Āpastambaśulbasūtra with the commentaries · Chapter 7
evaṃ caturaśre āpādite pārśvamānyā purastādu pasaṃharet, śrutisāmarthyāt--""catuḥśikhaṇḍe yuvatī kanīne'' iti yuvatisādṛśyānuvādaḥ sāmarthyam //
iti ṣaṣṭhaḥkhaṇḍaḥ.
karavindīyā vyākhyā.
(pade yuge viśayitvāt)
pade yuge 'ratnāviyati prādeśe prakrame śamyāyāṃ ceti hiraṇyakośiśulbe bodhāyanīyaśulbe ca /
athāṅgulīpramāṇaṃ caturdaśāṇavaḥ catustriṃśattilāḥ pṛthusaṃśliṣṭā ityaparam /
daśāṅgulaṃ kṣudrapadam /
dvādaśa prādeśaḥ /
pṛthottarayuge trayodaśike prakrāme ca (pañca) daśa /
aṣṭāśītiśatamīṣā /
ṣaḍaśītiryugam /
dvātriṃśajjānuḥ ṣaṭtriṃśacchamyā, bāhurddvipadaḥ prakāmaḥ, dvau prādeśāvaratniriti /
tathā pañcā ratniḥ puruṣaścaturaratnirvā yāma iti ca /
tatraiva iyatyagre juhoti, iyatyagre harati, iyantaṃ gṛhṇāti, iyantaṃ karoti, iyadbhavatītyādi brāhnaṇavyākhyānāvasara evācāryeṇa jānudaghnādibhiḥ parimāṇairvyākhyātaḥ /
tatra padādiṣu mānasādhanavayā nirdiṣṭeṣu yāthākāmī syādyathecchā tathā kuryādityarthaḥ /
śabdārthasya viśayitvāditi gatam /
ayamarthaḥ--padādiṣu yajamānasyādhvaryorvāvayavabhūtāṅgulyā parikalpitāni aṇutilaparikalpitāṅgulyā parikalpi tāni vā padādīni gṛhnīyāt /
padādiśabdārthasyobhayatrāpi prayuktatvāditi /
aṇavo dhānyaviśeṣāḥ /
(ācāryeṇaiva nirūḍhapaśau ratha parimāṇajñānārthaṃ takṣaśāstroktādaṣṭāśītiśatamityudāharaṇāt, śyenepañcāratniḥ puruṣa ityādeḥ klptiśabdena pramāṇavidāṃ samayānukathanānna śāstrāntaraparigṛhītāṅgulipadādiparigrahānuyogaḥ /
dvipadastripado veti prakramaprastāve yajamānasyādhvaryorveti vacanānna kevalamavayavādivimitāṅguliparicchinnapadādigrahraṇam) //
prāsāṅgukaṃ parisamāpya prastutaśeṣaṃ brūte--
(vimitā sāmarththāt)
vyākhyātametaddārśikyām /
iha tu śrutisāmarthyāt "catuḥśikhaṇḍe yuvatī kanīne' idyasyāḥ śruterahīyasīṃ purastādityeka ityupasaṃhārācca vikalpaḥ karmopadeśa uktaḥ //
ṣaṣṭha.khaṇḍaḥ.
sundararājīyā vyākhyā.
(padayuge viśayatvāt)
padacāturvidhyamuktam /
yugatrauvidhyaṃ ca ṣaḍaśītiṣaṇṇavatiśatāṅgulaiḥ /
aratnirdvividhaḥ--caturviṃśatyaṅgulo hastaś ceti /
iyāniti prādeśo 'bhipretaḥ /
sa ca dvividhaḥ--dvādaśāṅgulaḥ prasārite aṅguṣṭhapredaśinyāviti /
śamyā trividhā--"catvāro 'ṣṭadvātriṃśadaṅgulā śamyā, iti kātyāyanaḥ /
"ṣaṭtriṃśacchamyā' iti hodhāyanaḥ, laukikī tṛtīyā /
eṣu māneṣu yāthā kāmyaṃ bhavati, śabdārthasyānekatra vṛttaiḥ /
(vimitāyāṃasāmarthyāt)
aṃhīyasī purastāditi asya vaikalpikatvaṃ prāgevoktam //
ṣaṣṭha.khaṇḍuḥ
kapardibhāṣyam.
navāratni tiryak saptaviṃśatir udag āyatam iti sadaso vijñāyate
aṣṭhādaśetyekeṣāṃ
tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhapañcamaiḥ śroṇyaṃsān nirharet
navāratniḥ prācī tiryaṅbhānī, saptaviṃśatirudīcī pārśvamānī /
evaṃ mantavyamiti sadasaḥśrutiḥ /
padena prakrameṇa vā mātavyam /
karaṇamuktam /
prathamanihatācchaṅkordakṣiṇataḥ prakrame śaṅkuṃ nihatya tasmin pāśaṃ pratimucya tasya purastādardhāṣṭame pṛṣṭhayāyāṃ dakṣimataḥ prakmaśaṅguḥ /
tatsadaso madhyamaudumbarīsthānam /
prathamanihatācchaṅkoḥ pṛṣṭayāyāmeva purastādardhāṣṭame śaṅkuṃ nihatya tasmin pāśaṃ pratimucyoparyupari śaṅkumudagapasāryārdhacaturdaśe navasu vā śaṅkuṃ nihanyāt /
pṛṣṭhayāyāṃ yaḥśaṅkuḥ tasmin pratimucyoparyuparyaudumbarīsthānīyaṃ dakṣiṇāpasāryārdhapañcadaśe daśasu vā śaṅkuṃ nihanyāt /
sadasa āyāmaḥ /
taḥsinnāyāme tadardhamabhyasya yathāsūtraṃ virahet /
saptaviṃśatāvardhacaturdaśamabhyasya dakṣiṇasmādaṃsādekādaśasu padeṣu nihañjanamardhapañcame lakṣaṇaṃ śroṇyaṃ sādardhamaṣṭādaśasu vā nava prakṣipyārdhāṣṭame nirañjanamardhapañcamalakṣaṇaṃ śroṇyaṃsārdhamāyāmayorantau niyamya nirañjanam /
tena paścādapasāryārdhapañcame śaṅkuḥ /
purastādapasāryārdhapañcame śaṅkuḥ /
te śroṇī /
sadasaḥ viparyasyāṃsau /
prāgvaṃśamānaṃ havirthānam /
āgnīdhramānaṃ cānenācāryeṇa noktam. ataḥśulbāntaroktaṃ grāhyaṃ vaikṛtatvāt /
sadasaḥ purastāttiṣu prakrameṣu daśaprakramavistāraṃ dvādaśāyāmaṃ havirdhānaṃ minuyāt /
ekarajjvā pañcaśaṅkunā triśaṅkunā vā havirdhānasya pāśvātyamadhyamaśaṅkau pāśaṃ pratimucyodagapasārya dvādaśaprakame śaṅkuḥ /
tadāgrīdhrāyatanam /
tayā rajjvā dakṣiṇāpasārya dvādaśasu mārjālīyam /
pṛṣṭhayāyāṃ sadasaḥ paurastyaśaṅkau pāśaṃ pratimucyodagapasārya pādonaikādaśasu śaṅkuṃ nihatya tasmāccottarataḥ ṣaṭsu śaṅkuḥ /
tābhyāṃ ca purastāt ṣaṭsu prakameṣu śaṅkuṃ nihanyāt /
evaṃ pañcaśaṅkunā vā samacaturaśraṃ minuyāt /
aṣṭaprakamavistāraṃ dvādaśāyāmaṃ prāgvaṃśaṃ minuyāt /
dvādaśavistāraṃ ṣoḍaśāyāmamityanye /
karanindīyā yākhyā.
(navāra ekeṣāṃ)
tiryaṅnānā navāratniḥ prāgbhavati udaksaptaviṃśatirāyataṃ /
aṣṭādaśāyatamityekeṣāṃ śākhinām /
(tadeka nirharet)
padavimitāyāṃ vedyāṃ sadohavirdhānayorapi padenaiva mānamityuktaṃ, prakramamāne tvaratnivimānameva, havirdhānasyāparimitaṃ vati karmopadeśa uktaḥ, aparimitaṃ saptaviṃśateḥ paraṃ sadovimānamucyate, mahāvedeḥ paścāttiraśvayāḥ pṛṣṭhayāyā dakṣiṇato daśapadeṣvārabhya yāvatpurastāt tiraśvayāḥ tāvatīṃ leśāmālikhet, rajjuṃ vā pātayet, evaṃ pṛṣṭayāyā uttarato 'pi aṣṭāsu padeṣu paścimāntādārabhya tayoreva lekhayoḥ pūrvapaścimeṣu dakṣiṇata ārabhya yāvaduttaraṃ udīcīṃ leśāmālikhet, sā sadasaḥ pṛṣṭhayā bhavati /
aṣṭādaśikāyāṃ navopasamasyārdhapañcameṣvardhāṣṭameṣu lakṣaṇaṃ kṛtvā pṛṣṭhyāntayorityādinā vihṛtyārdhapañcameṣu śaṅkuṃ nnihanyāttatsado bhavati //
havirdhānāgnīdhraprāgvaṃśapramāṇānīhācāryeṇānupadiṣṭānyapi śulbāntaropadiṣṭāni grāhyāṇi /
havirdhānaṃ daśāyāmaṃ, daśavi stāramāgnīdhra, ṣaḍāyāmavistāramardhamantarvedyardhaṃ bahirvedirbhavati /
prāgvaṃśaḥṣoḍaśāyāmo dvādaśavistāraḥ /
dvādaśāyāmo navavistāro vā /
prathamanihatāt śaṅkoḥ purastātpañcadaśasu śabhkuḥ, tatpurastāt navāyāmavistāraṃ havirdhānaṃ daśapadaṃ vā taddviśaṅkuprabhutīnāmanyatame na kuryāt //
sundahahājīyā vyākhyā.
(navāra ekeṣāṃ)
udagāyatamityeva /
navāratnireva prācī /
tatra viṃśaticatuviṃśatyaṅgulaprakrameṇa aṣṭāśāratniḥ /
uttareṣu kratuṣu saptaviṃśatya rātniḥ /
deśastu prayogakalpa evoktaḥ, "aparasmādve dyaṃsāt' ityādinā /
(tadeka nirharet)
udīcī--pṛṣṭhyā /
kapardikṣāṣyām.
prādeśamukhāḥ prādeśāntarālā bhavantīty uparavāṇāṃ vijñāyate | aratnimātraṃ caturaśraṃ vihṛtya sraktiṣu śaṅkūn nihatyārdhaprādeśena taṃ taṃ parilikhec chrutisāmarthyāt
uparavamānamapi nigadavyākhyātam /
aratnīti gatārtham /
karavindīyā vyākhyā.
(pradeśa vijñāyate)
abhiṣavakāle grāvabhireṣāmupari ra(ya)vanta ityuparavāḥ /
uparāḥ--grāvaviśeṣāḥ, tena tadvanta iti vā uparavā avaṭaviśeṣāḥ /
(aratni marthyāt)
dakṣiṇasya havirdhānasya dakṣimasyāṃ śroṇyāṃ dviśaṅkvādīnāmanyatamenāratnipramāṇaṃ caturaśraṃ vihṛtya koṇeṣu śaṅkūn nihatyārdhaprādeśena karkaṭena rajjvā vā tān śaṅkūn parito likhet /
evaṃ prādeśamukhā anyonyataḥ prādeśāntarālā bhavanti /
eṣā śrutirevamarthavatī bhavati /
padamānena vediḥ //
atha devayajanadeśavimānabhāgā ucyante--padamāne eka pañcāśat prācīṃ triṃśattiraśvīṃ devayajamānayogyāṃ bhūmiṃ kṛtvā tanmadhye tadāyāmāṃ devayajanayogyāṃ bhūmiṃ kṛtvā ntamadhye tadāyāmāṃ prācīṃ lekhāmālikhya rajjuṃ prasārya tadantayoḥ śaṅkuṃ nikhāya prāgvaṃśaprabhṛti tadanurūpaṃ tatkratukāle kuryāt, paścādante prāgvaṃśaṃ ṣoḍaśāyāmaṃ dvādaśavistāraṃ dvādaśāyāmaṃ navavistāraṃ vā nirmāya tasya lālāṭikātrrīn prāca ityādi tattraiva tacchaṅkorārabhya tripadā vahirvedistadante śaṅkuḥ, tatastatpurastāt ṣaṭtriṃśanmahāvediḥ prācī, triṃśatpaścāt tiraśvī, caturviṃśatiḥ purastāt tiraśvī, evaṃ mahāvediṃ vimāya paścimānte tripadaḥsañcaraḥ, tatpurastātprāktvena navapadamudaktvenāṣṭādaśapadaṃ sadaḥ, dakṣiṇottaramaṣṭādaśāyāmaṃ tanmadhye pṛṣṭhyāyā dakṣiṇataḥ padamātre bhavati /
tadoduṃbarīsthānaṃ, sadasaḥ pūrvārdhe purastādardhaṃ padamātraṃ saṃcaramavaśiṣya tatpaścātpṛṣṭhyāyāṃ hotrīyamityādayo dhiṣṇyā aratnimātrāḥ piśīlamātrā vā /
teṣāṃ ca tasya tasyottarataḥ visāṃsthita saṃcaraḥ sadasaḥ purastāt tripadaḥsaṃcaraḥ /
tatpurastāt navāyāmavistāraṃ havirdhānaṃ, tryaratnivistāraṃ navāyāmamiti madhyamaṃ madhyame chatiṣi tūṣṇīmitare chadiṣī iti darśanāt /
"daśāyāmavistāraṃ havirdhānam' iti bodhāyanaḥ /
yūpāvaṭīyācchaṅkoḥ paścātpadamātraḥsaṃcaraḥ /
tatpaścādyugamātrottaravodiḥ /
uttaravedihavirdhānayorantarālamantarvediḥ /
pṛṣṭhyāyā dakṣiṇato dakṣiṇahavirdhānaṃ, uttarata uttaraṃ havirdhānaṃ, dakṣiṇahavirdhānasya dakṣiṇaśroṇyāmuparavāḥ, havirdhānasya paścād āgnīdhrasya (dāgnīdhrīyaśva) bāhusamaṃ pṛṣṭhyāyā dakṣiṇato dvādaśasu pārjā līyaḥ /
tathaiva tasyā evodak dvādaśasvāgnīdhrīyaḥ, sarvadhiṣṇiyāḥ piśīlamātrāḥ sadasoṃ'sādut tarataḥ pādonatripade padonanavapade caśaṅkūḥ /
āgnīdhramaṇṭapasya te śroṇī /
havirdhānapaścimāntādārabhya prākrripadeṣu pṛṣṭyāyā uttarataḥ /
pādonaikādaśasu pādonasaptadaśasu śaṅkū, tāvāgnīdhrapaṇṭapasyāṃsau /
ṣaḍviṃśikāyāḥ paścāt pṛṣṭhyāyāḥ pūrvānte ardhamantarvedyardhaṃ bahirvediḥ /
tripadaviṣkambhastripadaparīṇāho yūpāvaṭa iti bodhāyanaḥ /
uttarasmādvedyaṃsādudakprakrame cātvāla uttaravedisaṃmitaḥ, cātvālamadhyo vedyaṃsatulyaḥ /
ardhānte cātvālāt paścāddādaśasu tadbahirvedyutkaraḥ, vedyaṅkotkarayormadhye uttarataḥ ṣoḍaśasu śāmitradhiṣṇyaḥ /
etatpadamāne /
prakramamāne tu sadohavirdhānayoraratnimānamagneruttaravedervā paścātrrīn pratīcaḥ prakramānatītya tiryagahavirdhānaṃ navāratnītyādi yāvat /
saṃbhavā yāmīvastāraṃ sadaḥ /
dhiṣṇyāḥ piśīlamātrāḥ prakrameṇaiva sarvamānaṃ ṣaṭtriṃśadaṅgulaparimitā uttaravedistu daśapadā yugamātrī vā tatsthāne 'gnirvā /
anyatsarvaṃ prakramakṛtaṃ /
yūpaikādaśinīpekṣa daśarathākṣāmekādaśo (parāṃ)paravāṃ rajjuṃ mītvā tasyāścaturviṃśena bhāgena vediṃvimimīte /
prakramasthānīyā bhavatītyukta (ktaṃ prācyekādaśinyāṃ) mekādaśinyāṃ /
prācyekādaśinīpakṣe ardhaṣaṣṭhāni padānyaṃsau yūpārdhaṃ bedeḥ purastāt padārthamātramaṃsamapacchidya tatpurastāt prāñcaṃ nidadhyāditi bodhāyanaḥ /
ekādaśaikādīśanīpakṣe ardhaṣaṣṭhāni padānyaṃsāvapacchidya tānyekādaśadhā vibhajya pṛṣṭhyāntā pṛṣṭhyādā dārabhya ekaṃ vibhāgaṃ madhye prāñcannidadhyāt /
taddakṣiṇataḥ uttarataś ca pañcapañca vibhāgān prāñco nidadhyāt /
agnivivṛddhau mahāvedi vivṛddhiḥ, prāgvaṃśaḥprācī cāntarālabahutve vivardhate /
alamati vistareṇa //
sundararājīyā.
(prādeśa sāmarthyāt)
deśastu darśita eva "dakṣiṇasya havirdhānasya' ityā dinā /
sarvatrāpi prakramairmāne aparasmādvedyāntāt prakramatrayamavaśiṣya navārātni sadaḥ /
uttaravedeḥ paścātprakramatrayamavaśiṣya navārātni havirdhānam /
padamāne tūktapramāṇānāṃ sadohavirdhānottaravedīnāmasaṃbhavādvedyanuguṇo nirdvāsaḥ kartavyaḥ /
cātvālastu śamyāmātra eva sarvatrāpi /
"śamyāmātraśvātvālaḥ' iti bodhāyanavacanāt /
atra ślokāḥ----
mīyate saumikī vediḥ prakramairdvidaśāṅgulaiḥ /
ādau triṣu nava dvyekacandradviśarabhūdviṣu // .1 //
ekaikadviśaraikeṣu śaṅkavo daśa pañca ca /
ṣaṭtriṃśikā mānarajjuḥ tasyā dvyāṣṭasu lakṣaṇam // .2 //
vimāne pāśayormadhye prakramā dvādaśa smṛtāḥ /
śroṇī pañcamoneṣu sado 'nantaraturyayoḥ // .3 //
tatkoṇaḥ pañcamoneṣu bhāskareṣu daśasvapi /
tṛtīye dvyantarā dhiṣṇyāsteṣāṃ prādeśato bhramaḥ // .4 //
rudreṣu saptadaśasu śaṅkū pādoniteṣviha /
āgnīdhraṃ tatpañcame tu dhiṣṇyau dvādaśasu smṛtau // .5 //
ṣaṣṭhe syātpañcake dhānaṃ pañcāśaddvitayānvite /
saptame prāgvadāgnīdhraṃ navame manuṣūtkaraḥ // .6 //
ekādaśe havirdhānaṃ pāśau vyātyasya pūrvavat /
ṣoḍaśasvardhahīneṣu śāmitro dvādaśe bhavet // .7 //
uttarārdhāttṛtīye tu trayodaśacaturdaśe /
śaṅkoruttaravediḥsyāddvayoḥsārdhamupāntyayoḥ // .8 //
antime dvādaśasvaṃsau cātvālalo 'sādudakkrame /
puraḥ paścātsadodhānācyajetprakrama pañcakam // .9 //
dakṣiṇe tu havirdhāne paścāctrīn prakramāṃstyajet /
pārśvadvayo prakramau dvau aṅguladvayasaṃyutau // .10 //
aratnimātraṃ madhye coparavāṇāṃ tu lakṣaṇam /
evameva vimāṃna syātpadairapi caturvidhaiḥ // .11 //
padaṃ pañcamasaṃyuktaṃ dhiṣṇyaviṣkambha iṣyate /
śamyāmātrastu cātvālo vyāktaṃ bodhāyano 'bravīt /
anyathāgnau virodhaḥsyāt mānaṃ cānyanna vidyate // .11 //
kapardikṣāṣyam.
vyāyāmamātrī bhavatīti gārhapatyaciter vijñāyate
caturaśrety ekeṣām, parimaṇḍaletyekeṣām
caturarātnirvyāyāmaḥ /
tatpramāṇaṃ gārhapatyaciteḥ /
caturaśrā gārhapatyacitirityekeṣāṃ śākhināṃ matam /
parimaṇḍalā gārhaptyacitirityekeṣāṃ śrutiḥ //
karaṇaṃ vyāyāmasya tṛtīyāyāmaṃ saptamavyāsaṃ kārayet
caturaśrāyāṃ karaṇamucyate /
vyāyāmatṛtīyā pārśvamānī vyāyāmasaptamī tiryaṅnānī /
evaṃ karaṇaṃ kārayet /
kuryāditi vaktavye kārayediti vacanādanyaistakṣādibhiḥ pravīṇairnādhvaryuṇetyavagamyate /
kiyante 'neneṣṭakā iti karaṇaṃ dārumayam /
tā ekaviṃśatir bhavanti
tena karaṇena kṛtā iṣṭakāḥ ekaviṃśatiḥ tasyāṃ gārhapatyacitau bhavantīti śeṣaḥ /
karavindīyā vyākhyā.
(vyāyāma vijñāyate)
vyāyāmaścaturarātniḥ //
(caturaśre ekeṣāṃ)
ekeṣāṃ śākhināmubhayamapi bhavati /
(karaṇaṃarbhavanti)
kriyante 'neneṣṭakā iti karaṇam, tacca dārumayaṃ lohamayaṃ vā /
dvātriṃśadaṅgula āyāmaḥ, trayodaśāṅgulayaścaturviṃśatitilāś ca vyāsaḥ /
utsedhaś ca jānoḥ pañcamabhāgaḥ /
ekaviṃśatiriti śaṅkhyāsapattiṃ brūte /
pañcacitīkamityādiṣu samudāyasaṃkhyāvagatyarthaṃ //
sundararājīyā vyākhyā.
athāgnicityāyāṃ----
(vyāyāma bijñāyate)
caturarātnirvyāyāmaḥ /
(catura keṣāṃ)
tatra caturaśrāyām--
(karaṇaṃarbhavanti)
tṛtīye dvātriṃśadaṅgulam /
saptamaṃ daśatilonaṃ caturdaśāṅgulam /
tā ekavi śatirbhavantyekaikasmin prastāre /
kapardikṣāṣyam
prāgāyāmāḥ prathame prastāre 'parasminn udagāyāmāḥ
prāgāyāmāḥ--prāgāyatāḥ prathame prastāre /
udagāyāmāḥ--udagāyatāḥ dvitīye prastāre /
evasupahite bhedo na bhavati /
anena jñāyate sarvatra bhedo varjanīya iti /
śabdenaivoktaṃ bhagavatā bodhāyanena ""sarvatra bhedo varjanīyaḥ'' iti /
adharottarayoḥ parśvasaṃsthānaṃ bheda ityupadiśantīti /
anenācāryeṇoktametat "vyatyāsaṃ cinuyāt' iti /
karavindīyā vyākhyā.
(prāgāyamāprathame prastāre)
upadhīyamāne prāgāyāmāḥ syuḥ /
(aparasminnudagāyāmāḥ)
aparasmin dvitīye tu udagāyatā bhaveyuḥ bhedābhāvāya /
uktaṃ ca bodhāyanena "sarvatra bhedānvarjayeta' iti /
sundahahājīyā vyākhyā.
(prāgāyā gāyāmāḥ)
iṣṭakā upadheyāḥ /
kapardibhāṣyam
maṇḍalāyāṃ mṛdo dehaṃ kṛtvā madhye śaṅkuṃ nihatyārdhavyāyāmena saha maṇḍalaṃ parilikhet
yadi maṇḍalā gārhapatyacitiḥ mṛdo bhṛttikāyāḥ "ha' iti nipātaḥ atretyetasminnarthe /
ullekhanaṃ kṛtveti dehabimbaṃ ślakṣṇīkṛtya tanmadhye śaṅkuṃ nihatyārdhavyāyāmena maṇḍalaṃ parilikhet /
tadvyāyāmamātraṃ ṇaṇḍalaṃ bhavati /
kecidatra sahaśabdaśravaṇādatīyeneti varṇayanti /
kṣetrasamatvāya tadanī psitamihācāryasya ardhavyāyāmeneti vadataḥ /
yadīpsita mabhaviṣyat mṛdo dehaṃ kṛtvā maṇḍalaṃ kuryādityevāvakṣyat /
uktaṃ tvādeśādanyaditi /
tāvatīṃ bhūmimiti vakṣyāti ca /
kathaṃ sahetyucyate? yo maṇḍalaṃ cikīrṣet sa evaṃ kṛtvār'dhavyāyāmena parilikhet /
ha iti nipātaḥ /
evamadhyāhṛtya yojanīyam /
athavā śrutireveyamevaṃbhūtā /
tasmiṃś caturaśram avadadhyād yāvat sambhavet tan navadhā vyavalikhya traidham ekaikaṃ pradhikaṃ vibhajet
tasminniti maṇḍalaṃ parāmṛsyate /
tasminmaṇḍale caturaśraṃ yāvacchete tāvaccaturaśraṃ likhet /
samapariṇāhaṃ caturdhā vibhajya avāntaradikṣu lakṣaṇaṃ kṛtvā teṣu sraktayo yathā bhavanti tathā caturaśramālikhet /
dikṣu catvāri dhanuḥsamāḥ /
taccaturaśraṃ navadhā vyavalikhya ekasya pramāṇena samacaturaśraṃ karaṇaṃ kārayet /
traidhamekaikaṃ pradhikaṃ vibhajen /
gamanāya pradhīyata iti pradhikam /
tacca pārśvadhanuḥ /
tatpratikṛtitvāt pradhikamityucyate /
ekaikaṃ pradhikaṃ tridhā kṛtvā karaṇāni kārayet /
caturbhistilairūnāḥṣṭyaṅgulāścaturaśrapramāṇam /
ṇaṇḍalamadhye tasya tṛtīyenaikaṃ karaṇaṃ pradhikamadhyaṃ dvāviṃśatitrayodaśābhyāṃ kārayet /
triṃśadaṅgulena tvekaṃ takṣayet //
yath.ā dhanurākāraṃ yathā jyāphalakayormadhye tilonamaṅgulaṃ bhavati tathonaṃ tribhistrayodaśāṅgulamekaṃ karaṇaṃ aratnimātraṃ tilābhyāmekaṃ saptaviṃśatyaṅgulamaṣṭabhistilairūnamekaṃ takṣet /
pūrvamaṅguladvayaṃ agniphalakābhyāṃ saha madhye yathā bhavati tathā tṛtīyena karaṇena viparyasyānyamevamiṣṭakāḥ kārayet /
upadhāne caturaśrasyāvāntaradeśān prati sraktīḥ sampādayet
upadhānakāle prathame prastāre avāntaradeśān koṇadeśān prati caturaśrasya sraktīḥsampādeyat saṃyojayet /
caturaśre nārdheṣṭakāḥśarate /
caturaśre naveṣṭakāḥśerate /
pradhikeṣu dvādaśa /
navasu dvādaśasu ca ekaviṃśatirbhavanti /
madhyānītarasminprastāre
dvitīye prastāre madhyāni caturaśre madhyāni avāntaradeśaṃ pratisampādayet /
vyatyāsaṃ cinuyād yāvataḥ prastārāṃś cikīrṣet
yāvataḥ prastārānkartumicchet tāvadyvatyāsaṃ cinuyāt /
yaḥ prathamaḥsa tṛtīyaḥ /
pañcamaś ca yo dvitīyaḥsa caturthaḥ /
piśīlamātrā bhavantīti dhiṣṇyānāṃ vijñāyate
caturaśrā ityekeṣāṃ parimaṇḍalā ityekeṣām
bāhvorantarālaṃ piśīlamiti kecit /
muṣṭikṛto 'ratniḥ piśīlamityanyo /
prādeśaḥ piśīlamityapare /
caturaśrā dhiṣṇyā ityekeṣāṃ śrutiḥ /
parimaṇḍalā ityekeṣām /
mṛdo dehān kṛtvāgnīdhrīyaṃ navadhā vyavalikhya, ekasyāḥ sthāne 'śmānam upapadhyāt
yathāsaṅkhyam itarā vyavalikhya yathāyogam upadadhyāt
Original text: Āpastambaśulbasūtra with the commentaries of Kapardin, Karavinda and Sundararāja · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0