Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āpastambaśulbasūtra with the commentaries · Chapter 8

8.1

mṛdo dehāniti pradarśanaṃ tasmin caturaśramityādeḥ /
aśmanavamā iti siddhe ' pyekasyāḥ sthāna iti vacanaṃ dravyeṣṭakānāmavaṭeṣūpadhānasya jñāpanārtham /
vyaktamuktaṃ bodhāyanena /
lokabādhāni dravyāṇyavaṭeṣūpadheyāni /
yathāyogamupadadhyāt agnikalpe yāvatsaṅkhyākā dhiṣṇiyā āmnātāḥ tāvatsaṅraṣyākā tā vyavalikhya karaṇāni kṛtvā yathāyogaṃ yathā yujyate tatho padadhyāt //
iti saptamaḥkhaṇḍaḥ.
ityāpastambasūtravivaraṇe kapardisvāmibhāṣye śulbākhyapraśne
dvitīyaḥ paṭalaḥ.
karavindīyā vyākhyā.
maṇḍalāyāṃ gārhapatyacityāṃ karaṇaṃ bahuprayāsasādhyamiti prakārāntareṇeṣṭakāsampattiṃ brūte /
(maṇḍa likhet)
same śucau kacidbhūtale vyāyāmamātrādhikavistāraṃ jānupañcamordhvapramāṇaṃ saṃsarjanīyairdravyaiḥsaṃsṛṣṭāyāḥ saṃprakṛṣṭāyā mṛdo biṃmbaṃ kṛtvā tanmadhye vyāyāmacaturaśrakṣetraṃ maṇḍalaṃ kṛtvā tanmadhye śaṅkuṃ nikhāya ardhavyāyāmena saha atiśayatṛtīyena saha maṇḍalaṃ parilikhet //
(tasminabhavet)
tasminmaṇḍale yāvat pramāṇaṃ caturaśraṃ kartuṃ śakyaṃ tāvallikhet, evaṃ kṛte maṇḍalamadhye samacaturaśraṃ ekaṃ, tatpārśveṣu catvāri dhanurākārāṇi bhavanti, tāni pradhaya ityucyante /
pradhirnāma rathacakrāvayavaḥ /
pradhīyate pradhāvyate vāneneti pradhiḥ /
tatsārūpyāt maṇḍalāvayavā api pradhaya ityucyante //
(tannavadhā vibhajet)
taccaturaśraṃ navadhā vibhajeta /
tribhāgāvalekhanena navadhā vibhajya pradhiṃ tvekaikaṃ traidhaṃ vibhajet /
caturaśraṃ naveṣṭakaṃ catvāraḥ pradhayaḥ tridhā vibhaktā dvādaśamācyaḥ ekaviṃśatiriṣṭakāḥ /
maṇḍalamadhye caturaśrakaraṇo 'yaṃ prayogaḥ /
maṇḍalamadhye prācyudīcīṃ sampādya maṇḍalalekhāyāḥ parīṇāhaṃ caturdhā saṃbhujya saṃbhogeṣu tatra lakṣaṇāni kṛtvā lakṣaṇāllakṣaṇaṃ likhet /
evaṃ kṛte maṇḍalamadhye caturaśraṃ bhavati /
tatra viṣkambhārdhaṃ catuḥ pañcadaśāṅgulayor'dhadvāviṃśatitilāś ca madhyacaturaśrakaraṇī /
(sapta) saptatiraṅgulayo 'ṣṭatilāś ca tasyāsya tṛtīyo bhāgaḥ /
pañcaviṃśatiraṅgulayaḥ pañcaviṃśatitilāś ca karaṇāni kuryata, tānyucyante--sarvataḥ pañcaviṃśatitilasahitaṃ pañcaviṃśatyaṅgulamekaṃ karaṇaṃ pradhiṣu /
trīṇi karaṇāni /
pradhimadhyāścaturbhiḥ /
tasya pārśve caturdaśāṅgulayaḥ saptasaptadaśa tilāś ca /
pṛṣṭhaṃ pañcaviṃśatitilasahitaṃ pañcaviṃśatyaṅgulamukham /
ekonatriṃśadaṅgulaṃ (pādonatriṃśaduṅgalaṃ) taṃ viṣkambhārdhapramāṇayā rajjvā karkaṭena vā vilikhya takṣayet /
pradhyantayostadevapārśvaṃ paṭaṣṭhaṃ ca /
mukhaṃ tu ṣaṭtriṃśadaṅgulaṃ, dakṣiṇasya dakṣiṇaṃ pārśvaṃ savyasyottaram /
etānyeva caturṇāṃ pradhīnāṃ karaṇāni /
evaṃ catuṣkaraṇī maṇḍalacitiḥ //
(upadhāne prastāre)
maṇḍalāyāmupadhānakāle prayamaprastāre caturaśrasya sraktīḥ koṭīḥ avāntaradeśāna koṇadiśaḥ prati saṃyojayet /
dvitīye prastāre caturaśrasya madhyāni avāntaradeśān prati saṃyojeyat /
evaṃ bhedo na syāt /
bhedo nāma prastārānvayagatānāmiṣṭakānāṃ prānteṣu sāmyaṃ, tatsarvatra pariharaṇīyamiti tatra tatra vyākhyānavacanāt jñāyate /
vacanamapyasti sarvatra bhedānvarjayediti //
(vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārān cikīrṣet)
vyatyasya vyatyasyetyarthaḥ /
prastārā iṣṭakāḥsaṃghātavi śeṣāḥ /
te pañcacitīkaṃ cinvīteti vihitā yāvantaḥsyuḥ tāvanto vyātyasya vyatyasya cinuyāditi asmādevāvadhāraṇāt jñāyate, agnidharmā iṣṭakāyatanordhvapramāṇādayo 'tra prāpnuvantīti prastāreṣu prathamatṛtoyapañcamāḥsamāḥ /
dvitīyacaturthau samau nanu kathaṃ labhyate atiśayatṛtīyeneti /
ucyate--saha śabda sāmarthyāccaturaśrasya maṇḍalakaraṇe atiśayatṛtīyasya karaṇīśeṣatvavidhānāccātiśayatṛtīyena saha viṣkambārdhena maṇḍalakaraṇam /
etasyā eva gārhapatyaciteḥ caturaśramaṇḍalatayā prāpte kṣetrasya sāmyavabhimatamiti caturaśramaṇḍalakaraṇanyāyo 'nusartavyaḥ /
caturaśrapūrvakatvaṃ cāsya maṇḍalakaraṇasya dṛśyate /
tato 'pi sa evānusartavyaḥ /
kecittu saheti dvipadaṃ kṛtvā sārdhavyāyāmena sambandhayanti /
teṣāmanayoḥ padayoḥ prayojanaviśeṣānnaiva paśyāmaḥ /
tasmātsūktamatiśatṛtīyena saheti //
(piśīla vijñāyate)
tripadaṃ piśīlaṃ, muṣṭīkṛtoratniḥ piśīlamityeke /
bāhvorantarālaṃ piśīlamiti bodhāyanaḥ /
dhiṣṇyā agnayaḥ "agnayo vā atha dhiṣṇiyāḥ' iti darśanāt, tacchabdena tadāyatanāni lakṣyante /
agnīnāmāyatanabhuvaḥ piśīlamātrāṇi bhavanti /
apavādābhāve ākārabhede 'pi kṣetrasya sāmyaṃ bhavatyeva //
(caturaśrā letyekeṣām)
gatametat /
atra sāgnicitye kratau viśeṣamāha /
(mṛdo dadhyāt)
mudo dehān kṛtvā mṛtsambandhino dahānupacayān bimbāni kṛtyā āgnīdhrīyamekaṃ navadhā prāktvenodaktevana ca tridhā vyavalikhya madhyasthamekamekenāśmānā upadadhyāt /
anyāṃstatpramāṇābiraṣṭakābiritarān hotrīyādīnāṃ mṛdo dehān yathā sahkhyaṃ yasyayasya dhiṣṇiyāgneḥ yāyā saṅkhyā dvādaśa ṣoḍaśa ekaviṃśatiṃ caturviṃśatimityādyā tayā saṃkhyayā taṃ taṃ vyavalikhya yathāyogaṃ yatrayatra deśe yāyā iṣṭakā yujyate tatratatra tāṃ tāṃ iṣṭakāmupadadhyāt /
dvādaśa ṣoḍaśa ekaviṃśatiṃ caturviṃśatiṃ vā hotrīye, ekādaśa brāhnaṇācchaṃsīye, ṣaṭ mārjālīye, aṣṭāvaṣṭāvanyoṣu dhiṣṇiyeṣūpadadhātīti vijñāyate iti /
anyadhiṣṇyāḥ praśāstrīyapotrīyaneṣṭīyācchāvākīyacātvālaśāmitrāvabhṛthāḥ /
karaṇāni vā kṛtveṣṭakāḥ kuryāt /
caturaśrapakṣe sarvataḥ prādeśāḥ hotrīyasya, dvādaśapakṣe prādeśe dve navāṅgule dve, ṣoḍaśapakṣe sarbato navakāni, ekaniṃśatipakṣe navake dve saptāṅgulayaḥ saptatilāś ca dve, tadekaṃ sarvataḥ saptatilāḥsaptāṅgulaya ekaṃ, atra caturaśramekataḥ pañcadhā vibhajya caturo bhāgān prathamena caturdhā vibhajet /
dvitīyenaikaṃ pañcadhā /
caturviṃśatipakṣe 'yete eva karaṇe /
tatra pūrvavat pañcadhā vibhajya caturo bhāgān saptatilasaptāṅgulena pañcadhā vibhajet /
itareṇaikaṃ caturdhā /
brāhnaṇācchaṃsīyasyāṣṭau hotrīye dvādaśyaḥ, tisra āgnīdhrīyāḥ, mārjālīyaḥsyaikataḥ prādeśāḥ, anyato 'dhyardhāḥ ṣaṭ /
anyeṣāṃ potrūyādīnāṃ āgnīdhrīyeṣṭakāḥ ṣaṇmārjālīye aṣṭake dve /
maṇḍalapakṣe karaṇabāhulyaprasaṅgādyavalekhanamevocyate /
āgnīdhrīyasya prākcodakca tredhā vibhāgaḥ /
hotrūyasya dvādaśapakṣe ekatastridhā vibhāgo 'nyataścaturdhā /
ṣoḍaśapakṣe sarvataścaturdhā /
ekaviṃśatipakṣe tvekataḥ pañcadhā kṛtvā caturo bhāgāṃścaturdhā vibhajya caturo bhāgān pañcadhā kṛtvānyaṃbhāgaṃ caturdhā vibhajet /
ekādaśapakṣe tvekataśvaturdhā vibhajya trīna trodhā kṛtvā anyaṃ dvidhā vibhajet /
ṣaṭpakṣe tvekatastridhā kṛtvānyato dvidhā vibhajet /

aṣṭapakṣe caikatastridhā vibhajya dvau bhāgau tridhā kṛtvānyaṃ dvidhā kuryāt /
dhiṣṇyānāmekacitīkatvāt sukaratvā ccaiṣa eva prakāro varamityācāryo manyate /
tatra ślokaḥ //
vyāyāmamātre citye 'gnau karaṇaṃ dāravaṃ bhavet /
laihe vā taccaturbhiḥsyāt phalakābhistaducyate //
dvātriṃśadaṅgulāyāmamaṅgulyaḥsyustrayodaśa /
caturviṃśatitila vistāraḥ karaṇe bhavet //
maṇḍalātmani tatra syātkaraṇaṃ ca caturvidham /
madhyamekaṃ pṛthau trīṇi tānyucyante yathākramam //
sapañcaviṃśatitilā aṅgulyaḥ pañcaviṃśatiḥ /
sarvataḥ karaṇaṃ tvekaṃ madhye 'ne(te)neṣṭakākṛtiḥ //
pradhiṣu trīṇi tāni syuḥ pradhyante karaṇaṃ tribhiḥ /
phalakaiḥ prati(dhi)madhyīyaṃ caturbhiḥ karaṇaṃ bhavet //
pṛṣṭhaṃ pañcatilopetā aṅgulyaḥ pañcaviṃśatiḥ /
pārśve caturdaśāṅgulyaḥ tilasaptadaśānvitāḥ //
sapādonatilastriṃ(triṃ)śadekonatriṃśadaṅgulam /
mukhaṃ syātpradhimadhyīya karaṇasyāntayorapi //
pṛṣṭhapārśveṣu tatreme mukhaṃ ṣaṭtriṃśadaṅgulam /
antayoryatra yasya syātpārśvaṃ nānyasya tatra tat //
karaṇānāṃ mukhānyatra viṣkambārdhapramāṇayā /
ālikhya takṣayedrajjvā karkaṭenāthavā likhet //
ṣaṭtriṃśadaṅgulāyāmā dhiṣmayāḥsarvataḥsamāḥ /
tatratatra yathāsaṅkhyāmucyante karaṇānyatha //
prādeśamekato yasmādanyato 'ṣṭādaśāṅgulam /
mārjālīyenena kṛtā dhiṣṇiye ṣaṭsyuriṣṭakāḥ //
prādeśaḥsarvato yasmādāgnīdhrīye tu tatkṛtāḥ /
dvādaśāṅgulamekatra yasyānyatra navāṅgulam //
hotrīye dvādaśopetā tatkṛtā dvādaśeṣṭakāḥ //
navāṅgulaṃ sarvataḥsyāddhotrīye tena ṣoḍaśa //
tilapañcakasaṃyuktāḥsaptāṅgulaya ekataḥ /
navāṅgulaṃ cānyataḥsyātkaraṇaṃ tvekaviṃśatau (kau) //
tilasapta(pañca)kasaṃyuktā aṅgalyaḥsapta sarvataḥ /
idamatraikaviṃśe syāccturviṃśe 'pyubhe ime //
prathame caikaviṃśe syuḥ ṣoḍaśānyena pañcakam /
caturviṃśe dvitīyena viṃśatistvanyadanyataḥ //
yāḥ prādeśe(śa)nuvāṅgalyastvaṣṭau tāstisra eva ca /
prādeśābrāhnaṇācchaṃsidhiṣṇiye tvekayugdaśa //
prādośāḥ ṣaṭpadādhyardhedvece....tyaṣṭake vidhiḥ /
potriyādau yathāyogamupadhānaṃ tu sarvataḥ //
ekacityādhiṣṇiyānāṃ bhedasyānavakāśataḥ /
vaiṣamyeṇaiva sahkhyānāṃ karaṇānekatā bha(ve)yāt //
vyavalikhya yathāsaṅkyamupadadhyādiheṣṭakāḥ /
yathāyogamiti tvevamācāryo maṇḍale 'bravīt //
adhikāṃśena karṇasya hṛne karṇayuge bhuvā /
hṛte phalena (phalone) hīnāyā yujo vā yadbhuvo daram //
tasya varge 'sya karṇasya vargāttu pariśodhite /
pariśiṣṭasya mūlaṃ tu lambakaṃ tadvido viduḥ //
vadiprācīmitāṃ rajjumantarāloktayā vṛtā /
dakṣiṇottaramāyamya vedeḥ pūrvāparārdhayoḥ //
vi(dvi)dṛtīyau tu vijñeyā prāgudvedi rutkaraḥ (ttaram) /
madhyadeśotrimadhyaṃ tu vahneḥ prācyapratīcyayoḥ //
lakṣaṇena nimittārthaṃ (dvi) vikṛtīye tvapāyate /
paścime cottaratrāpi nimittaṃ syādapāyate //
viparyasya tu pūrvatra nimitte dakṣiṇottare /
kṛtvā viṣkambha turye syādubhayasyāpi lakṣaṇam //
tayorlakṣaṇayortekhāṃ rajjuṃ vā prāṅnipātayet /
lekhāyā dakṣiṇaṃ grāhyaṃ maṇḍalārthaṃ tyajedudak //
pariṇāhe caturthā ṣaṭsaṃbhugne bhugnalāñchane /
aṅkādaṅkagatā rekhā caturaśrasya sādhikā //
viṣkambhārdhīyavargasya dviguṇasyaiṣa mūlataḥ /
maṇḍale caturaśrasya karaṇī parikalpanā ( kalpitā) //
yadvā viṣkambhamūlārdha (vargārdha) mūlena karaṇīkṛtiḥ /
maṇḍale catuśrasya yāvatsaṃbhavajanmanaḥ //
akṣṇayāvasthitāṃ rajjuṃ yāvatsaṃbhavajanmanaḥ /
caturaśrasya viṣkambhaṃ maṇḍalasya vadanti hi //
viṣkambhasyāntarā varge viṣkambhārdhasya vargataḥ /
śodhite pariśiṣṭasya mūlaṃ syāddalalakṣaṇam //
viṣkambhasyāddalagrastacāpajyārdhāsya vargake /
pūrvajyādalavarge tu viṣkambhārdhasya vargataḥ //
śodhite pariśiṣṭasya mūlaṃ taddhanuṣaḥśiraḥ /
sajyāvargaḥṣaḍguṇeṣu vargaśvāpasya vargakaḥ //
śarāhatastu kodaṇḍo dalito dhanuṣaḥ phalam //
viṣkambha ātmadviguṇena('pi)yojyaḥ sa cātmaviṃśena sa pañcamākhyām /
sapañcaviṃśena ca tau sametau vyāsena saiṣā pariṇāhallaptiḥ //
nemidvirekādaśavātrakāryas tadbhāga ekaś ca tathā dvidhā ca /
vyāsaḥsvarāṃśāḥ paridheḥsaha syur bhāgāṃśaturyeṇa sa saptamena //
ityāpastambasūtravivaraṇe karavindīyabhāṣye śulbākhyapraśne
dvitīyaḥ paṭalaḥ.
---- /
sundahahājīyā vyākhyā.
maṇḍalāyāṃ tu karaṇānāṃ vahuvaktavyatvāt tairvinaiveṣṭakopāyamāha----
maṇḍa vibhajet
deha--upacayaḥṣaḍuṅgalotsedhaḥ /
saheti nipāto vākyālaṃ kāre /
sa iti vā cchedaḥ /
"ardhavyāyāmena maṇḍalaṃ parilikhet' ityeva satyāṣāḍhaḥ /
caturaśraṃ saviśeṣeṇa viṣkambhārdhena catustilonenāṣṭaṣaṣṭyaṅgulenāvadadhyāt /
caturaśraṃ navadhā kṛtvā prathikān tredhā vibhajhet /
prathireva prathikaḥ /
prathiśvakraparyantaḥ /
athavā karaṇaireveṣṭakāḥ kuryāt /
trīṇi karaṇāni--samacaturaśraṃ prathimadhyaṃ prathyantamiti /
atra samacaturaśraṃ dvāviṃśatyaṅgulaṃ saikaviṃśatitilam /
prathimadhyasya pārśvamānyāḥ pramāṇametadeva /
tiryaṅnānyā daśatilonatrayodaśāhgule ekaṃ pārśvaṃ phalakaṃ dhanurākāraṃ takṣet /
yathā aṅguliḥ dvādaśatilāś ca śarapramāṇaṃ bhavati /
prathyantaṃ tu pramāṇam /
tasyāpi caturaśravadekaṃ pārśvaṃ, trayodaśāṅgulaṃ daśatilonamaparaṃ, ṣaḍviṃśakaṃ tiladvayonamaparaṃ, taddhanuriva takṣet, yathā aṅguliḥ saptaviṃśatiś ca tilāḥśaro bhavati //
upadhāne ścikīrṣet
maṇḍalacaturaśrayoḥsādhāraṇamidaṃ bhedaparihārāya, anenaiva jñāyate sarvatra bhedo varjanīya iti /
tathāca bodhāyanaḥ------
bhedān varjayedadharottarayoḥ pārśvasaṃdhānaṃ bheda ityācakṣate, tadādyānteṣu na vidyate--iti /
piśīla vijñāyate
viśīlaṃ pañcadhā varṇayanti--bāhvorantarālamityekam, kṛtamu ṣṭimaratniṃ(kṛtamuṣṭirara tniḥ) dvitīyam /
akṛtamuṣṭimaratniṃ tṛtīyaṃ, dvātriṃśadaṅgulaṃ caturthaṃ, ṣaṭtriṃśadaṅgulaṃ pañcamamiti /
caturaśrān kṛtvā
tān kuryāditi śeṣaḥ /
āgnīdhro dadhyāt
itarān dhiṣṇiyān yathāsaṃkhyaṃ vyavalikhya dvādaśa ṣoḍaśetyādi hotrīye, ekādaśa brāhnaṇācchaṃsīye, ṣaṇmārjālīye, aṣṭāvaṣṭāvanyoṣviti /
teṣāṃ ca yathāsaṃbhavaṃ vibhāgā iti kecidāhuḥ /
sama catuhaśrāṇāṃ dhiṣṇiyānāṃ samacaturaśrā eveṣṭakāḥ kāryāḥ caturaśramādeśādanyaditi /
tavāratnīviṣkambhāṇāṃ dhiṣṇiyānā miṣṭakā aṣṭāṅgulā āgnīdhrīyasya /
hotrīyasya dvādaśakasya madhye catasraścaturaṅgulāḥ /
parito 'ṣṭāṅgulāḥ /
ṣoḍaśike ṣaḍaṅgulāḥsarvāḥ /
ekaviṃśakasya madhye nava caturaṅgulāḥ, parito dvādaśa ṣaḍaṅgulā /
caturviṃśakasya koṇe 'pvaṣṭāṅgulāḥ, śeṣo viṃśatiścaturaṅgulāḥ /
vlāhnaṇācchaṃsīye sapta ṣaḍaṅgulā, catasro navāṅgulāḥ /
mārjālīye pañcāṣṭāṅgulāḥ /

anye tvāhuḥ--yathāsaṃkhyamitarāniti vacanāt sarvā iṣṭakāstulyakṣetrā eva /
tatra samacaturakṣāṇāmeva kartumaśakyatvāddīrghacaturaśrā api kriyeranniti /
tanmate 'pyāgnīdhrī yasya pūrvavat /
hotrīyasya dvādaśakasyeṣṭakā aṣṭāṅgulāyāmāḥ ṣaḍaṅgulavyāsāḥ /
ṣoḍaśakasya pūrvavadeva /
ekaviṃśakasya tu aṣṭāṅgulāyāmā aratnisa(pta)mavyāsāḥ /
(caturviṃśakasya ṣaḍaṅgulā yāmāścaturaṅgulavyāsāḥ /
mārjālīyasya prādeśāyāmā aṣṭāṅgulir vyāsāḥ aṣṭakānāṃ prādeśāyāmāḥṣaḍaṅgulavyāsāḥ) /
brāhnaṇācchaṃsīyasya dve saraṇe aṣṭāṅgulāyāmaṃ sāṣṭādaśatilaṣaḍaṅgulavyāsamekaṃ karaṇam /
tena tisra iṣṭakāḥṣaḍaṅgulavyāsā bhavanti /
navatilonanavāṅgulāyāmamaparam /
tena aṣṭāviṣṭakāḥ /
anyeṣu piśīlamātreṣvetadanusāreṇeṣṭakā draṣṭavyāḥ //
atha parimaṇḍalānāṃ ṣaṭtriṃśadaṅgulaviṣkambānāṃ āgnīdhrīyasya madhye prādeśavyāsaṃ parimaṇḍalamaśmānaṃ nidhāya parito 'ṣṭāviṣṭakāstāsāṃ karaṇaṃ, pārśve dvādaśāṅgule, caturdaśāṅgulamaṣṭatilonamekaṃ tiryakphalakaṃ, taddhanuriva takṣet, yathā aṅguliḥ dvādaśatilāś ca śaro bhavati /
saviṃśatitilaṃ caturaṅgulamanyattiryakphalakaṃ, tacca dhanuriva takṣet, antarvakraṃ tu bhavati yathā pañcadaśatilāḥśaraḥ /
evamiṣṭakā anyeṣāṃ dhiṣṇiyānāṃ trīṇi karaṇāni /
sarveṣāṃ ca dveṭve phalake aṣṭādaśāṅgule /
hotrīyasya dvādaśakasya tṛtīyaṃ phalake navāṅgulaṃ saikādaśatilaṃ, taddhanuriva takṣet, yathaika viṃśatitilāḥśaraḥ evaṃ ṣoḍaśakādīnāṃ ca draṣṭavyam /
brāhnaṇācchaṃsīyasya tṛtīyaṃ phalakaṃ daśāṅgulaṃ sapañcadaśatilaṃ, taddhanurivatakṣeta, pañcaviṃśatitilāḥśāraḥ, saptatilamiti vkacit /
mārjā līyasya tṛtīyamapyaṣṭādaśāṅgulaṃ, tadardhadhanuriva takṣet, vdyaṅgulaṃ caturdaśatilāḥśaraḥ /
aṣṭakānāṃ tṛtīyaphalakaṃ caturdaśāṅgulamaṣṭatilonaṃ, taddhanuriva takṣet, aṅgulirdvādaśatilāś ca śaraḥ /
anyeṣāṃ ca piśīlānāmetadanusāreṇa draṣṭavyam //
// it.i saptamaḥ khaṇḍaḥ //
iti sundahahājīye āpastambaśulbasūtravyākhyāne śulbapradīpe
dvitīyaḥ paṭalaḥ.
---- /
kapardikṣāṣyam
uktāni haviryajñānāṃ viharaṇani /
saumikāni ca sāgnicityasya kratoragnikṣetramānamiṣṭakānāṃ karaṇāni upadhānavi dhiś ca noktaḥ /
tadvaktukāmaḥ prastauti--
bhavatīva khalu vā eṣa yo 'gniṃ cinute iti vijñāyate | vayasāṃ vā eṣa pratimayā cīyata ityākṛticodanāt | pratyakṣavidhānādvā

8.2

yāvadāmnānena veṇunā caturaśre ātmani puruṣān avamimote
prastāvamātramanayā śrutyā kiyate na phalanidhānaṃ /
vidhivibhakterabhāvāt /
nityo 'gniruttaravedivat /
"agniṣṭoma uttaravediruttareṣu kratuṣvagniḥ' iti nityavacanāt /
yadi prastāvo 'nayā śrutyā svīkriyate gārhapatyaciteḥ pūrvameva prastāvo na kartavyaḥ /
satyametat /
iha prastāvavacanasyedaṃ prayojanam-- vakṣyamāṇāni dhamārṇi mahāgnereva yathā syuriti /
kāni punastāni? jānudaghrājo mahāgneveti kātyāyanīye śulbe mahāgnanerevaite dharmā iti spaṣṭamuktam /
kiṃ cāścehāgniśabdena nirupapadena coditā dharmā yathā syuriti /
yathā--"taṃ vā etaṃ yajamāna eva cinvīta' iti yajamāno mahāgnereva kartā na gārhapatyādeḥ /
gārhapatyadhiṣṇayānāmadhvaryureva kartā /
paścādvidhātavyānāṃ dhiṣṇiyānāṃ pūrvaṃ vidhānasyaitatprayojanam /
yo 'gneśvetā sa bhavatyeva /
yadyapi bahavo bhrātṛvyā iti kriyate 'nayā śrutyā /
vayasāṃ--pakṣiṇāṃ eṣo 'gniḥ pratimayā prakṛtyā cetavya iti ākṛteḥsvarūpasya vidhānaṃ kriyate /
sa cotpatatāṃ chāyayetyartha iti bodhāyanenoktam /
vaiśabdo niśvaye /
asāvapyācāryo vakṣyati "vakrapuccho vyastapakṣa' iti /
tasmācchyenacideva prathamaḥ /
śulbāntare coktaṃ "śyenacidagnīnāṃ prathamo 'gniḥ' iti /
yadi śyeno nityaḥ kathaṃ svargakāma iti ? yūpadravyavat /
yathā khādiraṃ svargakāmasyeti khādirasya nityatvaṃ kāmyatvaṃ ca /
pratyakṣavidhānādyāvadāmrāyena /
vāśabdaḥ pakṣavyāvṛttau /
tena naiṣāpṛticodanāpi śyenaḥ prakṛtiḥ /
kutaḥ? pratyakṣavidhānāt /
pratyakṣamevātra vidhīyate /
pakṣībhavatītyārabhya pakṣapucchānāmapi pramāṇaṃ vihitam /
tena virodhāt /
nanktamākṛticodaneti, naiṣā codanā; nāpi vidhiḥ; vidhivibhakterabhāvāt /
cīyata iti nirdiśyate; na cinuyāccetavyamiti vā /
vidhyantaraśeṣabhūtatvācca paśyāmo na vidhāyiketi /
"brahnavādino vadanti nyaṅṅagniśvetavyā 3 uttānā 3 ityārabhya prācīnamuttānaṃ purūṣaśīrṣamupadadhāti' iti puruṣaśirasaḥ upadhānaṃ vidhīyate /
tasya śeṣabhūtamidaṃ na vidhāyakam /
śyenacidagnīnāṃ prathama iti piṭhakaśyenamadhikṛtyaitaduktaṃ puruṣamātrapakṣapucchasya samākhyā śyena iti /
tasmādavirodhaḥ /
yāvadāmnānaṃ tāvadeva sārūpyaṃ /
pakṣapucchavattathā sārūpyaṃ gṛhītvā vayaḥśabdo vartate /
tasmātpuruṣamātrapakṣapucchavānagniriti tāmeva prakṛtiṃ niśvitya anye ākṛtiviśeṣā vakrapakṣādayaḥ kāmyā iti siddham /
vakṣyati "kāmyā guṇavikārā' iti /
veṇunā caturaśra ātmani puruṣānavamimīte--agnikalpe uktalakṣaṇena veṇunā mimīte--minoti sthaṇḍulārdhaṃ kṣetraṃ vakṣyamāṇena māgaiṇa sarvato dvipuruṣa ātmā dvābhyāṃ catvārīti vacanāccatavāri ca puruṣakṣetrāṇyātmani----
puruṣaṃ dakṣiṇe pakṣe puruṣaṃ pucche puruṣam uttare
puruṣamekaṃ dakṣiṇe pakṣe puruṣaṃ pucche puruṣamuttare--vivaṃ trīṇi caturaśrāṇi puruṣapramāṇāni, ātmanā saha sapta puruṣakṣetrāṇi //
aratninā dakṣiṇato dakṣiṇaṃ pakṣaṃ vardhayati | evam uttarata uttaram
aratnipramāṇena dakṣiṇataḥ dakṣiṇaṃ vakṣaṃ vardhayati--dīrghaṅkaroti /
uttarataścottaraṃ pakṣam //
prādeśena vitastyā vā paścātpuccham

8.3

dvādaśāṅgulena trayodaśāṅgulena vā paścātpucchaṃ vardhayediti śeṣaḥ /
evamardhāṣṭamāni ṣuruṣakṣetrāṇi bhavanti /
karavindīyā vyākhyā
agnyādheyaprabhṛti somāntānāṃ kevalavihārā uktāḥ /
idānīṃ sāgnicityeṣu kratuṣu vihāraviśeṣavidhitsayāgneśvayanavidhāyikāṃ śrutiṃ paṭhati //
bhavatī yate
bhavatiḥsamṛddhyarthe /
ivakhaluvaiśabdo nipātasamudāyo vākyālaṅkārādau vartate /
"rasa iva khaluvai tat yo 'rgni cinute--agniṃ cayanena saṃskaroti sa samṛddho bhavatīti vijñāyate //
nan.u mantrasya vidheḥ stāvakatayār'thavādo 'yaṃ /
cinuta iti vartamānanirdeśaḥ /
ataḥ kathameṣā agrisaṃskārabhūtasya cayanasya vidhāyikā śrutiḥ kalpyate /
satyaṃ, taittirīyake asyā eva śrutermukhyatvādaprāptārthatvenānuvādatvāsaṃbhavāccayanamātrasyaiṣā vidhāyikā śrutiḥ kalpyate /
akāmasaṃbandhānnityeti ca /
nanu cayanavadbhavatyartho 'pi vidheyaḥ /
na vidheyaḥ, kuta, cayanasyāgnisaṃskāratvena tatphalānuvādāsaṃbhavāt //
vayasāṃadanā
vayāṃsi--pakṣiṇaḥ śyenādayaḥ /
pratimā -- pratikṛtiḥsādṛśyamākṛtirūpaṃ codayatīti codanā vidhīyakā śrutiḥ /
eṣo 'gniryathā śyenākṛtirbhavati tathā yetavya ityarthaḥ /
śulbāntare ca -- śyenacidagnīnāṃ prathamo 'gnirityuktaṃ /
vakṣyati ca śyenaṃ prakṛtya vakrapakṣo vyastapuccho bhavatīti /
tasmādvakapakṣādiviśiṣṭaśyeno 'gniḥ prakṛtitvena kāryaḥ /
sa nityaḥ /
yūpaprakṛtibhūtakhādirādikat svargakāmasyāpi bhaviṣyati /
pratya nena
vāśabdaḥ pakṣavyāvṛttau /
naitadasti vayasāṃ vā eṣa pratimayā cāyate iti eṣā śyenādyākṛtiviśeṣacodaneti /
kutaḥ, pratyakṣavidhānāt /
yataḥ pakṣī bhavatītyādinā vākyena vyāyāmamātrapakṣapucchavadākṛtiḥ pratyakṣamevāgnervidhīyate /
ataḥ vayasāṃ vā eṣa pratimayā cīyata iti vayaḥsādṛśyamātramabhidadhāti, naiṣā śyainākṛtiyodanā bhavitumarhati /
kiñca cīyata iti vartamānārtha nirdeśādasya vākyasya puruṣaśīrṣopadhānavidhivākyaśeṣatvācca naiṣā vidhāyikā /
yaccoktaṃ śulbāntare -- "śyenacidagnināṃ prathamo 'gnirityuktamiti' nāyaṃ doṣaḥ /
tatra hi vyāyāmamātrapakṣapuccho 'gnirityapi śyena ityucyate /
tasmādāmnānena vedena vyāyāmamātrapakṣapucchavattāyā yāvatsādṛśyaṃ vihitaṃ tāvadeva saṃpādayitavyaṃ /
tasmātpuruṣamātrapakṣapucchavānagniḥ prakṛtirnityaś ceti sthitam /
asyā gneḥsvarūpamāha /
veṇunā cchaṃ vakṣyamāṇaprakāreṇa veṇunā'tmani caturaḥ puruṣānavamimīte /
avamānamapi vimānameva /
iyati śakṣyāmīti tvā avamāya yajanta iti darśanāt /
sarvato dvipuruṣa ātmā tābhyāṃ catvāri puruṣakṣetrāṇyātmā bhavati /
evaṃ vakṣayoḥ pucche ca puruṣasaṃmitāni trīṇi /
evaṃ sapta puruṣakṣetrāṇi aratninā dakṣiṇato dakṣiṇaṃ pakṣaṃ pravardhayati dakṣiṇato -- dīrghaṃ kuryāt /
evamuttarata uttaramapi pakṣamuttarato dīrghaṃ kuryāt /
prādeśena nitastyā vā paścātpucchaṃ /
prādeśoṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ parimitaḥ vitastiraṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāṃ tayoranyatareṇa pucchaṃ pratīcīnaṃ vardhayet /
evamardhāṣṭamāni puruṣakṣetrāṇyagneḥ kṣetraṃ bhavati /
sundararājīyā vyākhyā.
vedervimānaṃ saumikyāḥ kramairdvidvādaśāṅgulaiḥ /
āditrisaptasu dvitricandradviyugabhūmiṣu // .1 //
bhūtribhūdviśaraikeṣu śaṅkavo daśa pañca ca /
saṣaṭtilāratniṣaṣṭhonāṣṭātriṃśadaratnikā // .2 //
vimānarajjuśvihnaṃ syāttasyāḥsaptadaśasvatha /
pāśau kāryau tayormadhye praktamā dvādaśa smṛtāḥ // .3 //
ṣaṭtriṃśikā vā rajjuḥsyādvimāne vdyaṣṭalakṣaṇā /
śroṇī pañcadaśasvādye sado 'nantaraturyayoḥ // .4 //
daśasvaṣṭasu tatkoṇāstṛtīye 'ratnimātrakāḥ /
dhiṣṇyāḥ prādeśāntarālā āgnīdhraṃ tu turīyake // .5 //
rudreṣu saptadaśasu śaṅkū pādoniteṣviha /
kāryau hi pañcamer'keṣu mārjālāgnīdhradhiṣṇiyau // .6 //
saptame prāgvadāgnīdhre dhānaṃ sārdhacatuṣṭaye /
utkaro daśame śaṅkau manuṣūttarataḥ krame // .7 //
ūvathyagohakhananasthānamekādaśe punaḥ /
havirdhānaṃ prāgvadatra pāśayorvyatyato 'dhikaḥ // .8 //
ṣoḍaśasvardhahīneṣu śāmitro dvādaśe bhavet /
śaṅkvoruttaravediḥsyāddvayoḥsārdha upāntyayoḥ // .9 //
antime dvādaśasvaṃsau cātvāloṃ'sādudakkrame /
paśubandho 'stu cātvālaḥsome 'pītyavadhāryate // .10 //
mānāntaramanuktvaiva vyākhyāta iti kīrtanāt /
śamyāmātrastu sarvatra vyaktaṃ bodhāyano 'bravīt // .11 //
anyathāgnau virodhaḥsyānmānaṃ cānyanna vidyāte /
uttareṃ'se mahāvedyāmāstāvaḥ parikīrtitaḥ // .12 //
dakṣiṇe tu havirdhāne paścāttīn prakramāṃstyajet /
pādonadvitayaṃ pārśve 'ratnau tūparavāḥsmṛtāḥ // .13 //
ardhaprādeśatasteṣāṃ bhramaṇaṃ koṇaśaṅkuṣu /
agreṇoparavāṃstyaktvā pādonaprakramatrayam // .14 //
śamyāmātraśvatuḥsraktiḥ kharaśliṣṭastu sañcaraḥ /
audumbarasadomadhye pṛṣṭhyā dakṣiṇataḥ krame // .15 //
bhavatīva codanā
pratimayā vayasāṃ utpatatāṃ chāyayā /
tathā ca bodhāyanaḥ--
"vayasāmutpatatāṃ chāyayetyarthaḥ'
iti /
anena śyenacitirnityoti jñāyate /
mantravarṇāś ca bhavanti, "suparṇo 'si garutmān' ityādīni /
liṅgāni ca pucchācchi ro 'dhikṛṣati śirasi pakṣayorityādīni /
na hi caturaśre śirosta /
pratya dvā
pakṣībhavati vyāmamātrau pakṣau ca pucchaṃ ca bhavatītyādi pratyakṣavidhānādvā ākṛtiḥ pratyetavyā /
anena caturaśro 'gnirvi dhīyate /
sa ca sarvāgnīnāṃ prakṛtiriti /
tameva tāvadāha --
yāva ttare
yāvadāmnānena yathāsamnātena puruṣamātreṇa vakṣyamāṇena pañcāratninā /
evaṃ kevalasaptavidhāgnermānamuktaṃ, pakṣāntaramāha --
aratninā cchaṃ vitastirdvādaśāṅgulā /
yathoktaṃ kātyāyanena --
(120)
"pañcāratnanirdaśavitastirviṃśatiśatāṅgulayaḥ puruṣaḥ'
iti /
vitastirdvidaśāṅguletyeva naighaṇṭukāḥ /
prādeśenetyasya vyākhyānaṃ vitastyeti /
prādeśaśabdārthasya viśayisvāt vitastirevātra prādaśeśabdena grāhyā, natu prasārite aṅguṣṭhapradeśinyāvityarthaḥ /
athavā vājasaneyake "vitastyā pucchaṃ' iti śrutatvā dvitastiśabdasyaiva prasiddhatareṇa prādeśaśabdenana vyākhyānam /
vāśabdo vākyārthe 'vasaṃbadhyate /
tena sarvamidaṃ vikalpyate /
tathāhi -- pucchavṛddhestāvadvaikalpikatvamavagatam, taittirīyake pravṛddheranuktatvāt /
vyanakti ca kātyāyanastathā "aratninā pakṣau drāghīyāgaṃsau bhavataḥ' ityuktvā iti drāghīyastvamuktvā "vyāmamātrau pakṣau ca pucchaṃ ca bhavati' iti puruṣamātrasyaiva nigamanāt /
rupaṣṭa
yati caitadbodhāyanaḥ --
puruṣamātraiṇa veṇunā sapakṣapucchamaratninā vā pakṣau drāghīyāgaṃsau bhavataḥ /
iti /
kecittu vitastiṃ trayodaśāṃṅgulāṃ manvānā dvādaśāṅgulena prādeśena vikalpayantaḥ pakṣapucchānāmaratnanyādipravṛddhiṃ nityāmāhuḥ /

teṣāmaṣṭavidhaprabhṛtīnāṃ yadanyatsaptadhā vibhajya vidhāsaptamakaraṇīmityādi na saṃgacchate /
tattyodaśāṅgulavitastyabhyupagame pucche viṃśatiśatāṅgulamātraṃ kṣetramupadhātuṃ na śakyate /
tatra kaśvidāha -- purīṣeṇa pūryatāmiti, tatsūtrakāro na sahate /
yadāha "ardhāntaratvāt purīṣasya' iti "yatpacyamānānāṃ pratihraseta' iti ca /
kiñca purīṣeṇa cetsarvasya nyūnasya pūrtiḥ; kimiti mahatā granthena iṣṭakāpramāṇārdhamadhunā prayatyate /
tasmānna kiñci detatrrayodaśāṅgulā vitastiriti /
anye manyante -- dvādaśāṅgula yoreva vitastiprādeśayoḥ āmikṣāpayasyayoriva bidhibhedācchabdabhedaḥ /
tayoś ca parasparaṃ vikalpa iti /
teṣāmapi pūrvoktāsaṃgatiḥ spaṣṭaiva /
brāhnaṇavirodhaś ca /
taittirīyake hi pucchasya pravṛddhiḥ pākṣikatvenāpi noktā /
tasmādaratnaniprādeśānāṃ pākṣikatvameva jyāyo manyāmahe /
kiñca yadeveṣṭakānāmaṣṭāṅgulānāṃ pañcamaṃ karaṇaṃ tadapyasminnardhe liṅgaṃ katham? tatra hi prathamatṛtīyakaraṇābhyāmeva upadhāne śakye anyāni trīṇi karaṇāni bhedaparihārārthāni /
tatra pañcamena vināpyupadhānaṃ sukaram /
saratnyādipravṛddhau nityāyāṃ tatprakāraś ca darśito bhagavatā bodhāyanena --
"uradhāne pūrvāparayoḥ pakṣapārśvayoḥ' /
ityādi /
anyaś ca prakāraḥ -- ātmani purastāt daśārdheṣṭakāḥ /
udagāyatāḥ pañcadaśa /
pakṣāgraryormadhye tisrastisraḥ prācyaḥ /
pucchāpārśvayoḥ pañcapañca /
pucchāgrakoṇayordve prādeśamātryau /
tābhyāmadhyardhe 'ṣṭake udīcyau /
pakṣāgrakoṇeṣvekaikā adhyardhā udagāyatā /
apyayoś ca pañcapañca yathāsūtraṃ /
pucchāgramadhye dve prācyau /
śeṣe pañcamyaḥ /
eṣa dviśataḥ prastāraḥ /
aparasmiṃstu pakṣapārśvayoḥṣaṭṣaḍardheṣṭakā udīcyaḥ /
ātmani dakṣiṇata uttarataś ca ṣaṭ ṣaṭ prācyaḥ /
śroṇyaṃseṣu dvedve adhyardhe udīcyau /
pucchāpyaye pañca prāgāyatāḥ ātmānamaratnaninopetāḥ /
śeṣe pañcamyaḥ /
pucchāgreṣu madhyamāmuddhṛtya dve ardhe 'ṣṭake udīcyau /
eṣa dviśataḥ prastāraḥ /
evaṃ caturbhiḥ karaṇairupadhāne siddhe yatpañcamaṃ karaṇaṃ tadaratnaniprādeśābhāve 'pi bhedaparihāreṇa dviśatapūraṇārtham /
nirūpaṇīyaṃ caitatsarvaṃ sūribhirityuparamyate //
kapardikṣāṣyam
ekavidhaḥ prathamo 'gnir dvividho dvitīyas trividhas tṛtīyaḥ ta evam evodyantyaikaśatavidhāt

8.4

ekaḥ puruṣo yasminniti ekavidhaḥ, ekapuruṣādekottaraṃ cinvīteti prathamātikrame kāraṇābhāvāditi prathama ekapuruṣavidhā iṣṭakā asminvidhīyante iti agnikṣetram /
"ātaśvopasarge' iryaṅ /
ekā cāsau vidhā locanīyam /
udyanti gacchanti ā ekaśata vidhāt /
abhividhāvāṅ /
tad u ha vai saptavidham eva cinvīta | saptavidho vāva prākṛto 'gniḥ | tata ūrdhvam ekottarān iti vijñāyate

8.5

nipātasamūhaḥ pakṣavyāvṛttau /
ekavidhādayo na cetavyā iti /
vāvetyavadhāraṇe /
saptavidha eva prākṛto 'gniḥ -- prakṛtirityarthaḥ /
svārtha eva taddhita /
saptavidhādūrdhvaṃ ekottarāniti vājasane yināṃ śrutiḥ /
saptārtha eva prathamaḥ prakṛtiś ca puruṣamātreṇetyārabhya saptārdhasya vidhānādupadhānavidhau dakṣiṇe pakṣe upadadhātīti śrūyate /
tata ūrdhvamekottarāniti ekapuruṣādhikāḥ paramiti, dvitīye prayoge ardhanavamaṃ, tṛtīyer'dhadaśamamityevaṃ draṣṭavyam /
karavindīyā vyākhyā
ekavidhaḥ pra tivijñāyate
saptavidhasya prakṛtitvamāśaṅkya tenaiva prakṛtitvaṃ pratipādayitumāha vidhīyate mīyata iti vidhā agnanivimānaṃ, puruṣamātreṇa veṇunā puruṣakṣetrāṇi ekaikaśo 'tra mīyanta iti vidhāśabdaḥ puruṣakṣetravācī /
ekā vidhā yasyāgneḥ sa ekavidhaḥ /
prathamātikrame kāraṇābhāvāt prathama ekavidhaḥsa eva prakṛtiḥ, itare vikṛtayaḥ, te cāgnaya evamekapuruṣavṛddhyā udyanti adhikā bhavanti -- vardhanta ityarthaḥ /
ā ekaśatavidhāt /
āṅgābhividhau /
kathaṃ vidhāśabdasya vimā naparyāyatvaṃ, ucyate -- vidadhāti karotītyarthaḥ /
karaṇīvyāpāreṣu vimāneṣu karotiḥ tatratatrad daśyate /
ato vidhāvimā nayoḥ paryāyatvam /
tasmādekavidhaḥ prathamaḥ /
sa ekavidhaḥ prakṛtiś ca /
dvividhādayastadvikārā iti /
taduhavai saptavidhameva cinvīta -- taduhavā iti nipātasamudāyaḥ pakṣavyāvṛttau /
naitadastyekavidhaḥ prathama iti /
kiṃ? tasmin saptavidhameva prathamaṃ cinvīteti /
kutaḥ? saptavidho vāva prākṛto 'gniḥ /
vāva ityavadhāraṇe /
"eṣa vāva sarvato rājā' ityādau darśanāt /
prakṛtireva prākṛtaḥ svārthe taddhitaḥ, tasmātsaptavidha eva prakṛtibhūto 'gniḥ /
tasmātsaptavidha eva prathamaṃ cetavyaḥ, naikavidhaḥ tasminneva pakṣapucchādyaṅgānāmupadeśādityabhiprāyaḥ /
saptavidha ityardhāṣṭama evocyate /
yāvānagniḥsāratniprādeśaḥsaptavidhaḥsaṃpadyata iti vakṣyamāṇatvāt /
tata ūrdhvaṃ tataḥsaptavidhādūrdhvamekottarānekenādhikānagnīṃśvinvīteti śrutiḥ /
agnirbaloktaṃ vājasaneyakamiti /
tasmāddvitīyādyāhāreṣu
saptavidhameva cinvītetyetadaśamaḥ ityevamekottaravidhatvaṃ ekaśatavidhāt draṣṭavyam /
sundararājīyā vyākhyā.
ekavidhaḥavidhāt
vidhīyata iti vidhā -- puruṣamātraṃ kṣetram /
prathamāhāre ekavidhaḥ /
evaṃ dvividhādi /
ekaśatatama āhāre ekaśatapuruṣaḥ /
taduhavai vijñāyate
pakṣāntaramāha -- prakṛtireva prākṛtaḥ prajñādyaṇ /
saptavidhādūrdhvamekottarānekaśatavidhāt /
sarvatrāradniprādeśānāṃ na vṛddhiḥ, vidhānāmeva vṛddhivacanāt /
"ekaviṃśe puruṣābhyāso nāratnaniprāde śānām' iti liṅgācca /
vyaktoktametadbodhāyanena -- "ardhāṣṭamāḥ puruṣāḥ prathamo 'gniḥ ardhanavamā dvitīyor'dhadaśamāstṛtīyaḥ' ityādi /
yastvekavidhādikrameṇāharate tasya saptavidhādiṣvapyara tniprādeśānāmabhāvaḥ, ekottaratvāvirodhāt sāratniprādeśe saptavidha āhṛte uttare 'pi nāratniprādeśāḥ /
kapardikṣāṣyam
vājasaneyikamiti agnivikalpavidhānāt vikalpaṃ saptārdhamapi dvitīye vihāre cinvītetyetadapi labhyate /
ekavidhaprabhṛtīnāṃ na pakṣapucchāni bhavanti | saptavidhavākyaśeṣatvāc chrutivipratiṣedhāc ca

8.6

itaś ca paśyāmaḥ saptārdhavidha eva cetavya iti /
yasmādekavidhaprabhṛtīnāṃ ṣaḍvidhaparyantānāṃ na pakṣapucchāni bhavanti /
kimuktaṃ bhavati? yataḥ pakṣapucchāni na bhavanti teṣu na śerata ityarthaḥ /
kuta ityāha -- sapteti /
saptavidhamagniṃ prakutya vidhīyanta ityarthaḥ /
rathantaraṃ dakṣiṇe pakṣe upadadhāti bṛhaduttarapakṣa ityevamādayo na viyujyante /
tasmānna cetavyā ekavidhādayaḥ /
saptavidha eva cetavyaḥ /
teṣveva pakṣapucchāni kimiti na kriyerannityata āha -- śrutīti /
virodho -- vipratiṣedhaḥ /
yadyekavidhasyapakṣapucchātmanāṃ vibhāgaḥ kriyate; pakṣapucchatmanāṃ vyāyāmamātratā hīyate /
athaiṣa doṣo na bhavediti vyāyāmamātratā pakṣapucchātmanāṃ gṛhyeta; tadaikavidhatvaṃ hīyeta /
tasmādvirodhaḥ /
ataś ca viro dhānna kartavyā ekavidhādayaḥ ṣaḍvidhaparyantāḥ /
kathamaṣṭavidhādayo mātavyā ityata āha --
aṣṭavidhaprabhṛtīnāṃ yad anyat saptabhyas tat saptadhā vibhajya pratipuruṣam āveśayet
aṣṭavidhaprabhṛtīnāṃ ekaśatavidhaparyantānāṃ yadanyatsaptabhyaḥ saptārdhebhyaḥ tatsaptadhā saptārdhadhā yadanyatsaptārdhebhyaḥ prakṣeptavyamāsīt tatsaptārdhadhā vibhajya saptārdhebhya iti kuta etallabhyate? saptavidha ityukter'dhāṣṭama eva gṛhyate /
aratniprādeśānāṃ tadantargatatvāt /
vakṣyati saptavidha iti /
aṣṭavidha ekaḥ prakṣeptavyaḥ navavidhe dvau /
daśavidhe traya ityevaṃ draṣṭavyamekaśatavidhāt puruṣāt /
puruṣaṃ saptārdhadhā vibhaktaṃ kṛtvā pratipuruṣameko bhāgaḥ kṣeptavyaḥ /
saptāsvardhapañcāratniprādeśeṣu puruṣe triṃśatpañcadaśabhāgīyāḥ /
ardha puruṣe pañcadaśa /
evamekasminpuruṣakṣetre dve śate pañcaviṃśatiś ca pañcadaśabhāgīyāḥśerate /
aṣṭavidhe tāḥ prakṣeptavyāḥ /
ekasminpuruṣakṣetre triṃśatpañcadaśabhāgīyāḥ /
tāsu prākṣiptāsu pañcapañcāśadadhikaśatadvayamāpadyate /
ṣoḍaśānāṃ vargaṃ ṣaṭpañcāśadadhikam /
taccaturaśrāccaturaśramityanena nyāyena ekasminpañcadaśabhāgayikṣetre 'panīte yā rajjuḥ sā puruṣasthānīyā /
tasyāḥ pañcamo bhāgo 'ratnisthānīyaḥ /
tena mānena kṛte sarvapuruṣakṣetraṃ liptaṃ bhavati /
evaṃ navavidhādiṣu draṣṭavyam /
ākṛtivikārasyāśrutatvāt

8.7

puruṣamātreṇa vimimīte' veṇunā vimimīte, iti vijñāyate

8.8

yadi puruṣakṣetramekatra kṣipyate, vikriyetākṛtiḥ /
na vidyate śrutiryasyāḥsā aśrutiḥ /
ākṛtivikārasya śruterabhāvāt ityarthaḥ /
puruṣamātreṇeti dravyamapekṣate /
veṇuneti ca mātrāmapekṣate /
tayornaṣṭāśvadagdharathavatsaṃbandhaḥ /
puruṣamātreṇa veṇunā minoti /
yāvān yajamāna ūrdhvabāhus tāvad antarāle veṇoś chidre karoti madhye tṛtīyam

8.9

yajamānagrahaṇādadhvaryupramāṇo veṇurna gṛhyate /
chidrayorantarālaṃ yajamānamātraṃ yathā bhavati tathā chidre karoti /
tayormadhye veṇośchidramekaṃ karotīti śeṣaḥ /
apareṇa yūpāvaṭadeśam anupṛṣṭhyaṃ veṇuṃ nidhāya chidreṣu śaṅkūn nihatyonmucyāparābhyāṃ dakṣiṇāprāk parilikhed āntāt

8.10

sañcarasya paścādanupṛṣṭhyaṃ pṛṣṭhyā yathā tathā veṇuṃ nidhāya triṣu chidreṣu śaṅkuṃ nihatya aparābhyāṃ śaṅkubhyāmunmucya dakṣiṇāprāksavyaṃ parilikhedāntāt agnikṣetrāt /
unmucya pūrvasmād aparasmin pratimucya dakṣiṇā pratyakparilikhed āntāt

Original text: Āpastambaśulbasūtra with the commentaries of Kapardin, Karavinda and Sundararāja · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc