શ્યેનાદયો વક્રપક્ષપુચ્છાઃ કર્તવ્યા ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ ।
તસ્માત્કિં મહતા પ્રયત્નેન હેતૂનાં દર્શનેન? સત્યમેતત્! કર્તવ્યા એકવિધાદય ઇતિ કૃત્વા વ્કચિત્તેષુ યદ્યેકવિધાદયઃ કર્તવ્યાઃ તદા ક્રત્વર્થકતયોપાદીયન્તે ।
તદા શ્યેનાદય આકૃતિવિકારાઃ પુરુષાત્મકાઃ સન્તઃ તદ્વિકૃત્યાધિશયેરન્ ।
યથા પુરુષમાત્રતાં વિકૃત્ય પક્ષપુચ્છાનાં સપ્તાર્ધવિધે શ્યેનાદયઃ પ્રવર્તન્તે એવં પુરુષં વિકૃત્ય એકવિધાદિષુ નિવિશેરન્ ।
તત્ર યદા સપક્ષપુચ્છત્વમેકવિધાદીનાં તદાયં વિધિરિતિ અષ્ટવિધપ્રભૃતીનામપિ માર્ગાન્તરેણ વિધાનાદદોષઃ ।
સપક્ષપુચ્છોષ્વિતિ વિધાનાત્ ।
પ્રૌગાદિષ્વેકવિધાદયો ન સન્તિ ।
અષ્ટવિધાદયશ્ ચેતિ કેચિત્ ।
વક્ષ્યતિ ચ "યાવાનાગ્નિઃસારત્નિપ્રાદેશઽ ઇતિ ।
અપરે પુનરેકવિધાદિષુ ન સન્તિ નાપચયેષ્વિતિ વર્ણયન્તિ ।
સારત્રિપ્રાદેશ ઇતિ વચનાત્ ॥
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
(રજ્જ્વા મિમીતે)
અથવા એકરજ્જ્વાદીનામન્યતમયા રજ્વાગ્નિં વિમાય પશ્ચાદદૃષ્ટાર્થં વેણુના વિમિમીતે ।
ઉત્તરવેદિન્યાયેન યથોત્તરવેદિર્યુગેનયજમાનસ્ય વા પદૈર્વિમાય શમ્યયા પરિમિમીતે અદૃષ્ટાર્થં; એવમત્રાપિ રજ્જ્વા વિમાય વેણુના માનમદૃષ્ટાર્થં સ્યાત્, તથોત્તરવેદિવિકારત્વાદગ્નેઃ રજ્જ્વા વિમાય વેણુના શમ્યયા ચાદૃષ્ટાર્થં વિમાનં ભવેદિતિ ॥
સપક્ષ -- રેત્
સપક્ષપુચ્છેષુ પ્રૌગાદિવ્યતિરિક્તેષ્વગ્નિષ્વભ્યાસે ઽષ્ટવિધાદાવપચયે ચૈકવિધાદૌ ચૈકવિધાદૌ વિધાવિધાનં કરણીનામુચ્યતે વિધાસપ્તમકરણીં પુરુષસ્થાનીયાં કૃત્વા વિહરેત્ ।
યાવત્યો ઽગ્નેર્વિધાઃસન્તિ તાસાં સપ્તમં યા કરોતિ સા વિધા સપ્તમકરણી તાં પુરુષસ્થાનીયાં કૃત્વા તયાઽત્મપક્ષપુચ્છાનિ વિહરેદિતિ ।
અયમર્થઃ -- યદ્યેકવિધો ઽગ્નિઃ ; તમેકવિધં પઞ્ચદશધા વિભજ્ય દ્વૌ ભાગૌ સમસ્ય સમચતુરશ્રં કૃત્વા તસ્ય પ્રમાણં પુરુષક્થાને કૃત્વા અનેનાત્મપક્ષપુચ્છાનિ વિહરેદિતિ ।
એવમેવ દ્વિવિધાદિષુ કુર્યાત્ ।
ચત્વારિ સહસ્રાણ્યશીતિશ્ ચ તિલાઃ પુરુષઃ ।
તેષાં વર્ગ એકા કોટિઃ ષટ્પ્રયુતાનિ ષણ્ણિયુતાનિ ચત્વાર્યયુતાનિ ષટ્સસ્રાણિ ચત્વારિ શતાનિ (16646400) યદ્યષ્ટવિધં પુરુષવર્ગમષ્ટભિર્ગુણિત્વા પૂર્વરાશ્યર્ઘેન ચ સંયોજ્ય તત્પઞ્ચદશભિર્વિભજ્ય લબ્ધં દ્વિગુણીકૃત્ય મૂલે ગૃહીતે સ તસ્ય પુરુષો ભવતિ ।
અપચયે ત્વરત્નિપ્રાદેશાનામભાવાત્ નાર્ધસંયોગઃ ॥
ઇતરદુપચયવત્. ।
નન્વેકવિધપ્રભૃતીનાં ન પ્રક્ષપુચ્છાનિ ભવન્તીત્યુક્તં સત્યમુક્તમ્ ।
તદ્વ્યાયામમાત્રરૂપત્વેન એકવિધાદૌ ન ઘટત ઇત્યેવમર્થમિદમિતિ તત્રૈવ વ્યાખ્યાતમ્ ।
એકવિધપ્રકૃતિત્વપ્રતિપાદનાય ચ ।
તસ્માન્નાત્યન્તનિષેધઃ, એકવિધપ્રભૃતીનામપિ પક્ષપુચ્છાનિ ભવન્ત્યેવ ॥
અત્ર શ્લોકમુદાહરન્તિ --
આકાશવસ્વમ્બરવેદવર્ગ
મિષ્ટપ્રવૃદ્ધં તિથિમિર્વિભક્તમ્ ।
તસ્ય પ્રવૃદ્ધસ્ય યમેન મૂલં સમ્ભાવયેત્સાપચયે ચ વૃદ્ધૌ ॥
ઇતિ ----
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
રજ્જ્વા મિમીતે
આસ્મિન્ પક્ષે શમ્યામાનવદદૃષ્ટાર્થં વેણુમાનમ્ ।
અથાષ્ટવિધાદીનામેકવિધાદીનાં ચ વિહરણમાહ ॥
સપક્ષ રેત્
સપક્ષપુચ્છા અગ્નયઃ ચતુરશ્રશ્યેનકઙ્કચિદલજચિતશ્ ચ ।
તત્રાષ્ટવિધાદિષુ વિધાનામભ્યાસઃ ।
એકવિધાદિષ્વપચયઃ ।
વિધાનાં (એકીભૂતાનાં) સમસ્તાનાં સપ્તમસ્ય કરણી વિધાસપ્તમકરણી ।
ચીયમાનસ્યાગ્નેર્યોંઽશઃ તસ્ય કરણી પુરુષસ્થાનીયા ।
સા ચાષ્ટવિધપ્રભૃતીનામિત્યત્રૈવ પ્રદર્શિતા ।
અત્રાપિ સારાત્નિપ્રાદેશપક્ષે વિધાર્ધાષ્ટમકરણીમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અપચયવચનં શ્યેનચિદાદ્યર્થમ્ ।
ચતુરશ્રાણામેકવિધાદીનામપક્ષપુચ્છત્વાત્ ।
પૂર્વત્ર પુરુષાવેશનમુક્તં, ઇદાનીં તસ્ય વિહરણમુચ્યતે ઇત્યતો ન પુનરુક્તિઃ ।
યદ્વા પૂર્વસૂત્રમષ્ટવિધાદિવિષયં ચતુરશ્રવિષયં ચ ।
ડદમેકવિધાદીનાં શ્યેનાદીનાં ચ સાધારણમિત્યસ્તિ વિશેષઃ ।
ઇદં ચાનેન જ્ઞાયતે -- શ્યેનચિદાદયો ગુણવિકારાઃસપ્તવિધાદિવદેકવિધાદિષ્વપિ ભવન્તિ ।
શખાન્તરીયત્વં ચ તસ્ય પૂર્વમેવોક્તમ્ ।
અત એવ તસ્ય પક્ષસ્ય યત્નસાધ્યત્વાત્ તત્રૈવોપધાન પ્રકારો વક્ષ્યતે -- "યાવાનગ્નિઃસારત્નિપ્રાદેશઃઽ ઇત્યાદિ ।
કપર્દિભાષ્યમ્
કરણાનાષ્ટકાનાં પુરુષસ્ય પઞ્ચમેન કારયેત્
ઇષ્ટકાનાં કરણાનિ વક્ષ્યામ ઇતિ શેષઃ ।
પુરુષસ્ય પઞ્ચમેન અરત્નિના કારયેત્ ।
તાસામ્ એવૈકતો ઽધ્યર્ધાસ્ તદ્ દ્વિતીયમ્ । પુરુષસ્ય પઞ્ચમો ભાગ એકતઃ પ્રાદેશ એકતઃ તત્ તૃતીયમ્
તાસામેવેષ્ટકાનાં (કતિપયા) એકતો ઽધ્યર્ધા અર્ધેનાધિકાસ્તાસાં કરણં તૃતીયં ત્રિપ્રાદેશા પાર્શ્વમાની અરત્નિમાત્રા તિર્યઙ્ભાની દ્વિતીયસ્ય કરણસ્ય ।
અરત્નિઃ પાર્શ્વમાની ।
પ્રાદેશસ્તિર્યઙ્ભાની તત્તૃતીયકરણમ્ ।
સર્વતઃ પ્રાદેશસ્ તચ્ ચતુર્થમ્ । સમચતુરશ્રાઃ પઞ્ચદશભાગીયાસ્ તત્ પઞ્ચમમ્

અષ્ટાઙ્ગુલેન કારિકાસ્તત્પઞ્ચમં કરણમ્ ।
સમચતુરશ્રા ઇતિ કિમર્થમિહ સઙ્ગુહણમ્? યસ્મિન્નગ્નૌ સમચતુરશ્રા એવેષ્ટકાઃ તત્રાપ્યાસાં પ્રવેશો યથા સ્યાદિત્યેવમર્થમ્ ।
વક્ષ્યતિ ચ "અણૂકાઃ પઞ્ચદશભાગીયાનાં સ્થાનઽ ઇતિ ।
અણૂકપઞ્ચદશભાગીયયોરેકવિષયત્વમ્ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
(કરણાનિ કારયેત્)
ઇદાનીમિષ્ટકાનાં કરણાન્યુચ્યન્તે -- પારિભાષિકઃ પુરુષઃ પઞ્ચારત્નિઃ ।
તસ્ય પઞ્ચમેનારત્નિના ।
પઞ્ચમેનોતિ જાતાવેકવચનમ્ ।
પઞ્ચમૈરિત્યર્થઃ ।
કારયેત્કુશલૈઃ ।
તૈરરત્નિભિશ્ચતુર્ભિઃ પ્રથમં કરણમ્
તાસા -- તીયમ્
તાસાં પઞ્ચમકૃતાનામેવેષ્ટકાનાં યા એકતઃ -- એકસ્મિન્ ભાગે ઽધ્યર્થારત્નયાયામાઃ તાસાં કરણં ચત્તદ્દ્વિતીયં કારયેત્ ।
તાસામેવેતિ સર્વત્ર સંબધ્યતે ॥
પુરુ -- તીયમ્
યાસામેકસ્મિન્ પાર્શ્વે ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલયઃ એકતો દ્વાદશાઙ્ગુલયસ્તાસાં યત્કરણં તત્તૃતીયમ્ ।
સર્વર્ -- થમ્
યાસાં સર્વતઃ પ્રાદેશઃ પ્રમાણં તાસાં યત્કરણં તચ્ચતિર્થમ્ ।
સર્વતો ગ્રહણં પ્રાદેશગ્રહણેન વ્કચિદ્ઘુહણં સૂચયતિ ।
સમ -- ઞ્ચમમ્
પુરુષસ્ય પઞ્ચદશભાગો ઽષ્ટાઙ્ગુલયઃ ।
તેન પરિમિતાઃ પઞ્ચદશભાગીયા ઇષ્ટકાઃ ઈટૃશાઃસમચતુરશ્રાઃ, તાસાં યત્કરણં તત્પઞ્ચમમ્ ।
સમચતુરશ્રગ્રહણાદેવ પઞ્ચદશભાગીયાનાં કાર્યેણૂકાદયઃ પ્રાપ્તાઃ ।
તત્ર પ્રાગુદક્પશ્ચિમેષુ ચતુરશ્રત્વનિયમો નાસ્તીતિ જ્ઞાયતે ।
દ્વિતીયાદિવ્યવહારઃ કિમર્થઃ? અદૃર્ષ્ટાર્થમેવ ।
તથોપધાનાદિષુ દર્શનાત્ ।
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
અથૈવં વિમિતસ્યાગ્નેરિષ્ટકાકરણાન્યાહ --
કરણાનિ કારયેત્
એકમિદં કરણં અરત્નિમાત્રં સમચતુરશ્રમ્ ।
તાસા તીયં ષટ્ત્રિંશિકા પાર્શ્વમાની, તિર્યઙ્ભાની ચતુવિંશિકૈવ ।
પુરુષ્ય તીયં એવમર્ધેષ્ટકાઃ ।
(સર્વતઃઅત્પઞ્ચમ્)
અષ્ટાઙ્ગુલાઃ ।
કપર્દિભાષ્યમ્
ઊર્વ્ધ્વપ્રમાણમિષ્ટકાનાં જાનોઃ જાનોઃ પઞ્ચમેન કારયેત્
ઇત્સેધપ્રમાણમિષ્ટકાનાં જાનુપ્રમાણપઞ્ચમમ્ ।
દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલં જાનુઃ ।
તસ્ય પઞ્ચમભાગેન ત્રયોદશતિલાધિકષડઙ્ગુલેન કારયેત્ ।
મહાગ્નેરિષ્ટકાનામેવૈતન્મહાગ્નેઃ કરણાનિ વિધાય વિધાનાત્ ।
અર્ધેન નાકસદાં પઞ્ચચૂડાનાં ચ

જાનુપઞ્ચમાર્ધેન નાકસદાં પઞ્ચચૂડાનાં ચોત્સેધં સપ્તતિલાધિકાઙ્ગુલત્રયોત્સેધેન કારયેત્ ॥
યત્ પચ્યમાનાનાં પ્રતિહ્રસીત પુરીષેણ તત્ સમ્પૂરયેદ્ અનિયતપરિમાણત્વાત્ પુરીષસ્ય