Āpastambaśulbasūtra with the commentaries · Chapter 10
pacyamānānāmiṣṭakānāmutsedhataś ca parimāṇataś ca pratihrāso bhavettatpurīṣeṇa pūrayet /
kuta ityāha -- aniyataparimāṇatvātpurīṣasya -- niyataparimāṇā iṣṭakāḥ aniyataparimāṇaṃ purīṣam /
iyadetatpurīṣaṃ prakṣeptavyamiti niyamābhāvāt tenaiva pūracitavyam /
navamaḥ khaṇḍaḥ
karavindīyā vyākhyā
ūrdhva -- yet
sarvāsāmiṣṭakānāmūrthvāpramāṇamutsedhaṃ jānupañcamena kārayet /
aṅgulyadhikāre dvātriṃśajjānuriti bodhāyanaḥ /
tasya pañcamaṃ ṣaḍaṅgulayaḥ ardhacaturadaśāstilāś ca /
tena saṃmitamiṣṭakānām ūrdhvapramāṇaṃ bhavati /
jānudaghnaṃ cinvīta prathamaṃ cinvānaḥ, pañca citayo bhavantīti śrutyoḥsamāveśādūrdhvapramāṇe samaṃ syādaśrutatvāditi jānupañcamā iṣṭakā bhaveyuḥ /
jānudviguṇā nābhiḥ /
jānutriguṇamāsyam /
jānudaghne sahasrā iṣṭakāḥ nābhidaghne dvisāhasrā dviprastārāś ca /
āsyadaghne triṣāhasrāḥ triprastārāś ca /
tatra sarvatra viśeṣāśravaṇāt jānupañcamamevordhvapramāṇamiṣṭakānām /
iṣṭakānāṃ kārayediti ihānuvartamāne punarapi tayorgrahaṇaṃ gārhapatyadhiṣṇayeṣṭakānāmapi jānupañcamatvāya /
ardhena -- ṣasya
ardhena pañcacārdhenana kārayedityeva /
nākasadaśvūḍopadhānamantraviśeṣāḥ /
tairupadheyāḥ /
pañcapaḍhceṣṭakā jānupañvramasyordhena kāryāḥ uttarā "nākasadbhaya upadadhāti' /
ityekasmin prastāre tāsāmuttarādharabhāvadarśanāt /
iṣṭakābhirakeva jānudaghnādisāmpādanāt, purīṣopadhānīmaṣṭakā samīkaraṇārthe citervṛddhayarthaṃ ca /
yatpacya ṣasya
karaṇaparikḷptānāṃ iṣṭakānāṃ pākavaśāt pratihrāsaḥ -- kṣaya upajāyate /
tatpurīṣeṇa pūrayet, anenṣṭakā na duṣyanti avarjanīyatvāt, tasya "mitraitāṃ paceti' liṅgāt, vātātapābhyāmapi śoṣaṇaṃ pāka eva /
ata eva pākavaśāddhīnamiṣṭakāyāmavistārobhayamupadhānakāle purīṣeṇa pūrayet /
kutaḥ? aniyataparimāṇatvāt purīṣasya /
na hyetāvat purīṣaṃ prakṣepaṇīyamiti niyamaḥ /
tasmātpākavaśāddhīnasya purīṣeṇa pūraṇameva /
jalārdrā mṛt purīṣaṃ /
teneṣṭakānāṃ hrāsaṃ pūrayet /
sundararājīyā vyākhyā
ūrdhva kārayet
"triṃśadaṅgulaṃ jānuḥ, ityāgniveśyaḥ /
tasya pañcamaṃ ṣaḍaṅgulam, "ṣaḍaṅgulotsedhā, ityeva kātyāyanaḥ /
ardhena ca
trayaṅgulena /
yatpacya ṣasya
śuṣyamāṇānāṃ sarveṣāmetadupalkṣaṇam /
"yacchoṣapākābhyāṃ pratihraseta' ityeva bodhāyanaḥ //
navamaḥ khaṇḍaḥ
kapardikṣāṣyam
upadhāne 'dhyardhā daśa purastāt pratīcīr ātmany upadadhāti | daśa paścāt prācīḥ
ātmani purastādbhāge ṣaṭtriṃśadaṅgulāyāmena kāritādyārdhāḥ pratīcīḥ pratyagāyatāḥ daśopadadhāti /
ātpranyeva paścādbhāge tā eveṣṭakāḥ tatsaṃkhyākāḥ prācīḥ -- prāgāyatāḥ /
pañcapañca pakṣāgrayoḥ | pakṣāpyayayoś ca viśayās tāsām ardheṣṭakāmātrāṇi pakṣayor bhavanti
pañcapañca pakṣāgrayordakṣiṇāyatāḥ udagāyatāś ca /
viśayāś ca pañca codagāyatāḥ dakṣiṇāyatāś ca /
iṣṭakāśabdena pañcabhāgīyā eva gṛhyānte nādhyardā "viparītā apyayā' iti liṅgāt /
pañcapañca pucchapārśvayor dakṣiṇā udīcīś ca
pañcapañcadhyardhā dakṣiṇāyatā udagāyatāś ca yathā samīpe pradeśamātramavaśiṣyate tathopadheyāḥ /
karavindīyā vyākhyā
upa cīḥ
upadhānakālo dvatīyakaraṇotpannā iṣṭakāḥ ātmani pūrvānte daśopadadhyāt /
pratīcīḥ pratyagāyātāḥ udīcīriti /
tā eva eśa paścāt prācīḥ ātmani paścimānte prāgāyātāḥ tā eva /
pañca yāḥ
tā eva prācyau rītyau /
pakṣāpyayayoś ca viśayāḥ /
pakṣāpyayaḥ -- pakṣamūlaṃ vividhamātmani pakṣe ca śerata iti viśayāḥ /
tāsāṃ kiyadātmani kiyatpakṣa ityāha --
tāsāṃanti
tāsāṃ viśayānāmardheṣṭakāmātrāṇi pakṣayormavanti /
ātmānamaratninā pradeśena pakṣamityarthaḥ /
prācyau rītyau //
pañca cīś ca
pucchapārśvayoḥ pañcapañca uttarā dakṣiṇāmukhāḥ dakṣiṇā uttarāmukhāḥ prācyau rītyau! uttarasūtre bhedāmāvāya pucchāgraprādeśasyāpṛthaggrītitā pratipādayiṣyate /
ata etā agraprabhṛtyupadheyāḥ //
sundararājīyā vyākhyā
pratīcīḥ pratyagāyatāḥ /
udīcoriti ātmanyeva
etā udagāyatāḥ, anyathā pañcānāmasaṃbhavāt /
pakṣe ātmani ca śerata iti viśayāḥ /
aratnimātrā hyātmani /
prādeśaṃ purastādavaśiṣya /
kapardibhāṣyam
pucche prādeśam upadhāya sarvam agniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet
pañcadaśabhāgīyābhiḥ saṅkhyāṃ pūrayet
pucche prādeśamupadhāya ātmasamīpe yadavaśiṣṭaṃ tatprādeśamatrārdheṣṭakādvayaṃ madhye abhitaḥ prādeśāḥ ṣaṭ /
ṣaṭsu vitastyā ca virdhanamuktaṃ kathaṃ prādeśamātramupadhāyeti? ucyate -- yadyapi vitastyā vardhanamuktaṃ, tathāpi karaṇāntarasya vidhānāt prādeśakṣetrameveṣṭakābhiśvetavyamiti yadaṅgulimātraṃ parigṛhītaṃ tatpuraṣiṇe pūrayitavyam /
amumevārtaṃ pradarśayituṃ prādeśamupadhāyetyuktam /
sarvamagnimiti -- pañcāśadadhyardhaḥ sūtroktāḥ pūccher'dheṣṭakādvayaṃ pracchādayet /
daśettaraṃ śataṃ pañcamabhāgīyaḥ śerate /
pūrvābhiḥsahāṣṭaṣaṣṭayadhikaṃ śatam /
pañcadaśeti -- ekasminpañcamabhāgīyākṣetre nava pañcadaśabhāgīyāḥśerate /
catasraḥ pañcamabāgīyā navadhā vibhajya yatra vkāpi pañcadaśabhāgīyāḥ kṣeptavyāḥ tatrāpi mantrepadhānasaukaryārthaṃ prādeśa ucyate /
ātmani dvitīyarītyāṃ madhye dvayamapahāyāṣṭādaśa /
aṣṭamyāṃ ca rītyāṃ aṣṭādaśa /
evaṃ dviśataḥ prastāraḥ //
karavindīyā vyākhyā
pucche dayet
pucche yatpuruṣādhikaṃ prādeśakṣetraṃ tadupadhāya sarvamagniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet /
ayamāśayaḥ -- ātmapat pucche ca purastātprabhṛti pañcamabāgīyābhiḥ pracchādyamāne 'gre prādeśamaviśiṣyate /
asmin yogābhiriṣṭakābhirupahite pucche ca bahavo bhedā bhavantīti matvā ācāryaḥ tatparihārāyāgramārabhya pucche prādeśopadhānapūrvakaṃ pracchādayediti /
yadvā -- prādeśaṃ pucche upadhāya -- pucche saṃyojya yathā prādeśaṃ pucchāt pṛthaggrīti na bhavati tathā kṛtvetyarthaḥ /
yadvā prādeśaṃ puccha upadhāya pucche nidhāya sthāpayitvā, "tāsāṃ ṣaṭṭapradhā upadhāyoti' vat /
yadvāgragataṃ prādeśaṃ pucchamūle nidadhyāt /
bhedaṃ viparyasye tarata upadadhyāditi /
tadayamarthaḥ -- yāvatā vacanavyaktiḥ sarvathā bhedābhāvāya pucchāgraṃ pucchāt pṛthagrītiṃ na kuryāt iti tātparyārtha iti /
sarveṣu pakṣeṣu atiriktaṃ prādeśaṃ pucchapūle 'nupahitamavaśiṣyate /
tadabhitaḥ prādeśābhirardheṣṭakābhirupadadhayāt /
kiñca uparitanaprastāre "yathā prathame prastāre pakṣau tathā pucchamiti' vacanāt pucchamūle 'tideśaprāptānāmadhyardhānāṃ vaiparītyaṃ vakṣyati -- "viparītā apyayā' iti /
taccaivamupadhāne samañjajasaṃ syāt /
itarathā viruddhārthamanartaṃ ca syāt /
tasmāt
pucche prādeśamupadhāyetyasya bhāgasyāyamevārtho grāhyaḥ /
nanu kathaṃ sarvasyāgneḥ pañcadaśabhāgīyābhiḥ pracchādanam? ucyate -- atropahitānāmiṣṭakānāmabādhena sarvasminnagnau pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādyāmāne tadekadeśe tāsāmasambhave satyākhyātānāmarthaṃ bruvatāṃ śaktiḥ sahakāriṇī nahi vacanaśatenāpyaśaṅkanīyārthaḥśakyo vidhātumiti caturaśrābhiḥ pracchādayitumaśakyatvāt prathamapratītasarvaśabdānurodhena jaghanyaḥ pañcamabhāgīyāśabdo bāhulyābhiprāyo varṇanīyaḥ /
tena tattatsahakāriṇībhiratratyābhiḥ sambhavantībhirapi pracchādanaṃ kāryamityevamarthaṃ prādeśānāmatra prāptiḥ /
eṣa nyāyastatrāṅgīkaraṇīyaḥ /
tatratyābhiranuraktābhirapi pracchādane kiṃ vār'dheṣṭakāḥ karaṇenotpannāḥ na kutracidviniyuktāḥ /
tāsāmupadeśabalādeva atra saṃkhyāpūraṇe pracchādane ca yathāyogaṃ viniyogaḥ kāryaḥ /
kiñca yaccaturaśraṃ trayaśri vā sampadyetārdheṣṭakābhiḥ pādeṣṭakābhirvā pracchādayediti paribhāṣāṃ vakṣyati /
tathā vātra samupadhānaṃ syāt /
atrātmani sandhyantarāle catvāriṃśat pañcamabhāgīyāstāsāṃ purastāddaśa paścācca daśa /
pakṣayorviṃśatiḥ pucche daśa /
tā etā daśottaraśataṃ pañcamabhāgīyāḥ, pañcāśadardhāścatasror'dhāḥ dvau prādeśāviti ṣaṭṣaṣṭhiḥ śataṃ ceṣṭakāḥ /
"sāhasraṃ cinvīta prathamaṃ cinvāna' ityādibhirvākyaiḥ pratyagnīṣṭakānāṃ sāhasrādayaḥsaṃkhyā vidhāsyante /
tāś ca praticiti pratiprastāraṃ ca bhidyānta iti ca tatraiva pratipādayiṣyate /
sā sahasrasaṃkhyā kathamatra sampādyetyāha //
pañca rayet
pañcadaśabhāgīyābhiraṣṭāṅgulābhiḥsaṃkhyā pūrayet /
kā saṃkhyātra pūryate? kiṃ samudāyagatā? uta prastāragatā aviśeṣāt? na samudāyagatā ānantaryāt, pratiprastāraṃ śatadvayaniyamācca, prastāragataiva saṃkhyā tatra pūryate, asya vacanasya sāmarthyādavasīyate saṃkhyāpūraṇaṃ upadhānāya pracchādikāsu kāsāṃciduddharaṇaṃ pracālanaṃ vā yathāyogaṃ nyāyyamiti /
atra prastāraśatadvayasampattaye catustriṃśatsaṃkhyāsampādyā /
sā ca pracchāditāsu kāśviduddhṛtya yogneṣṭakopadhānena bhavati /
tatraikasmin pañcamabhāgīyākṣetre nava pañcadaśabhāgīyāḥśerata iti /
tatratatropadhāne deśāniyame taduddharaṇena tāsāmupadhāne kārye mantropadhānasaukaryāya uddharaṇopadhānadeśaniyama ucyate /
tatrāsmani prācyo daśa rītayaḥ, tatra madhyamarītyoḥ dvitīye uddhṛtya tatra aṣṭādaśa pañcadaśabhāgīyā āvapet /
tayoreva rītyorupānte uddhṛtyāṣṭādaśa āvapet /
pucche catasnaḥ prācyo rītyaḥ, tatra madhyamayoranta uddhṛtya catasror'dheṣṭakā udīcīrupadadhyāt /
evaṃ dviśataḥ prastāraḥ pūryate /
atraike pucchāgre daśa prādeśānupadhāya pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayanti, teṣāṃ ca viparītavacanānarthakyaprasaṅgo maidaprasaṅgaś ca bhavatīti tathā nopadheyāḥ /
kiñca -- yadi pucchāgre prādeśānāmupadhānamapīṣṭamabhaviṣyattarhi pādeṣṭakāścaturmāgīyānāṃ pakṣāgrayoḥ pañcadaśa pucchāgra iti ca spaṣṭataraṃ pucchāgra ityevāvakṣyat /
na caivamuktaṃ /
tasmāduktavidha evopadhānakrama iti sthitam //
sundararājīyā vyākhyā
pucchādavaśiṣṭaṃ prādeśakṣetraṃ yāmiriṣṭakābhirmedaparihāreṇopadhātuṃ śakyate tābhirupadadhyāt /
tatra pārśvayordve prādeśamātrayau madhye catasror'dheṣṭakā udagāyatāḥ /
etadeva prādeśakaraṇasya prayojanam /
ataḥ prādeśābhāvena kiyate /
śiṣṭāgnau pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādite ṣaṭṣaṣṭiśatamiṣṭakā bhavanti /
aratniprādeśarahite pañcāśacchataṃ iṣṭakā bhavanti /
tatra ātmanyudīcye nava rītayaḥ /
tatra ātmani madhyamāyāṃ madhyamāścatasra uddhṛtya catuḥpañcāśannidheyāḥ /
ubhayatrāpi pucchāgre dve pañcamyāvuddhṛtya catasror'dheṣṭakā upadheyā udagāyatāḥ /
evaṃ dviśataḥ prastāraḥ //
kapardibāṣṭam
aparasmin prastāre 'dhyardhā daśa dakṣiṇata udīcīr ātmany upadadhāti | daśottarato dakṣiṇāḥ
ātmani dakṣiṇata utīcīrudagāyatāḥ daśādhyardhāḥ upadadhāti ātmanyevottarataḥ daśadhyardhāḥ dakṣiṇāyatāḥ /
yathā prathame prastāre pakṣau tathā puccham | yathā pucchaṃ tathā pakṣau viparītā apyaye
pucchāgre paścādadhyardhāḥ prāgāyatāḥ /
dakṣiṇe pakṣe paścāt pañca prāgāyatāḥ purastācc pañca /
ṣaṭpratyagāyatāḥ /
uttarapakṣe caivaṃ prāgāyatāḥ
pratyagāyatāś ca /
pucchāpyaye 'dhyardhāḥ pañca prāgāyatāḥ pratyagāyatāś ca /
pucchāpyaye 'dhyarthāḥ pañca prāgāyatāḥ /
tāsāmardheṣṭakāmātrā ātmani bhavanti /
evaṃ viparītā apyaye /
tāsāṃ purastātpañcārdheṣṭakā udīcyaḥ /
sarvam agniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet
pañcadaśabhāgīyābiḥ saṅkhyāṃ pūrayet
gatametat /
pūrvavaddviśataḥ prastāraḥ /
karavindīyā vyākhyā
apara ṇāḥ
dvitīye prastāre 'dhyardhā ātmano dakṣiṇe bhāge daśopadadhyāduttare daśa //
yathāpra kṣau
prathamaprastāre yathā pakṣāvupahitau tathā pucche /
yathā pucchamupahitaṃ tathā pakṣayoḥ /
etaduktaṃ bhavati -- pucchāgre pucchāgrasandhau pañca pañcādhyardhā upadheyāḥ /
pakṣayostu pārśvayoḥ adhyardhā upadheyāḥ, tatra viśeṣamāha --
viparītā pyaye
pucchāpyaye pakṣāpyayavadatideśaprāptānāmadhyardhānāṃ ātmani aratni mātratvaṃ puccher'dheṣṭakāmātratvaṃ ca prāptotītyata āha /
atra viparītā bhaveyurardheṣṭakā mātrāṇyātmani bhaveyuraradnanimātrāṇi puccha ityarthaḥ /
asya ca bhedābhāvaḥ prayojanamiti pūrvasminneva prastāra uktaṃ /
sarvama yet
atra purastāt prabhṛtyātmani pracchādyamāne pucchāpyayaviśayānāṃ purataḥ puruṣamātre prādeśo 'vaśiṣyate /
tatra pañcamabhāgīyānāmasambhavāt bhedābhāvāya pañcārdheṣṭakā udīcya upadheyāḥ, tāsāmupadhāne heturuktaḥ /
atrātmanyadhyardhānāṃ madhye pañcaṣaṣṭiḥ pañcama
karavindīyā vyākhyā
bhāgīyāḥ pañca cārdhāḥ, pakṣayordvādaśa dvādaśa pañcamabhāgīyāḥ, pucche pañcadaśa tā etāḥ caturuttaraśataṃ pañcamabāgīyāḥ, pañcacārdhāḥ, catuḥpañcāghadadhyardhāḥ /
tā etāḥ triṣaṣṭiḥ śataṃ ca, atra saptatriṃśatsaṃkhyā sampādyā //
pañca yet
atra pakṣayorātmani pucche catasraḥ pañcamabhāgīyā uddhṛtya ṣṭtriṃśataṃ pañcadaśabhāgīyā upadadhyāt /
atmani pūrvasyāṃ rītyāṃ madhye pañcoddhatya daśārdheṣṭakā udīcīrupadadhyādevaṃ dviśataḥ prastāraḥ //
sundararājīyā vyākhyā
aparasminatathāpuccham
atrāpyayayoḥ pañcapañcādhyardhāḥ /
pārśveṣu pañcapañcādhyardhāḥ, aratnanivṛddhau ṣaṭṣaḍiti draṣṭavyam /
pucchāpyaye yā upadhīyante tāsāmardheṣṭakāmātrāṇyātmani bhavanti /
pucche 'ratnimātrāṇi /
etacca prādeśavṛddhau /
itarathā ardheṣṭakāmātrāṇyeva pucche /
sarvamagniṃapūrayet
pūrvavadātmani madhye catasraḥṣaḍvoddhṛtya ekaikasya sthāne navanavāṣṭāṅgulāḥ /
sāratniprādeśapakṣe pucchāpyayasthābhyaḥ prākpañcārdheṣṭakā udagāyatā upadheyāḥ /
ātmani pūrvarītyāṃ madhyamāḥ pañcod dhṛtya daśārdheṣṭakā udagāyatā upadadhyāt /
evaṃ dviśataḥ /
aratniprādaśābhāve tu catu pañcāśatā pañcataśabhāgīyābhiḥ dvayūnaṃ dviśataṃ bhavati /
pucchapārśvayorevaikaikāṃ pañcamīmapohya catasror'dheṣṭakāḥ prāgāyatāḥ /
evaṃ dviśataḥ /
kapardibhāṣyam
vyatyāsaṃ cinuyād yāvataḥ prastārāṃś cikīrṣet
gatametat /
pañca citayo bhavanti | pañcabhiḥ purīṣair abhyūhatīti purīṣāntā citir arthāntaratvāt purīṣasya
iṣṭakāsandhānārthaṃ purīṣam /
tasmāttadantā citiḥ /
tadarthatvāttadghareṇa gṛhyate /
jānudaghnīṃ sāhasraṃ cinvīta prathamaṃ cinvānaḥ
yaḥ prathamaṃ cinoti sa jānudaghnīṃ cinuyāt sahasrasaṅkhyāyutaṃ ca /
mahāgnimevādhikṛtya vidhānānna śālāmukhīyadhiṣṇīyānāṃ sahasrasaṅkhyāyāmantarbhāvaḥ /
nāpi jānudaghnītā //
nābhidaghnīṃ dviṣāhasraṃ dvitīyam āsyadaghnīṃ triṣāhasraṃ tṛtīyam uttaram uttaraṃ jyāyāmsam
nābhipramāṇamutsedhataḥ dviṣāhsraṃ dvitīyaṃ cinvānaḥ /
āsyapramāṇaṃ tṛtīyaṃ cinvānaḥ /
triṣāhasraṃ tṛtīyamuttaramuttaraṃ jyāyāmsaṃ //
nābhipramāṇamutsedhataḥ dviṣāhsraṃ dvalitīyaṃ cinvānaḥ /
āsyapramāṇaṃ tṛtīyaṃ cinvānaḥ /
triṣāhasraṃ ca grīvadaghnamityasmadīyā śrutiḥ /
mahāntaṃ bṛhantam aparimitaṃ svargakāmaś cinvīteti vijñāyate
uttaramuttaramāhāramāharet /
jyāyān vidhābhyāsena /
mahānutsedhataḥ /
bṛhatparimāṇataḥ /
aparimitaṃ sahasrādibhyaḥ /
"svargakāma' iti vacanādāgnikalpe "vājisaneyikamiti' pacanācca vikalpaḥ /
karavimandīyā vyākhyā
vyatyā rṣet
gataṃ /
nanu vyatyāse nāma yasmin prastāre yatra yādṛśānāmupadhānaṃ kṛtaṃ tadanantare prastāre tatrānyāṭṛśānāmupadhānaṃ tādṛśānāmevānyato dīrghāṇām /
naca bhedābhāvaḥ prayojanam; sa cehācāryapravṛcyaiva siddhaḥ, tatkimarthamidamucyate vyatyāsaṃ cinuyāditi? ucyate -- anyaprastāradvaye sūtrakārasya vyatyāsopadhānavidheruparyupari prastāreṣvaniyamāśaṅkā mandadhiyāṃ na bhavediti vyatyāsavacanam /
kiñca mantropadhānottaramapi prāmādika bhedadarśane tatparijihīrṣayā lokavadupahitānāmeva pracālanādiprāptau ""sa indra iṣṭakāmāvṛhat /
te vā kīryanteti'' doṣadarśanādayālanāya śulbopadhānasamaya eva śulbakuśalairniyatadeśānāmabhādhena bhedābhāgavaḥ pariharaṇīya ityevamarthaṃ vyatyāsavacanam /
pañca ṣasya
jalādrā pṛt -- purīṣam /
abhyūhanamupalepaḥ /
upadhāyāpedhāya tāṃ tāṃ citiṃ jalārdrayā mṛdopalimpet /
dvābhyāṃ vākyābhyāmekā citiḥ purīṣopadhānaparyantā jñeyā /
na kevaletyarthaḥ /
arthāntaratvāt purīṣasya, arthaḥ -- prayojanaṃ /
antarā -- bhedaḥ /
prayojanānyatvādityarthaḥ /
citīnāmanyatprayojanaṃ purīṣāṇāṃ cānyat /
citīnāṃ prayojanabhūtāt jānudaghnavadutsedhakaraṇādanyat prayojanaṃ purīṣasya /
tacceṣṭakānāṃ śoṣapākāgalahrāsapūraṇaṃ parasparasaṃ śleṣaś ca /
ata eva cāniyataparimāṇaṃ purīṣam /
naca etāvadbhiḥ purīṣairhrāsaparihāraḥ parasparasaṃśleṣaś ca bhavatīti pramāṇamasti /
tasmādaniyatapramāṇaṃ purīṣam /
ata uktaṃ purīṣāntā citiriti /
tathāca śrūyate -- "purīṣeṇābhyūhati /
tasmānmāṃsenāsthi cchannamiti' /
ayamarthaḥ -- yathā śarīrāvayavabhūtānyasthīni māṃsaiśchannānyeva śarīrakārye prabhavanti /
evamavayavabhūteṣṭakāḥ sarvataḥ purīṣaiśchannā evāgnikārye prabhavanti /
tasmādabhyūhanaparyantā citiḥ /
kiñcayadi purīṣopadānaṃ svārthaṃ tadā jānudaghnādyatiriktapramāṇatāgneḥ syāt /
ataḥ uktameva prayojanam /
anena "daśa sampadyante dvādaśa sampadyanta' iti cārthavādadarśanena citipurīṣayorminnārthatāśaṅkā mābhūditi ekārthatā pratipaditā /
jānu yate
atra "jānudaghnaṃ cinvīta prathamaṃ cinvāna' ityādyā utsedhavidhāyikā stisraḥśrutayaḥ /
tathā "sahasraṃ cinvīte' tyādyā agneriṣṭakāsaṅkhyāvidhāyikāstisraḥśrutayaḥ /
jānudaghnaṃ jānupramāṇaṃ, nābhidaghnaṃ nābhipramāṇaṃ āsyadaghnamāsyapramāṇam /
sāhasraṃ sahasrasaṅkhyā parimitaṃ /
dviṣāhasraṃ dvābhyāṃ sahasrābhyāṃ parimitam /
triṣaśāhasraṃ tribhiḥsahasraiḥ parimitam /
utsedhavidhayaḥ tatsampādanāpekṣāḥ /
saṅkhyāvidhayaḥ tadāśrayāpekṣāḥ /
teṣāṃ yathākramaṃ naṣṭāśvadagdharathavat parasparāpekṣayā melanena paṭhitāḥ /
jyāyāṃsamutkṛṣṭairmardanādikalpaiḥ utkṛṣṭaiś ca saṃsarjanīyaiḥ; mahāntamutsedhataḥ; bṛhantaṃ parimāṇataḥ; aparimitaṃ saṅkhyāta uktaṃ /
saṃkhyādikamaparimitaṃ parimitāt parimāṇāt bhūyaḥ pramāṇe sāhasraṃ śāstraṃ pramāṇamiti kātyāyanaḥ /
svargakāmasya tu viśeṣataḥ /
akāmasya tu nitya eva /
svargakāmasye tyukteḥ agnikalpe "vājasaneyikamiti' vacanācca dviṣāhasrādīnāṃ vikalpaḥ /
grīvadaghnamiti taittirīyake śrūyate /
ubhayamapyekārthameva /
iṣṭakotsedhakaraṇāntarāvidhānāt /
"samānaṃ hiśirogrīvamiti' brāhnaṇadarśanācca /
(kiñca grīvāsyayoḥ paryāyatvadarśanācca) /
kiñca grīvāsyayoḥ paryāytvaṃ loke ca dṛśyate -- daśāsyo daśagrīva iti /
tasmācchutyorekārthatā /
sundararājīyā vyākhyā
vyatyāsaṃapurīṣasya
iṣṭakāḥsthaṇḍilārthāḥ, tatsandhānārthaṃ purīṣaṃ /
ato bhinnaprayojanatvātsakhyāntaraṃ nāvagāhate /
jānudaghnīṃajyāyāṃsaṃ sāhasraṃ sahasraparimāṇam /
dviṣāhasraṃ triṣāhasramiti "pūrvapadāditi' ṣatvam /
uttaramuttaraṃ caturthaprabhṛti /
atra brāhnaṇaṃ pramāṇatvenāha --
mahāntaṃavijñāyate
mahāntaṃ vidhābhyāsena /
aparimitaṃ bṛhantaṃ ūrvapramāṇena /
atra bodhāyanaḥ -- ūrdhvapramāṇābhyāsaṃ jānoḥ pañcamasya caturviṃśenaike samāmananti /
kapardibhāṣyam
dviṣāhasre dviprastārāś citayo bhavanti | triṣāhasra triprastārāś caturthaprabhṛtiṣv āhāreṣu nityam iṣṭakāparimāṇam
vijñāyate ca ḥna jyāyāṃsaṃ citvā kanīyāṃsaṃ cinvīteti'
Original text: Āpastambaśulbasūtra with the commentaries of Kapardin, Karavinda and Sundararāja · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0