આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્ર · અધ્યાય 8

મૃદો દેહાનિતિ પ્રદર્શનં તસ્મિન્ ચતુરશ્રમિત્યાદેઃ ।
અશ્મનવમા ઇતિ સિદ્ધે ઽ પ્યેકસ્યાઃ સ્થાન ઇતિ વચનં દ્રવ્યેષ્ટકાનામવટેષૂપધાનસ્ય જ્ઞાપનાર્થમ્ ।
વ્યક્તમુક્તં બોધાયનેન ।
લોકબાધાનિ દ્રવ્યાણ્યવટેષૂપધેયાનિ ।
યથાયોગમુપદધ્યાત્ અગ્નિકલ્પે યાવત્સઙ્ખ્યાકા ધિષ્ણિયા આમ્નાતાઃ તાવત્સઙ્રષ્યાકા તા વ્યવલિખ્ય કરણાનિ કૃત્વા યથાયોગં યથા યુજ્યતે તથો પદધ્યાત્ ॥
ઇતિ સપ્તમઃખણ્ડઃ.
ઇત્યાપસ્તમ્બસૂત્રવિવરણે કપર્દિસ્વામિભાષ્યે શુલ્બાખ્યપ્રશ્ને
દ્વિતીયઃ પટલઃ.
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા.
મણ્ડલાયાં ગાર્હપત્યચિત્યાં કરણં બહુપ્રયાસસાધ્યમિતિ પ્રકારાન્તરેણેષ્ટકાસમ્પત્તિં બ્રૂતે ।
(મણ્ડ લિખેત્)
સમે શુચૌ કચિદ્ભૂતલે વ્યાયામમાત્રાધિકવિસ્તારં જાનુપઞ્ચમોર્ધ્વપ્રમાણં સંસર્જનીયૈર્દ્રવ્યૈઃસંસૃષ્ટાયાઃ સંપ્રકૃષ્ટાયા મૃદો બિંમ્બં કૃત્વા તન્મધ્યે વ્યાયામચતુરશ્રક્ષેત્રં મણ્ડલં કૃત્વા તન્મધ્યે શઙ્કું નિખાય અર્ધવ્યાયામેન સહ અતિશયતૃતીયેન સહ મણ્ડલં પરિલિખેત્ ॥
(તસ્મિનભવેત્)
તસ્મિન્મણ્ડલે યાવત્ પ્રમાણં ચતુરશ્રં કર્તું શક્યં તાવલ્લિખેત્, એવં કૃતે મણ્ડલમધ્યે સમચતુરશ્રં એકં, તત્પાર્શ્વેષુ ચત્વારિ ધનુરાકારાણિ ભવન્તિ, તાનિ પ્રધય ઇત્યુચ્યન્તે ।
પ્રધિર્નામ રથચક્રાવયવઃ ।
પ્રધીયતે પ્રધાવ્યતે વાનેનેતિ પ્રધિઃ ।
તત્સારૂપ્યાત્ મણ્ડલાવયવા અપિ પ્રધય ઇત્યુચ્યન્તે ॥
(તન્નવધા વિભજેત્)
તચ્ચતુરશ્રં નવધા વિભજેત ।
ત્રિભાગાવલેખનેન નવધા વિભજ્ય પ્રધિં ત્વેકૈકં ત્રૈધં વિભજેત્ ।
ચતુરશ્રં નવેષ્ટકં ચત્વારઃ પ્રધયઃ ત્રિધા વિભક્તા દ્વાદશમાચ્યઃ એકવિંશતિરિષ્ટકાઃ ।
મણ્ડલમધ્યે ચતુરશ્રકરણો ઽયં પ્રયોગઃ ।
મણ્ડલમધ્યે પ્રાચ્યુદીચીં સમ્પાદ્ય મણ્ડલલેખાયાઃ પરીણાહં ચતુર્ધા સંભુજ્ય સંભોગેષુ તત્ર લક્ષણાનિ કૃત્વા લક્ષણાલ્લક્ષણં લિખેત્ ।
એવં કૃતે મણ્ડલમધ્યે ચતુરશ્રં ભવતિ ।
તત્ર વિષ્કમ્ભાર્ધં ચતુઃ પઞ્ચદશાઙ્ગુલયોર્ઽધદ્વાવિંશતિતિલાશ્ ચ મધ્યચતુરશ્રકરણી ।
(સપ્ત) સપ્તતિરઙ્ગુલયો ઽષ્ટતિલાશ્ ચ તસ્યાસ્ય તૃતીયો ભાગઃ ।
પઞ્ચવિંશતિરઙ્ગુલયઃ પઞ્ચવિંશતિતિલાશ્ ચ કરણાનિ કુર્યત, તાન્યુચ્યન્તે--સર્વતઃ પઞ્ચવિંશતિતિલસહિતં પઞ્ચવિંશત્યઙ્ગુલમેકં કરણં પ્રધિષુ ।
ત્રીણિ કરણાનિ ।
પ્રધિમધ્યાશ્ચતુર્ભિઃ ।
તસ્ય પાર્શ્વે ચતુર્દશાઙ્ગુલયઃ સપ્તસપ્તદશ તિલાશ્ ચ ।
પૃષ્ઠં પઞ્ચવિંશતિતિલસહિતં પઞ્ચવિંશત્યઙ્ગુલમુખમ્ ।
એકોનત્રિંશદઙ્ગુલં (પાદોનત્રિંશદુઙ્ગલં) તં વિષ્કમ્ભાર્ધપ્રમાણયા રજ્જ્વા કર્કટેન વા વિલિખ્ય તક્ષયેત્ ।
પ્રધ્યન્તયોસ્તદેવપાર્શ્વં પટષ્ઠં ચ ।
મુખં તુ ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલં, દક્ષિણસ્ય દક્ષિણં પાર્શ્વં સવ્યસ્યોત્તરમ્ ।
એતાન્યેવ ચતુર્ણાં પ્રધીનાં કરણાનિ ।
એવં ચતુષ્કરણી મણ્ડલચિતિઃ ॥
(ઉપધાને પ્રસ્તારે)
મણ્ડલાયામુપધાનકાલે પ્રયમપ્રસ્તારે ચતુરશ્રસ્ય સ્રક્તીઃ કોટીઃ અવાન્તરદેશાન કોણદિશઃ પ્રતિ સંયોજયેત્ ।
દ્વિતીયે પ્રસ્તારે ચતુરશ્રસ્ય મધ્યાનિ અવાન્તરદેશાન્ પ્રતિ સંયોજેયત્ ।
એવં ભેદો ન સ્યાત્ ।
ભેદો નામ પ્રસ્તારાન્વયગતાનામિષ્ટકાનાં પ્રાન્તેષુ સામ્યં, તત્સર્વત્ર પરિહરણીયમિતિ તત્ર તત્ર વ્યાખ્યાનવચનાત્ જ્ઞાયતે ।
વચનમપ્યસ્તિ સર્વત્ર ભેદાન્વર્જયેદિતિ ॥
(વ્યત્યાસં ચિનુયાદ્યાવતઃ પ્રસ્તારાન્ ચિકીર્ષેત્)
વ્યત્યસ્ય વ્યત્યસ્યેત્યર્થઃ ।
પ્રસ્તારા ઇષ્ટકાઃસંઘાતવિ શેષાઃ ।
તે પઞ્ચચિતીકં ચિન્વીતેતિ વિહિતા યાવન્તઃસ્યુઃ તાવન્તો વ્યાત્યસ્ય વ્યત્યસ્ય ચિનુયાદિતિ અસ્માદેવાવધારણાત્ જ્ઞાયતે, અગ્નિધર્મા ઇષ્ટકાયતનોર્ધ્વપ્રમાણાદયો ઽત્ર પ્રાપ્નુવન્તીતિ પ્રસ્તારેષુ પ્રથમતૃતોયપઞ્ચમાઃસમાઃ ।
દ્વિતીયચતુર્થૌ સમૌ નનુ કથં લભ્યતે અતિશયતૃતીયેનેતિ ।
ઉચ્યતે--સહ શબ્દ સામર્થ્યાચ્ચતુરશ્રસ્ય મણ્ડલકરણે અતિશયતૃતીયસ્ય કરણીશેષત્વવિધાનાચ્ચાતિશયતૃતીયેન સહ વિષ્કમ્બાર્ધેન મણ્ડલકરણમ્ ।
એતસ્યા એવ ગાર્હપત્યચિતેઃ ચતુરશ્રમણ્ડલતયા પ્રાપ્તે ક્ષેત્રસ્ય સામ્યવભિમતમિતિ ચતુરશ્રમણ્ડલકરણન્યાયો ઽનુસર્તવ્યઃ ।
ચતુરશ્રપૂર્વકત્વં ચાસ્ય મણ્ડલકરણસ્ય દૃશ્યતે ।
તતો ઽપિ સ એવાનુસર્તવ્યઃ ।
કેચિત્તુ સહેતિ દ્વિપદં કૃત્વા સાર્ધવ્યાયામેન સમ્બન્ધયન્તિ ।
તેષામનયોઃ પદયોઃ પ્રયોજનવિશેષાન્નૈવ પશ્યામઃ ।
તસ્માત્સૂક્તમતિશતૃતીયેન સહેતિ ॥
(પિશીલ વિજ્ઞાયતે)
ત્રિપદં પિશીલં, મુષ્ટીકૃતોરત્નિઃ પિશીલમિત્યેકે ।
બાહ્વોરન્તરાલં પિશીલમિતિ બોધાયનઃ ।
ધિષ્ણ્યા અગ્નયઃ "અગ્નયો વા અથ ધિષ્ણિયાઃઽ ઇતિ દર્શનાત્, તચ્છબ્દેન તદાયતનાનિ લક્ષ્યન્તે ।
અગ્નીનામાયતનભુવઃ પિશીલમાત્રાણિ ભવન્તિ ।
અપવાદાભાવે આકારભેદે ઽપિ ક્ષેત્રસ્ય સામ્યં ભવત્યેવ ॥
(ચતુરશ્રા લેત્યેકેષામ્)
ગતમેતત્ ।
અત્ર સાગ્નિચિત્યે ક્રતૌ વિશેષમાહ ।
(મૃદો દધ્યાત્)
મુદો દેહાન્ કૃત્વા મૃત્સમ્બન્ધિનો દહાનુપચયાન્ બિમ્બાનિ કૃત્યા આગ્નીધ્રીયમેકં નવધા પ્રાક્ત્વેનોદક્તેવન ચ ત્રિધા વ્યવલિખ્ય મધ્યસ્થમેકમેકેનાશ્માના ઉપદધ્યાત્ ।
અન્યાંસ્તત્પ્રમાણાબિરષ્ટકાબિરિતરાન્ હોત્રીયાદીનાં મૃદો દેહાન્ યથા સહ્ખ્યં યસ્યયસ્ય ધિષ્ણિયાગ્નેઃ યાયા સઙ્ખ્યા દ્વાદશ ષોડશ એકવિંશતિં ચતુર્વિંશતિમિત્યાદ્યા તયા સંખ્યયા તં તં વ્યવલિખ્ય યથાયોગં યત્રયત્ર દેશે યાયા ઇષ્ટકા યુજ્યતે તત્રતત્ર તાં તાં ઇષ્ટકામુપદધ્યાત્ ।
દ્વાદશ ષોડશ એકવિંશતિં ચતુર્વિંશતિં વા હોત્રીયે, એકાદશ બ્રાહ્નણાચ્છંસીયે, ષટ્ માર્જાલીયે, અષ્ટાવષ્ટાવન્યોષુ ધિષ્ણિયેષૂપદધાતીતિ વિજ્ઞાયતે ઇતિ ।
અન્યધિષ્ણ્યાઃ પ્રશાસ્ત્રીયપોત્રીયનેષ્ટીયાચ્છાવાકીયચાત્વાલશામિત્રાવભૃથાઃ ।
કરણાનિ વા કૃત્વેષ્ટકાઃ કુર્યાત્ ।
ચતુરશ્રપક્ષે સર્વતઃ પ્રાદેશાઃ હોત્રીયસ્ય, દ્વાદશપક્ષે પ્રાદેશે દ્વે નવાઙ્ગુલે દ્વે, ષોડશપક્ષે સર્બતો નવકાનિ, એકનિંશતિપક્ષે નવકે દ્વે સપ્તાઙ્ગુલયઃ સપ્તતિલાશ્ ચ દ્વે, તદેકં સર્વતઃ સપ્તતિલાઃસપ્તાઙ્ગુલય એકં, અત્ર ચતુરશ્રમેકતઃ પઞ્ચધા વિભજ્ય ચતુરો ભાગાન્ પ્રથમેન ચતુર્ધા વિભજેત્ ।
દ્વિતીયેનૈકં પઞ્ચધા ।
ચતુર્વિંશતિપક્ષે ઽયેતે એવ કરણે ।
તત્ર પૂર્વવત્ પઞ્ચધા વિભજ્ય ચતુરો ભાગાન્ સપ્તતિલસપ્તાઙ્ગુલેન પઞ્ચધા વિભજેત્ ।
ઇતરેણૈકં ચતુર્ધા ।
બ્રાહ્નણાચ્છંસીયસ્યાષ્ટૌ હોત્રીયે દ્વાદશ્યઃ, તિસ્ર આગ્નીધ્રીયાઃ, માર્જાલીયઃસ્યૈકતઃ પ્રાદેશાઃ, અન્યતો ઽધ્યર્ધાઃ ષટ્ ।
અન્યેષાં પોત્રૂયાદીનાં આગ્નીધ્રીયેષ્ટકાઃ ષણ્માર્જાલીયે અષ્ટકે દ્વે ।
મણ્ડલપક્ષે કરણબાહુલ્યપ્રસઙ્ગાદ્યવલેખનમેવોચ્યતે ।
આગ્નીધ્રીયસ્ય પ્રાક્ચોદક્ચ ત્રેધા વિભાગઃ ।
હોત્રૂયસ્ય દ્વાદશપક્ષે એકતસ્ત્રિધા વિભાગો ઽન્યતશ્ચતુર્ધા ।
ષોડશપક્ષે સર્વતશ્ચતુર્ધા ।
એકવિંશતિપક્ષે ત્વેકતઃ પઞ્ચધા કૃત્વા ચતુરો ભાગાંશ્ચતુર્ધા વિભજ્ય ચતુરો ભાગાન્ પઞ્ચધા કૃત્વાન્યંભાગં ચતુર્ધા વિભજેત્ ।
એકાદશપક્ષે ત્વેકતશ્વતુર્ધા વિભજ્ય ત્રીન ત્રોધા કૃત્વા અન્યં દ્વિધા વિભજેત્ ।
ષટ્પક્ષે ત્વેકતસ્ત્રિધા કૃત્વાન્યતો દ્વિધા વિભજેત્ ।

અષ્ટપક્ષે ચૈકતસ્ત્રિધા વિભજ્ય દ્વૌ ભાગૌ ત્રિધા કૃત્વાન્યં દ્વિધા કુર્યાત્ ।
ધિષ્ણ્યાનામેકચિતીકત્વાત્ સુકરત્વા ચ્ચૈષ એવ પ્રકારો વરમિત્યાચાર્યો મન્યતે ।
તત્ર શ્લોકઃ ॥
વ્યાયામમાત્રે ચિત્યે ઽગ્નૌ કરણં દારવં ભવેત્ ।
લૈહે વા તચ્ચતુર્ભિઃસ્યાત્ ફલકાભિસ્તદુચ્યતે ॥
દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલાયામમઙ્ગુલ્યઃસ્યુસ્ત્રયોદશ ।
ચતુર્વિંશતિતિલ વિસ્તારઃ કરણે ભવેત્ ॥
મણ્ડલાત્મનિ તત્ર સ્યાત્કરણં ચ ચતુર્વિધમ્ ।
મધ્યમેકં પૃથૌ ત્રીણિ તાન્યુચ્યન્તે યથાક્રમમ્ ॥
સપઞ્ચવિંશતિતિલા અઙ્ગુલ્યઃ પઞ્ચવિંશતિઃ ।
સર્વતઃ કરણં ત્વેકં મધ્યે ઽને(તે)નેષ્ટકાકૃતિઃ ॥
પ્રધિષુ ત્રીણિ તાનિ સ્યુઃ પ્રધ્યન્તે કરણં ત્રિભિઃ ।
ફલકૈઃ પ્રતિ(ધિ)મધ્યીયં ચતુર્ભિઃ કરણં ભવેત્ ॥
પૃષ્ઠં પઞ્ચતિલોપેતા અઙ્ગુલ્યઃ પઞ્ચવિંશતિઃ ।
પાર્શ્વે ચતુર્દશાઙ્ગુલ્યઃ તિલસપ્તદશાન્વિતાઃ ॥
સપાદોનતિલસ્ત્રિં(ત્રિં)શદેકોનત્રિંશદઙ્ગુલમ્ ।
મુખં સ્યાત્પ્રધિમધ્યીય કરણસ્યાન્તયોરપિ ॥
પૃષ્ઠપાર્શ્વેષુ તત્રેમે મુખં ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલમ્ ।
અન્તયોર્યત્ર યસ્ય સ્યાત્પાર્શ્વં નાન્યસ્ય તત્ર તત્ ॥
કરણાનાં મુખાન્યત્ર વિષ્કમ્બાર્ધપ્રમાણયા ।
આલિખ્ય તક્ષયેદ્રજ્જ્વા કર્કટેનાથવા લિખેત્ ॥
ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલાયામા ધિષ્મયાઃસર્વતઃસમાઃ ।
તત્રતત્ર યથાસઙ્ખ્યામુચ્યન્તે કરણાન્યથ ॥
પ્રાદેશમેકતો યસ્માદન્યતો ઽષ્ટાદશાઙ્ગુલમ્ ।
માર્જાલીયેનેન કૃતા ધિષ્ણિયે ષટ્સ્યુરિષ્ટકાઃ ॥
પ્રાદેશઃસર્વતો યસ્માદાગ્નીધ્રીયે તુ તત્કૃતાઃ ।
દ્વાદશાઙ્ગુલમેકત્ર યસ્યાન્યત્ર નવાઙ્ગુલમ્ ॥
હોત્રીયે દ્વાદશોપેતા તત્કૃતા દ્વાદશેષ્ટકાઃ ॥
નવાઙ્ગુલં સર્વતઃસ્યાદ્ધોત્રીયે તેન ષોડશ ॥
તિલપઞ્ચકસંયુક્તાઃસપ્તાઙ્ગુલય એકતઃ ।
નવાઙ્ગુલં ચાન્યતઃસ્યાત્કરણં ત્વેકવિંશતૌ (કૌ) ॥
તિલસપ્ત(પઞ્ચ)કસંયુક્તા અઙ્ગલ્યઃસપ્ત સર્વતઃ ।
ઇદમત્રૈકવિંશે સ્યાચ્ચ્તુર્વિંશે ઽપ્યુભે ઇમે ॥
પ્રથમે ચૈકવિંશે સ્યુઃ ષોડશાન્યેન પઞ્ચકમ્ ।
ચતુર્વિંશે દ્વિતીયેન વિંશતિસ્ત્વન્યદન્યતઃ ॥
યાઃ પ્રાદેશે(શ)નુવાઙ્ગલ્યસ્ત્વષ્ટૌ તાસ્તિસ્ર એવ ચ ।
પ્રાદેશાબ્રાહ્નણાચ્છંસિધિષ્ણિયે ત્વેકયુગ્દશ ॥
પ્રાદોશાઃ ષટ્પદાધ્યર્ધેદ્વેચે....ત્યષ્ટકે વિધિઃ ।
પોત્રિયાદૌ યથાયોગમુપધાનં તુ સર્વતઃ ॥
એકચિત્યાધિષ્ણિયાનાં ભેદસ્યાનવકાશતઃ ।
વૈષમ્યેણૈવ સહ્ખ્યાનાં કરણાનેકતા ભ(વે)યાત્ ॥
વ્યવલિખ્ય યથાસઙ્ક્યમુપદધ્યાદિહેષ્ટકાઃ ।
યથાયોગમિતિ ત્વેવમાચાર્યો મણ્ડલે ઽબ્રવીત્ ॥
અધિકાંશેન કર્ણસ્ય હૃને કર્ણયુગે ભુવા ।
હૃતે ફલેન (ફલોને) હીનાયા યુજો વા યદ્ભુવો દરમ્ ॥
તસ્ય વર્ગે ઽસ્ય કર્ણસ્ય વર્ગાત્તુ પરિશોધિતે ।
પરિશિષ્ટસ્ય મૂલં તુ લમ્બકં તદ્વિદો વિદુઃ ॥
વદિપ્રાચીમિતાં રજ્જુમન્તરાલોક્તયા વૃતા ।
દક્ષિણોત્તરમાયમ્ય વેદેઃ પૂર્વાપરાર્ધયોઃ ॥
વિ(દ્વિ)દૃતીયૌ તુ વિજ્ઞેયા પ્રાગુદ્વેદિ રુત્કરઃ (ત્તરમ્) ।
મધ્યદેશોત્રિમધ્યં તુ વહ્નેઃ પ્રાચ્યપ્રતીચ્યયોઃ ॥
લક્ષણેન નિમિત્તાર્થં (દ્વિ) વિકૃતીયે ત્વપાયતે ।
પશ્ચિમે ચોત્તરત્રાપિ નિમિત્તં સ્યાદપાયતે ॥
વિપર્યસ્ય તુ પૂર્વત્ર નિમિત્તે દક્ષિણોત્તરે ।
કૃત્વા વિષ્કમ્ભ તુર્યે સ્યાદુભયસ્યાપિ લક્ષણમ્ ॥
તયોર્લક્ષણયોર્તેખાં રજ્જું વા પ્રાઙ્નિપાતયેત્ ।
લેખાયા દક્ષિણં ગ્રાહ્યં મણ્ડલાર્થં ત્યજેદુદક્ ॥
પરિણાહે ચતુર્થા ષટ્સંભુગ્ને ભુગ્નલાઞ્છને ।
અઙ્કાદઙ્કગતા રેખા ચતુરશ્રસ્ય સાધિકા ॥
વિષ્કમ્ભાર્ધીયવર્ગસ્ય દ્વિગુણસ્યૈષ મૂલતઃ ।
મણ્ડલે ચતુરશ્રસ્ય કરણી પરિકલ્પના ( કલ્પિતા) ॥
યદ્વા વિષ્કમ્ભમૂલાર્ધ (વર્ગાર્ધ) મૂલેન કરણીકૃતિઃ ।
મણ્ડલે ચતુશ્રસ્ય યાવત્સંભવજન્મનઃ ॥
અક્ષ્ણયાવસ્થિતાં રજ્જું યાવત્સંભવજન્મનઃ ।
ચતુરશ્રસ્ય વિષ્કમ્ભં મણ્ડલસ્ય વદન્તિ હિ ॥
વિષ્કમ્ભસ્યાન્તરા વર્ગે વિષ્કમ્ભાર્ધસ્ય વર્ગતઃ ।
શોધિતે પરિશિષ્ટસ્ય મૂલં સ્યાદ્દલલક્ષણમ્ ॥
વિષ્કમ્ભસ્યાદ્દલગ્રસ્તચાપજ્યાર્ધાસ્ય વર્ગકે ।
પૂર્વજ્યાદલવર્ગે તુ વિષ્કમ્ભાર્ધસ્ય વર્ગતઃ ॥
શોધિતે પરિશિષ્ટસ્ય મૂલં તદ્ધનુષઃશિરઃ ।
સજ્યાવર્ગઃષડ્ગુણેષુ વર્ગશ્વાપસ્ય વર્ગકઃ ॥
શરાહતસ્તુ કોદણ્ડો દલિતો ધનુષઃ ફલમ્ ॥
વિષ્કમ્ભ આત્મદ્વિગુણેન(ઽપિ)યોજ્યઃ સ ચાત્મવિંશેન સ પઞ્ચમાખ્યામ્ ।
સપઞ્ચવિંશેન ચ તૌ સમેતૌ વ્યાસેન સૈષા પરિણાહલ્લપ્તિઃ ॥
નેમિદ્વિરેકાદશવાત્રકાર્યસ્ તદ્ભાગ એકશ્ ચ તથા દ્વિધા ચ ।
વ્યાસઃસ્વરાંશાઃ પરિધેઃસહ સ્યુર્ ભાગાંશતુર્યેણ સ સપ્તમેન ॥
ઇત્યાપસ્તમ્બસૂત્રવિવરણે કરવિન્દીયભાષ્યે શુલ્બાખ્યપ્રશ્ને
દ્વિતીયઃ પટલઃ.
---- ।
સુન્દહહાજીયા વ્યાખ્યા.
મણ્ડલાયાં તુ કરણાનાં વહુવક્તવ્યત્વાત્ તૈર્વિનૈવેષ્ટકોપાયમાહ----
મણ્ડ વિભજેત્
દેહ--ઉપચયઃષડુઙ્ગલોત્સેધઃ ।
સહેતિ નિપાતો વાક્યાલં કારે ।
સ ઇતિ વા ચ્છેદઃ ।
"અર્ધવ્યાયામેન મણ્ડલં પરિલિખેત્ઽ ઇત્યેવ સત્યાષાઢઃ ।
ચતુરશ્રં સવિશેષેણ વિષ્કમ્ભાર્ધેન ચતુસ્તિલોનેનાષ્ટષષ્ટ્યઙ્ગુલેનાવદધ્યાત્ ।
ચતુરશ્રં નવધા કૃત્વા પ્રથિકાન્ ત્રેધા વિભઝેત્ ।
પ્રથિરેવ પ્રથિકઃ ।
પ્રથિશ્વક્રપર્યન્તઃ ।
અથવા કરણૈરેવેષ્ટકાઃ કુર્યાત્ ।
ત્રીણિ કરણાનિ--સમચતુરશ્રં પ્રથિમધ્યં પ્રથ્યન્તમિતિ ।
અત્ર સમચતુરશ્રં દ્વાવિંશત્યઙ્ગુલં સૈકવિંશતિતિલમ્ ।
પ્રથિમધ્યસ્ય પાર્શ્વમાન્યાઃ પ્રમાણમેતદેવ ।
તિર્યઙ્નાન્યા દશતિલોનત્રયોદશાહ્ગુલે એકં પાર્શ્વં ફલકં ધનુરાકારં તક્ષેત્ ।
યથા અઙ્ગુલિઃ દ્વાદશતિલાશ્ ચ શરપ્રમાણં ભવતિ ।
પ્રથ્યન્તં તુ પ્રમાણમ્ ।
તસ્યાપિ ચતુરશ્રવદેકં પાર્શ્વં, ત્રયોદશાઙ્ગુલં દશતિલોનમપરં, ષડ્વિંશકં તિલદ્વયોનમપરં, તદ્ધનુરિવ તક્ષેત્, યથા અઙ્ગુલિઃ સપ્તવિંશતિશ્ ચ તિલાઃશરો ભવતિ ॥
ઉપધાને શ્ચિકીર્ષેત્
મણ્ડલચતુરશ્રયોઃસાધારણમિદં ભેદપરિહારાય, અનેનૈવ જ્ઞાયતે સર્વત્ર ભેદો વર્જનીય ઇતિ ।
તથાચ બોધાયનઃ------
ભેદાન્ વર્જયેદધરોત્તરયોઃ પાર્શ્વસંધાનં ભેદ ઇત્યાચક્ષતે, તદાદ્યાન્તેષુ ન વિદ્યતે--ઇતિ ।
પિશીલ વિજ્ઞાયતે
વિશીલં પઞ્ચધા વર્ણયન્તિ--બાહ્વોરન્તરાલમિત્યેકમ્, કૃતમુ ષ્ટિમરત્નિં(કૃતમુષ્ટિરર ત્નિઃ) દ્વિતીયમ્ ।
અકૃતમુષ્ટિમરત્નિં તૃતીયં, દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલં ચતુર્થં, ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલં પઞ્ચમમિતિ ।
ચતુરશ્રાન્ કૃત્વા
તાન્ કુર્યાદિતિ શેષઃ ।
આગ્નીધ્રો દધ્યાત્
ઇતરાન્ ધિષ્ણિયાન્ યથાસંખ્યં વ્યવલિખ્ય દ્વાદશ ષોડશેત્યાદિ હોત્રીયે, એકાદશ બ્રાહ્નણાચ્છંસીયે, ષણ્માર્જાલીયે, અષ્ટાવષ્ટાવન્યોષ્વિતિ ।
તેષાં ચ યથાસંભવં વિભાગા ઇતિ કેચિદાહુઃ ।
સમ ચતુહશ્રાણાં ધિષ્ણિયાનાં સમચતુરશ્રા એવેષ્ટકાઃ કાર્યાઃ ચતુરશ્રમાદેશાદન્યદિતિ ।
તવારત્નીવિષ્કમ્ભાણાં ધિષ્ણિયાના મિષ્ટકા અષ્ટાઙ્ગુલા આગ્નીધ્રીયસ્ય ।
હોત્રીયસ્ય દ્વાદશકસ્ય મધ્યે ચતસ્રશ્ચતુરઙ્ગુલાઃ ।
પરિતો ઽષ્ટાઙ્ગુલાઃ ।
ષોડશિકે ષડઙ્ગુલાઃસર્વાઃ ।
એકવિંશકસ્ય મધ્યે નવ ચતુરઙ્ગુલાઃ, પરિતો દ્વાદશ ષડઙ્ગુલા ।
ચતુર્વિંશકસ્ય કોણે ઽપ્વષ્ટાઙ્ગુલાઃ, શેષો વિંશતિશ્ચતુરઙ્ગુલાઃ ।
વ્લાહ્નણાચ્છંસીયે સપ્ત ષડઙ્ગુલા, ચતસ્રો નવાઙ્ગુલાઃ ।
માર્જાલીયે પઞ્ચાષ્ટાઙ્ગુલાઃ ।

અન્યે ત્વાહુઃ--યથાસંખ્યમિતરાનિતિ વચનાત્ સર્વા ઇષ્ટકાસ્તુલ્યક્ષેત્રા એવ ।
તત્ર સમચતુરક્ષાણામેવ કર્તુમશક્યત્વાદ્દીર્ઘચતુરશ્રા અપિ ક્રિયેરન્નિતિ ।
તન્મતે ઽપ્યાગ્નીધ્રી યસ્ય પૂર્વવત્ ।
હોત્રીયસ્ય દ્વાદશકસ્યેષ્ટકા અષ્ટાઙ્ગુલાયામાઃ ષડઙ્ગુલવ્યાસાઃ ।
ષોડશકસ્ય પૂર્વવદેવ ।
એકવિંશકસ્ય તુ અષ્ટાઙ્ગુલાયામા અરત્નિસ(પ્ત)મવ્યાસાઃ ।
(ચતુર્વિંશકસ્ય ષડઙ્ગુલા યામાશ્ચતુરઙ્ગુલવ્યાસાઃ ।
માર્જાલીયસ્ય પ્રાદેશાયામા અષ્ટાઙ્ગુલિર્ વ્યાસાઃ અષ્ટકાનાં પ્રાદેશાયામાઃષડઙ્ગુલવ્યાસાઃ) ।
બ્રાહ્નણાચ્છંસીયસ્ય દ્વે સરણે અષ્ટાઙ્ગુલાયામં સાષ્ટાદશતિલષડઙ્ગુલવ્યાસમેકં કરણમ્ ।
તેન તિસ્ર ઇષ્ટકાઃષડઙ્ગુલવ્યાસા ભવન્તિ ।
નવતિલોનનવાઙ્ગુલાયામમપરમ્ ।
તેન અષ્ટાવિષ્ટકાઃ ।
અન્યેષુ પિશીલમાત્રેષ્વેતદનુસારેણેષ્ટકા દ્રષ્ટવ્યાઃ ॥
અથ પરિમણ્ડલાનાં ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલવિષ્કમ્બાનાં આગ્નીધ્રીયસ્ય મધ્યે પ્રાદેશવ્યાસં પરિમણ્ડલમશ્માનં નિધાય પરિતો ઽષ્ટાવિષ્ટકાસ્તાસાં કરણં, પાર્શ્વે દ્વાદશાઙ્ગુલે, ચતુર્દશાઙ્ગુલમષ્ટતિલોનમેકં તિર્યક્ફલકં, તદ્ધનુરિવ તક્ષેત્, યથા અઙ્ગુલિઃ દ્વાદશતિલાશ્ ચ શરો ભવતિ ।
સવિંશતિતિલં ચતુરઙ્ગુલમન્યત્તિર્યક્ફલકં, તચ્ચ ધનુરિવ તક્ષેત્, અન્તર્વક્રં તુ ભવતિ યથા પઞ્ચદશતિલાઃશરઃ ।
એવમિષ્ટકા અન્યેષાં ધિષ્ણિયાનાં ત્રીણિ કરણાનિ ।
સર્વેષાં ચ દ્વેટ્વે ફલકે અષ્ટાદશાઙ્ગુલે ।
હોત્રીયસ્ય દ્વાદશકસ્ય તૃતીયં ફલકે નવાઙ્ગુલં સૈકાદશતિલં, તદ્ધનુરિવ તક્ષેત્, યથૈક વિંશતિતિલાઃશરઃ એવં ષોડશકાદીનાં ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
બ્રાહ્નણાચ્છંસીયસ્ય તૃતીયં ફલકં દશાઙ્ગુલં સપઞ્ચદશતિલં, તદ્ધનુરિવતક્ષેત, પઞ્ચવિંશતિતિલાઃશારઃ, સપ્તતિલમિતિ વ્કચિત્ ।
માર્જા લીયસ્ય તૃતીયમપ્યષ્ટાદશાઙ્ગુલં, તદર્ધધનુરિવ તક્ષેત્, વ્દ્યઙ્ગુલં ચતુર્દશતિલાઃશરઃ ।
અષ્ટકાનાં તૃતીયફલકં ચતુર્દશાઙ્ગુલમષ્ટતિલોનં, તદ્ધનુરિવ તક્ષેત્, અઙ્ગુલિર્દ્વાદશતિલાશ્ ચ શરઃ ।
અન્યેષાં ચ પિશીલાનામેતદનુસારેણ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
॥ ઇત્.ઇ સપ્તમઃ ખણ્ડઃ ॥
ઇતિ સુન્દહહાજીયે આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્રવ્યાખ્યાને શુલ્બપ્રદીપે
દ્વિતીયઃ પટલઃ.
---- ।
કપર્દિક્ષાષ્યમ્
ઉક્તાનિ હવિર્યજ્ઞાનાં વિહરણનિ ।
સૌમિકાનિ ચ સાગ્નિચિત્યસ્ય ક્રતોરગ્નિક્ષેત્રમાનમિષ્ટકાનાં કરણાનિ ઉપધાનવિ ધિશ્ ચ નોક્તઃ ।
તદ્વક્તુકામઃ પ્રસ્તૌતિ--
ભવતીવ ખલુ વા એષ યો ઽગ્નિં ચિનુતે ઇતિ વિજ્ઞાયતે । વયસાં વા એષ પ્રતિમયા ચીયત ઇત્યાકૃતિચોદનાત્ । પ્રત્યક્ષવિધાનાદ્વા

યાવદામ્નાનેન વેણુના ચતુરશ્રે આત્મનિ પુરુષાન્ અવમિમોતે
પ્રસ્તાવમાત્રમનયા શ્રુત્યા કિયતે ન ફલનિધાનં ।
વિધિવિભક્તેરભાવાત્ ।
નિત્યો ઽગ્નિરુત્તરવેદિવત્ ।
"અગ્નિષ્ટોમ ઉત્તરવેદિરુત્તરેષુ ક્રતુષ્વગ્નિઃઽ ઇતિ નિત્યવચનાત્ ।
યદિ પ્રસ્તાવો ઽનયા શ્રુત્યા સ્વીક્રિયતે ગાર્હપત્યચિતેઃ પૂર્વમેવ પ્રસ્તાવો ન કર્તવ્યઃ ।
સત્યમેતત્ ।
ઇહ પ્રસ્તાવવચનસ્યેદં પ્રયોજનમ્-- વક્ષ્યમાણાનિ ધમાર્ણિ મહાગ્નેરેવ યથા સ્યુરિતિ ।
કાનિ પુનસ્તાનિ? જાનુદઘ્રાજો મહાગ્નેવેતિ કાત્યાયનીયે શુલ્બે મહાગ્નનેરેવૈતે ધર્મા ઇતિ સ્પષ્ટમુક્તમ્ ।
કિં ચાશ્ચેહાગ્નિશબ્દેન નિરુપપદેન ચોદિતા ધર્મા યથા સ્યુરિતિ ।
યથા--"તં વા એતં યજમાન એવ ચિન્વીતઽ ઇતિ યજમાનો મહાગ્નેરેવ કર્તા ન ગાર્હપત્યાદેઃ ।
ગાર્હપત્યધિષ્ણયાનામધ્વર્યુરેવ કર્તા ।
પશ્ચાદ્વિધાતવ્યાનાં ધિષ્ણિયાનાં પૂર્વં વિધાનસ્યૈતત્પ્રયોજનમ્ ।
યો ઽગ્નેશ્વેતા સ ભવત્યેવ ।
યદ્યપિ બહવો ભ્રાતૃવ્યા ઇતિ ક્રિયતે ઽનયા શ્રુત્યા ।
વયસાં--પક્ષિણાં એષો ઽગ્નિઃ પ્રતિમયા પ્રકૃત્યા ચેતવ્ય ઇતિ આકૃતેઃસ્વરૂપસ્ય વિધાનં ક્રિયતે ।
સ ચોત્પતતાં છાયયેત્યર્થ ઇતિ બોધાયનેનોક્તમ્ ।
વૈશબ્દો નિશ્વયે ।
અસાવપ્યાચાર્યો વક્ષ્યતિ "વક્રપુચ્છો વ્યસ્તપક્ષઽ ઇતિ ।
તસ્માચ્છ્યેનચિદેવ પ્રથમઃ ।
શુલ્બાન્તરે ચોક્તં "શ્યેનચિદગ્નીનાં પ્રથમો ઽગ્નિઃઽ ઇતિ ।
યદિ શ્યેનો નિત્યઃ કથં સ્વર્ગકામ ઇતિ ? યૂપદ્રવ્યવત્ ।
યથા ખાદિરં સ્વર્ગકામસ્યેતિ ખાદિરસ્ય નિત્યત્વં કામ્યત્વં ચ ।
પ્રત્યક્ષવિધાનાદ્યાવદામ્રાયેન ।
વાશબ્દઃ પક્ષવ્યાવૃત્તૌ ।
તેન નૈષાપૃતિચોદનાપિ શ્યેનઃ પ્રકૃતિઃ ।
કુતઃ? પ્રત્યક્ષવિધાનાત્ ।
પ્રત્યક્ષમેવાત્ર વિધીયતે ।
પક્ષીભવતીત્યારભ્ય પક્ષપુચ્છાનામપિ પ્રમાણં વિહિતમ્ ।
તેન વિરોધાત્ ।
નન્ક્તમાકૃતિચોદનેતિ, નૈષા ચોદના; નાપિ વિધિઃ; વિધિવિભક્તેરભાવાત્ ।
ચીયત ઇતિ નિર્દિશ્યતે; ન ચિનુયાચ્ચેતવ્યમિતિ વા ।
વિધ્યન્તરશેષભૂતત્વાચ્ચ પશ્યામો ન વિધાયિકેતિ ।
"બ્રહ્નવાદિનો વદન્તિ ન્યઙ્ઙગ્નિશ્વેતવ્યા 3 ઉત્તાના 3 ઇત્યારભ્ય પ્રાચીનમુત્તાનં પુરૂષશીર્ષમુપદધાતિઽ ઇતિ પુરુષશિરસઃ ઉપધાનં વિધીયતે ।
તસ્ય શેષભૂતમિદં ન વિધાયકમ્ ।
શ્યેનચિદગ્નીનાં પ્રથમ ઇતિ પિઠકશ્યેનમધિકૃત્યૈતદુક્તં પુરુષમાત્રપક્ષપુચ્છસ્ય સમાખ્યા શ્યેન ઇતિ ।
તસ્માદવિરોધઃ ।
યાવદામ્નાનં તાવદેવ સારૂપ્યં ।
પક્ષપુચ્છવત્તથા સારૂપ્યં ગૃહીત્વા વયઃશબ્દો વર્તતે ।
તસ્માત્પુરુષમાત્રપક્ષપુચ્છવાનગ્નિરિતિ તામેવ પ્રકૃતિં નિશ્વિત્ય અન્યે આકૃતિવિશેષા વક્રપક્ષાદયઃ કામ્યા ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
વક્ષ્યતિ "કામ્યા ગુણવિકારાઽ ઇતિ ।
વેણુના ચતુરશ્ર આત્મનિ પુરુષાનવમિમીતે--અગ્નિકલ્પે ઉક્તલક્ષણેન વેણુના મિમીતે--મિનોતિ સ્થણ્ડુલાર્ધં ક્ષેત્રં વક્ષ્યમાણેન માગૈણ સર્વતો દ્વિપુરુષ આત્મા દ્વાભ્યાં ચત્વારીતિ વચનાચ્ચતવારિ ચ પુરુષક્ષેત્રાણ્યાત્મનિ----
પુરુષં દક્ષિણે પક્ષે પુરુષં પુચ્છે પુરુષમ્ ઉત્તરે
પુરુષમેકં દક્ષિણે પક્ષે પુરુષં પુચ્છે પુરુષમુત્તરે--વિવં ત્રીણિ ચતુરશ્રાણિ પુરુષપ્રમાણાનિ, આત્મના સહ સપ્ત પુરુષક્ષેત્રાણિ ॥
અરત્નિના દક્ષિણતો દક્ષિણં પક્ષં વર્ધયતિ । એવમ્ ઉત્તરત ઉત્તરમ્
અરત્નિપ્રમાણેન દક્ષિણતઃ દક્ષિણં વક્ષં વર્ધયતિ--દીર્ઘઙ્કરોતિ ।
ઉત્તરતશ્ચોત્તરં પક્ષમ્ ॥
પ્રાદેશેન વિતસ્ત્યા વા પશ્ચાત્પુચ્છમ્

દ્વાદશાઙ્ગુલેન ત્રયોદશાઙ્ગુલેન વા પશ્ચાત્પુચ્છં વર્ધયેદિતિ શેષઃ ।
એવમર્ધાષ્ટમાનિ ષુરુષક્ષેત્રાણિ ભવન્તિ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
અગ્ન્યાધેયપ્રભૃતિ સોમાન્તાનાં કેવલવિહારા ઉક્તાઃ ।
ઇદાનીં સાગ્નિચિત્યેષુ ક્રતુષુ વિહારવિશેષવિધિત્સયાગ્નેશ્વયનવિધાયિકાં શ્રુતિં પઠતિ ॥
ભવતી યતે
ભવતિઃસમૃદ્ધ્યર્થે ।
ઇવખલુવૈશબ્દો નિપાતસમુદાયો વાક્યાલઙ્કારાદૌ વર્તતે ।
"રસ ઇવ ખલુવૈ તત્ યો ઽર્ગ્નિ ચિનુતે--અગ્નિં ચયનેન સંસ્કરોતિ સ સમૃદ્ધો ભવતીતિ વિજ્ઞાયતે ॥
નન્.ઉ મન્ત્રસ્ય વિધેઃ સ્તાવકતયાર્ઽથવાદો ઽયં ।
ચિનુત ઇતિ વર્તમાનનિર્દેશઃ ।
અતઃ કથમેષા અગ્રિસંસ્કારભૂતસ્ય ચયનસ્ય વિધાયિકા શ્રુતિઃ કલ્પ્યતે ।
સત્યં, તૈત્તિરીયકે અસ્યા એવ શ્રુતેર્મુખ્યત્વાદપ્રાપ્તાર્થત્વેનાનુવાદત્વાસંભવાચ્ચયનમાત્રસ્યૈષા વિધાયિકા શ્રુતિઃ કલ્પ્યતે ।
અકામસંબન્ધાન્નિત્યેતિ ચ ।
નનુ ચયનવદ્ભવત્યર્થો ઽપિ વિધેયઃ ।
ન વિધેયઃ, કુત, ચયનસ્યાગ્નિસંસ્કારત્વેન તત્ફલાનુવાદાસંભવાત્ ॥
વયસાંઅદના
વયાંસિ--પક્ષિણઃ શ્યેનાદયઃ ।
પ્રતિમા -- પ્રતિકૃતિઃસાદૃશ્યમાકૃતિરૂપં ચોદયતીતિ ચોદના વિધીયકા શ્રુતિઃ ।
એષો ઽગ્નિર્યથા શ્યેનાકૃતિર્ભવતિ તથા યેતવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
શુલ્બાન્તરે ચ -- શ્યેનચિદગ્નીનાં પ્રથમો ઽગ્નિરિત્યુક્તં ।
વક્ષ્યતિ ચ શ્યેનં પ્રકૃત્ય વક્રપક્ષો વ્યસ્તપુચ્છો ભવતીતિ ।
તસ્માદ્વકપક્ષાદિવિશિષ્ટશ્યેનો ઽગ્નિઃ પ્રકૃતિત્વેન કાર્યઃ ।
સ નિત્યઃ ।
યૂપપ્રકૃતિભૂતખાદિરાદિકત્ સ્વર્ગકામસ્યાપિ ભવિષ્યતિ ।
પ્રત્ય નેન
વાશબ્દઃ પક્ષવ્યાવૃત્તૌ ।
નૈતદસ્તિ વયસાં વા એષ પ્રતિમયા ચાયતે ઇતિ એષા શ્યેનાદ્યાકૃતિવિશેષચોદનેતિ ।
કુતઃ, પ્રત્યક્ષવિધાનાત્ ।
યતઃ પક્ષી ભવતીત્યાદિના વાક્યેન વ્યાયામમાત્રપક્ષપુચ્છવદાકૃતિઃ પ્રત્યક્ષમેવાગ્નેર્વિધીયતે ।
અતઃ વયસાં વા એષ પ્રતિમયા ચીયત ઇતિ વયઃસાદૃશ્યમાત્રમભિદધાતિ, નૈષા શ્યૈનાકૃતિયોદના ભવિતુમર્હતિ ।
કિઞ્ચ ચીયત ઇતિ વર્તમાનાર્થ નિર્દેશાદસ્ય વાક્યસ્ય પુરુષશીર્ષોપધાનવિધિવાક્યશેષત્વાચ્ચ નૈષા વિધાયિકા ।
યચ્ચોક્તં શુલ્બાન્તરે -- "શ્યેનચિદગ્નિનાં પ્રથમો ઽગ્નિરિત્યુક્તમિતિઽ નાયં દોષઃ ।
તત્ર હિ વ્યાયામમાત્રપક્ષપુચ્છો ઽગ્નિરિત્યપિ શ્યેન ઇત્યુચ્યતે ।
તસ્માદામ્નાનેન વેદેન વ્યાયામમાત્રપક્ષપુચ્છવત્તાયા યાવત્સાદૃશ્યં વિહિતં તાવદેવ સંપાદયિતવ્યં ।
તસ્માત્પુરુષમાત્રપક્ષપુચ્છવાનગ્નિઃ પ્રકૃતિર્નિત્યશ્ ચેતિ સ્થિતમ્ ।
અસ્યા ગ્નેઃસ્વરૂપમાહ ।
વેણુના ચ્છં વક્ષ્યમાણપ્રકારેણ વેણુનાઽત્મનિ ચતુરઃ પુરુષાનવમિમીતે ।
અવમાનમપિ વિમાનમેવ ।
ઇયતિ શક્ષ્યામીતિ ત્વા અવમાય યજન્ત ઇતિ દર્શનાત્ ।
સર્વતો દ્વિપુરુષ આત્મા તાભ્યાં ચત્વારિ પુરુષક્ષેત્રાણ્યાત્મા ભવતિ ।
એવં વક્ષયોઃ પુચ્છે ચ પુરુષસંમિતાનિ ત્રીણિ ।
એવં સપ્ત પુરુષક્ષેત્રાણિ અરત્નિના દક્ષિણતો દક્ષિણં પક્ષં પ્રવર્ધયતિ દક્ષિણતો -- દીર્ઘં કુર્યાત્ ।
એવમુત્તરત ઉત્તરમપિ પક્ષમુત્તરતો દીર્ઘં કુર્યાત્ ।
પ્રાદેશેન નિતસ્ત્યા વા પશ્ચાત્પુચ્છં ।
પ્રાદેશોઙ્ગુષ્ઠપ્રદેશિનીભ્યાં પરિમિતઃ વિતસ્તિરઙ્ગુષ્ઠકનિષ્ઠિકાભ્યાં તયોરન્યતરેણ પુચ્છં પ્રતીચીનં વર્ધયેત્ ।
એવમર્ધાષ્ટમાનિ પુરુષક્ષેત્રાણ્યગ્નેઃ ક્ષેત્રં ભવતિ ।
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા.
વેદેર્વિમાનં સૌમિક્યાઃ ક્રમૈર્દ્વિદ્વાદશાઙ્ગુલૈઃ ।
આદિત્રિસપ્તસુ દ્વિત્રિચન્દ્રદ્વિયુગભૂમિષુ ॥ .1 ॥
ભૂત્રિભૂદ્વિશરૈકેષુ શઙ્કવો દશ પઞ્ચ ચ ।
સષટ્તિલારત્નિષષ્ઠોનાષ્ટાત્રિંશદરત્નિકા ॥ .2 ॥
વિમાનરજ્જુશ્વિહ્નં સ્યાત્તસ્યાઃસપ્તદશસ્વથ ।
પાશૌ કાર્યૌ તયોર્મધ્યે પ્રક્તમા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ॥ .3 ॥
ષટ્ત્રિંશિકા વા રજ્જુઃસ્યાદ્વિમાને વ્દ્યષ્ટલક્ષણા ।
શ્રોણી પઞ્ચદશસ્વાદ્યે સદો ઽનન્તરતુર્યયોઃ ॥ .4 ॥
દશસ્વષ્ટસુ તત્કોણાસ્તૃતીયે ઽરત્નિમાત્રકાઃ ।
ધિષ્ણ્યાઃ પ્રાદેશાન્તરાલા આગ્નીધ્રં તુ તુરીયકે ॥ .5 ॥
રુદ્રેષુ સપ્તદશસુ શઙ્કૂ પાદોનિતેષ્વિહ ।
કાર્યૌ હિ પઞ્ચમેર્ઽકેષુ માર્જાલાગ્નીધ્રધિષ્ણિયૌ ॥ .6 ॥
સપ્તમે પ્રાગ્વદાગ્નીધ્રે ધાનં સાર્ધચતુષ્ટયે ।
ઉત્કરો દશમે શઙ્કૌ મનુષૂત્તરતઃ ક્રમે ॥ .7 ॥
ઊવથ્યગોહખનનસ્થાનમેકાદશે પુનઃ ।
હવિર્ધાનં પ્રાગ્વદત્ર પાશયોર્વ્યત્યતો ઽધિકઃ ॥ .8 ॥
ષોડશસ્વર્ધહીનેષુ શામિત્રો દ્વાદશે ભવેત્ ।
શઙ્ક્વોરુત્તરવેદિઃસ્યાદ્દ્વયોઃસાર્ધ ઉપાન્ત્યયોઃ ॥ .9 ॥
અન્તિમે દ્વાદશસ્વંસૌ ચાત્વાલોંઽસાદુદક્ક્રમે ।
પશુબન્ધો ઽસ્તુ ચાત્વાલઃસોમે ઽપીત્યવધાર્યતે ॥ .10 ॥
માનાન્તરમનુક્ત્વૈવ વ્યાખ્યાત ઇતિ કીર્તનાત્ ।
શમ્યામાત્રસ્તુ સર્વત્ર વ્યક્તં બોધાયનો ઽબ્રવીત્ ॥ .11 ॥
અન્યથાગ્નૌ વિરોધઃસ્યાન્માનં ચાન્યન્ન વિદ્યાતે ।
ઉત્તરેંઽસે મહાવેદ્યામાસ્તાવઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ .12 ॥
દક્ષિણે તુ હવિર્ધાને પશ્ચાત્તીન્ પ્રક્રમાંસ્ત્યજેત્ ।
પાદોનદ્વિતયં પાર્શ્વે ઽરત્નૌ તૂપરવાઃસ્મૃતાઃ ॥ .13 ॥
અર્ધપ્રાદેશતસ્તેષાં ભ્રમણં કોણશઙ્કુષુ ।
અગ્રેણોપરવાંસ્ત્યક્ત્વા પાદોનપ્રક્રમત્રયમ્ ॥ .14 ॥
શમ્યામાત્રશ્વતુઃસ્રક્તિઃ ખરશ્લિષ્ટસ્તુ સઞ્ચરઃ ।
ઔદુમ્બરસદોમધ્યે પૃષ્ઠ્યા દક્ષિણતઃ ક્રમે ॥ .15 ॥
ભવતીવ ચોદના
પ્રતિમયા વયસાં ઉત્પતતાં છાયયા ।
તથા ચ બોધાયનઃ--
"વયસામુત્પતતાં છાયયેત્યર્થઃઽ
ઇતિ ।
અનેન શ્યેનચિતિર્નિત્યોતિ જ્ઞાયતે ।
મન્ત્રવર્ણાશ્ ચ ભવન્તિ, "સુપર્ણો ઽસિ ગરુત્માન્ઽ ઇત્યાદીનિ ।
લિઙ્ગાનિ ચ પુચ્છાચ્છિ રો ઽધિકૃષતિ શિરસિ પક્ષયોરિત્યાદીનિ ।
ન હિ ચતુરશ્રે શિરોસ્ત ।
પ્રત્ય દ્વા
પક્ષીભવતિ વ્યામમાત્રૌ પક્ષૌ ચ પુચ્છં ચ ભવતીત્યાદિ પ્રત્યક્ષવિધાનાદ્વા આકૃતિઃ પ્રત્યેતવ્યા ।
અનેન ચતુરશ્રો ઽગ્નિર્વિ ધીયતે ।
સ ચ સર્વાગ્નીનાં પ્રકૃતિરિતિ ।
તમેવ તાવદાહ --
યાવ ત્તરે
યાવદામ્નાનેન યથાસમ્નાતેન પુરુષમાત્રેણ વક્ષ્યમાણેન પઞ્ચારત્નિના ।
એવં કેવલસપ્તવિધાગ્નેર્માનમુક્તં, પક્ષાન્તરમાહ --
અરત્નિના ચ્છં વિતસ્તિર્દ્વાદશાઙ્ગુલા ।
યથોક્તં કાત્યાયનેન --
(120)
"પઞ્ચારત્નનિર્દશવિતસ્તિર્વિંશતિશતાઙ્ગુલયઃ પુરુષઃઽ
ઇતિ ।
વિતસ્તિર્દ્વિદશાઙ્ગુલેત્યેવ નૈઘણ્ટુકાઃ ।
પ્રાદેશેનેત્યસ્ય વ્યાખ્યાનં વિતસ્ત્યેતિ ।
પ્રાદેશશબ્દાર્થસ્ય વિશયિસ્વાત્ વિતસ્તિરેવાત્ર પ્રાદશેશબ્દેન ગ્રાહ્યા, નતુ પ્રસારિતે અઙ્ગુષ્ઠપ્રદેશિન્યાવિત્યર્થઃ ।
અથવા વાજસનેયકે "વિતસ્ત્યા પુચ્છંઽ ઇતિ શ્રુતત્વા દ્વિતસ્તિશબ્દસ્યૈવ પ્રસિદ્ધતરેણ પ્રાદેશશબ્દેનન વ્યાખ્યાનમ્ ।
વાશબ્દો વાક્યાર્થે ઽવસંબધ્યતે ।
તેન સર્વમિદં વિકલ્પ્યતે ।
તથાહિ -- પુચ્છવૃદ્ધેસ્તાવદ્વૈકલ્પિકત્વમવગતમ્, તૈત્તિરીયકે પ્રવૃદ્ધેરનુક્તત્વાત્ ।
વ્યનક્તિ ચ કાત્યાયનસ્તથા "અરત્નિના પક્ષૌ દ્રાઘીયાગંસૌ ભવતઃઽ ઇત્યુક્ત્વા ઇતિ દ્રાઘીયસ્ત્વમુક્ત્વા "વ્યામમાત્રૌ પક્ષૌ ચ પુચ્છં ચ ભવતિઽ ઇતિ પુરુષમાત્રસ્યૈવ નિગમનાત્ ।
રુપષ્ટ
યતિ ચૈતદ્બોધાયનઃ --
પુરુષમાત્રૈણ વેણુના સપક્ષપુચ્છમરત્નિના વા પક્ષૌ દ્રાઘીયાગંસૌ ભવતઃ ।
ઇતિ ।
કેચિત્તુ વિતસ્તિં ત્રયોદશાંઙ્ગુલાં મન્વાના દ્વાદશાઙ્ગુલેન પ્રાદેશેન વિકલ્પયન્તઃ પક્ષપુચ્છાનામરત્નન્યાદિપ્રવૃદ્ધિં નિત્યામાહુઃ ।

તેષામષ્ટવિધપ્રભૃતીનાં યદન્યત્સપ્તધા વિભજ્ય વિધાસપ્તમકરણીમિત્યાદિ ન સંગચ્છતે ।
તત્ત્યોદશાઙ્ગુલવિતસ્ત્યભ્યુપગમે પુચ્છે વિંશતિશતાઙ્ગુલમાત્રં ક્ષેત્રમુપધાતું ન શક્યતે ।
તત્ર કશ્વિદાહ -- પુરીષેણ પૂર્યતામિતિ, તત્સૂત્રકારો ન સહતે ।
યદાહ "અર્ધાન્તરત્વાત્ પુરીષસ્યઽ ઇતિ "યત્પચ્યમાનાનાં પ્રતિહ્રસેતઽ ઇતિ ચ ।
કિઞ્ચ પુરીષેણ ચેત્સર્વસ્ય ન્યૂનસ્ય પૂર્તિઃ; કિમિતિ મહતા ગ્રન્થેન ઇષ્ટકાપ્રમાણાર્ધમધુના પ્રયત્યતે ।
તસ્માન્ન કિઞ્ચિ દેતત્ર્રયોદશાઙ્ગુલા વિતસ્તિરિતિ ।
અન્યે મન્યન્તે -- દ્વાદશાઙ્ગુલ યોરેવ વિતસ્તિપ્રાદેશયોઃ આમિક્ષાપયસ્યયોરિવ બિધિભેદાચ્છબ્દભેદઃ ।
તયોશ્ ચ પરસ્પરં વિકલ્પ ઇતિ ।
તેષામપિ પૂર્વોક્તાસંગતિઃ સ્પષ્ટૈવ ।
બ્રાહ્નણવિરોધશ્ ચ ।
તૈત્તિરીયકે હિ પુચ્છસ્ય પ્રવૃદ્ધિઃ પાક્ષિકત્વેનાપિ નોક્તા ।
તસ્માદરત્નનિપ્રાદેશાનાં પાક્ષિકત્વમેવ જ્યાયો મન્યામહે ।
કિઞ્ચ યદેવેષ્ટકાનામષ્ટાઙ્ગુલાનાં પઞ્ચમં કરણં તદપ્યસ્મિન્નર્ધે લિઙ્ગં કથમ્? તત્ર હિ પ્રથમતૃતીયકરણાભ્યામેવ ઉપધાને શક્યે અન્યાનિ ત્રીણિ કરણાનિ ભેદપરિહારાર્થાનિ ।
તત્ર પઞ્ચમેન વિનાપ્યુપધાનં સુકરમ્ ।
સરત્ન્યાદિપ્રવૃદ્ધૌ નિત્યાયાં તત્પ્રકારશ્ ચ દર્શિતો ભગવતા બોધાયનેન --
"ઉરધાને પૂર્વાપરયોઃ પક્ષપાર્શ્વયોઃઽ ।
ઇત્યાદિ ।
અન્યશ્ ચ પ્રકારઃ -- આત્મનિ પુરસ્તાત્ દશાર્ધેષ્ટકાઃ ।
ઉદગાયતાઃ પઞ્ચદશ ।
પક્ષાગ્રર્યોર્મધ્યે તિસ્રસ્તિસ્રઃ પ્રાચ્યઃ ।
પુચ્છાપાર્શ્વયોઃ પઞ્ચપઞ્ચ ।
પુચ્છાગ્રકોણયોર્દ્વે પ્રાદેશમાત્ર્યૌ ।
તાભ્યામધ્યર્ધે ઽષ્ટકે ઉદીચ્યૌ ।
પક્ષાગ્રકોણેષ્વેકૈકા અધ્યર્ધા ઉદગાયતા ।
અપ્યયોશ્ ચ પઞ્ચપઞ્ચ યથાસૂત્રં ।
પુચ્છાગ્રમધ્યે દ્વે પ્રાચ્યૌ ।
શેષે પઞ્ચમ્યઃ ।
એષ દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
અપરસ્મિંસ્તુ પક્ષપાર્શ્વયોઃષટ્ષડર્ધેષ્ટકા ઉદીચ્યઃ ।
આત્મનિ દક્ષિણત ઉત્તરતશ્ ચ ષટ્ ષટ્ પ્રાચ્યઃ ।
શ્રોણ્યંસેષુ દ્વેદ્વે અધ્યર્ધે ઉદીચ્યૌ ।
પુચ્છાપ્યયે પઞ્ચ પ્રાગાયતાઃ આત્માનમરત્નનિનોપેતાઃ ।
શેષે પઞ્ચમ્યઃ ।
પુચ્છાગ્રેષુ મધ્યમામુદ્ધૃત્ય દ્વે અર્ધે ઽષ્ટકે ઉદીચ્યૌ ।
એષ દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
એવં ચતુર્ભિઃ કરણૈરુપધાને સિદ્ધે યત્પઞ્ચમં કરણં તદરત્નનિપ્રાદેશાભાવે ઽપિ ભેદપરિહારેણ દ્વિશતપૂરણાર્થમ્ ।
નિરૂપણીયં ચૈતત્સર્વં સૂરિભિરિત્યુપરમ્યતે ॥
કપર્દિક્ષાષ્યમ્
એકવિધઃ પ્રથમો ઽગ્નિર્ દ્વિવિધો દ્વિતીયસ્ ત્રિવિધસ્ તૃતીયઃ ત એવમ્ એવોદ્યન્ત્યૈકશતવિધાત્

એકઃ પુરુષો યસ્મિન્નિતિ એકવિધઃ, એકપુરુષાદેકોત્તરં ચિન્વીતેતિ પ્રથમાતિક્રમે કારણાભાવાદિતિ પ્રથમ એકપુરુષવિધા ઇષ્ટકા અસ્મિન્વિધીયન્તે ઇતિ અગ્નિક્ષેત્રમ્ ।
"આતશ્વોપસર્ગેઽ ઇર્યઙ્ ।
એકા ચાસૌ વિધા લોચનીયમ્ ।
ઉદ્યન્તિ ગચ્છન્તિ આ એકશત વિધાત્ ।
અભિવિધાવાઙ્ ।
તદ્ ઉ હ વૈ સપ્તવિધમ્ એવ ચિન્વીત । સપ્તવિધો વાવ પ્રાકૃતો ઽગ્નિઃ । તત ઊર્ધ્વમ્ એકોત્તરાન્ ઇતિ વિજ્ઞાયતે

નિપાતસમૂહઃ પક્ષવ્યાવૃત્તૌ ।
એકવિધાદયો ન ચેતવ્યા ઇતિ ।
વાવેત્યવધારણે ।
સપ્તવિધ એવ પ્રાકૃતો ઽગ્નિઃ -- પ્રકૃતિરિત્યર્થઃ ।
સ્વાર્થ એવ તદ્ધિત ।
સપ્તવિધાદૂર્ધ્વં એકોત્તરાનિતિ વાજસને યિનાં શ્રુતિઃ ।
સપ્તાર્થ એવ પ્રથમઃ પ્રકૃતિશ્ ચ પુરુષમાત્રેણેત્યારભ્ય સપ્તાર્ધસ્ય વિધાનાદુપધાનવિધૌ દક્ષિણે પક્ષે ઉપદધાતીતિ શ્રૂયતે ।
તત ઊર્ધ્વમેકોત્તરાનિતિ એકપુરુષાધિકાઃ પરમિતિ, દ્વિતીયે પ્રયોગે અર્ધનવમં, તૃતીયેર્ઽધદશમમિત્યેવં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
એકવિધઃ પ્ર તિવિજ્ઞાયતે
સપ્તવિધસ્ય પ્રકૃતિત્વમાશઙ્ક્ય તેનૈવ પ્રકૃતિત્વં પ્રતિપાદયિતુમાહ વિધીયતે મીયત ઇતિ વિધા અગ્નનિવિમાનં, પુરુષમાત્રેણ વેણુના પુરુષક્ષેત્રાણિ એકૈકશો ઽત્ર મીયન્ત ઇતિ વિધાશબ્દઃ પુરુષક્ષેત્રવાચી ।
એકા વિધા યસ્યાગ્નેઃ સ એકવિધઃ ।
પ્રથમાતિક્રમે કારણાભાવાત્ પ્રથમ એકવિધઃસ એવ પ્રકૃતિઃ, ઇતરે વિકૃતયઃ, તે ચાગ્નય એવમેકપુરુષવૃદ્ધ્યા ઉદ્યન્તિ અધિકા ભવન્તિ -- વર્ધન્ત ઇત્યર્થઃ ।
આ એકશતવિધાત્ ।
આઙ્ગાભિવિધૌ ।
કથં વિધાશબ્દસ્ય વિમા નપર્યાયત્વં, ઉચ્યતે -- વિદધાતિ કરોતીત્યર્થઃ ।
કરણીવ્યાપારેષુ વિમાનેષુ કરોતિઃ તત્રતત્રદ્ દશ્યતે ।
અતો વિધાવિમા નયોઃ પર્યાયત્વમ્ ।
તસ્માદેકવિધઃ પ્રથમઃ ।
સ એકવિધઃ પ્રકૃતિશ્ ચ ।
દ્વિવિધાદયસ્તદ્વિકારા ઇતિ ।
તદુહવૈ સપ્તવિધમેવ ચિન્વીત -- તદુહવા ઇતિ નિપાતસમુદાયઃ પક્ષવ્યાવૃત્તૌ ।
નૈતદસ્ત્યેકવિધઃ પ્રથમ ઇતિ ।
કિં? તસ્મિન્ સપ્તવિધમેવ પ્રથમં ચિન્વીતેતિ ।
કુતઃ? સપ્તવિધો વાવ પ્રાકૃતો ઽગ્નિઃ ।
વાવ ઇત્યવધારણે ।
"એષ વાવ સર્વતો રાજાઽ ઇત્યાદૌ દર્શનાત્ ।
પ્રકૃતિરેવ પ્રાકૃતઃ સ્વાર્થે તદ્ધિતઃ, તસ્માત્સપ્તવિધ એવ પ્રકૃતિભૂતો ઽગ્નિઃ ।
તસ્માત્સપ્તવિધ એવ પ્રથમં ચેતવ્યઃ, નૈકવિધઃ તસ્મિન્નેવ પક્ષપુચ્છાદ્યઙ્ગાનામુપદેશાદિત્યભિપ્રાયઃ ।
સપ્તવિધ ઇત્યર્ધાષ્ટમ એવોચ્યતે ।
યાવાનગ્નિઃસારત્નિપ્રાદેશઃસપ્તવિધઃસંપદ્યત ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
તત ઊર્ધ્વં તતઃસપ્તવિધાદૂર્ધ્વમેકોત્તરાનેકેનાધિકાનગ્નીંશ્વિન્વીતેતિ શ્રુતિઃ ।
અગ્નિર્બલોક્તં વાજસનેયકમિતિ ।
તસ્માદ્દ્વિતીયાદ્યાહારેષુ
સપ્તવિધમેવ ચિન્વીતેત્યેતદશમઃ ઇત્યેવમેકોત્તરવિધત્વં એકશતવિધાત્ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા.
એકવિધઃઅવિધાત્
વિધીયત ઇતિ વિધા -- પુરુષમાત્રં ક્ષેત્રમ્ ।
પ્રથમાહારે એકવિધઃ ।
એવં દ્વિવિધાદિ ।
એકશતતમ આહારે એકશતપુરુષઃ ।
તદુહવૈ વિજ્ઞાયતે
પક્ષાન્તરમાહ -- પ્રકૃતિરેવ પ્રાકૃતઃ પ્રજ્ઞાદ્યણ્ ।
સપ્તવિધાદૂર્ધ્વમેકોત્તરાનેકશતવિધાત્ ।
સર્વત્રારદ્નિપ્રાદેશાનાં ન વૃદ્ધિઃ, વિધાનામેવ વૃદ્ધિવચનાત્ ।
"એકવિંશે પુરુષાભ્યાસો નારત્નનિપ્રાદે શાનામ્ઽ ઇતિ લિઙ્ગાચ્ચ ।
વ્યક્તોક્તમેતદ્બોધાયનેન -- "અર્ધાષ્ટમાઃ પુરુષાઃ પ્રથમો ઽગ્નિઃ અર્ધનવમા દ્વિતીયોર્ઽધદશમાસ્તૃતીયઃઽ ઇત્યાદિ ।
યસ્ત્વેકવિધાદિક્રમેણાહરતે તસ્ય સપ્તવિધાદિષ્વપ્યર ત્નિપ્રાદેશાનામભાવઃ, એકોત્તરત્વાવિરોધાત્ સારત્નિપ્રાદેશે સપ્તવિધ આહૃતે ઉત્તરે ઽપિ નારત્નિપ્રાદેશાઃ ।
કપર્દિક્ષાષ્યમ્
વાજસનેયિકમિતિ અગ્નિવિકલ્પવિધાનાત્ વિકલ્પં સપ્તાર્ધમપિ દ્વિતીયે વિહારે ચિન્વીતેત્યેતદપિ લભ્યતે ।
એકવિધપ્રભૃતીનાં ન પક્ષપુચ્છાનિ ભવન્તિ । સપ્તવિધવાક્યશેષત્વાચ્ છ્રુતિવિપ્રતિષેધાચ્ ચ

ઇતશ્ ચ પશ્યામઃ સપ્તાર્ધવિધ એવ ચેતવ્ય ઇતિ ।
યસ્માદેકવિધપ્રભૃતીનાં ષડ્વિધપર્યન્તાનાં ન પક્ષપુચ્છાનિ ભવન્તિ ।
કિમુક્તં ભવતિ? યતઃ પક્ષપુચ્છાનિ ન ભવન્તિ તેષુ ન શેરત ઇત્યર્થઃ ।
કુત ઇત્યાહ -- સપ્તેતિ ।
સપ્તવિધમગ્નિં પ્રકુત્ય વિધીયન્ત ઇત્યર્થઃ ।
રથન્તરં દક્ષિણે પક્ષે ઉપદધાતિ બૃહદુત્તરપક્ષ ઇત્યેવમાદયો ન વિયુજ્યન્તે ।
તસ્માન્ન ચેતવ્યા એકવિધાદયઃ ।
સપ્તવિધ એવ ચેતવ્યઃ ।
તેષ્વેવ પક્ષપુચ્છાનિ કિમિતિ ન ક્રિયેરન્નિત્યત આહ -- શ્રુતીતિ ।
વિરોધો -- વિપ્રતિષેધઃ ।
યદ્યેકવિધસ્યપક્ષપુચ્છાત્મનાં વિભાગઃ ક્રિયતે; પક્ષપુચ્છત્મનાં વ્યાયામમાત્રતા હીયતે ।
અથૈષ દોષો ન ભવેદિતિ વ્યાયામમાત્રતા પક્ષપુચ્છાત્મનાં ગૃહ્યેત; તદૈકવિધત્વં હીયેત ।
તસ્માદ્વિરોધઃ ।
અતશ્ ચ વિરો ધાન્ન કર્તવ્યા એકવિધાદયઃ ષડ્વિધપર્યન્તાઃ ।
કથમષ્ટવિધાદયો માતવ્યા ઇત્યત આહ --
અષ્ટવિધપ્રભૃતીનાં યદ્ અન્યત્ સપ્તભ્યસ્ તત્ સપ્તધા વિભજ્ય પ્રતિપુરુષમ્ આવેશયેત્
અષ્ટવિધપ્રભૃતીનાં એકશતવિધપર્યન્તાનાં યદન્યત્સપ્તભ્યઃ સપ્તાર્ધેભ્યઃ તત્સપ્તધા સપ્તાર્ધધા યદન્યત્સપ્તાર્ધેભ્યઃ પ્રક્ષેપ્તવ્યમાસીત્ તત્સપ્તાર્ધધા વિભજ્ય સપ્તાર્ધેભ્ય ઇતિ કુત એતલ્લભ્યતે? સપ્તવિધ ઇત્યુક્તેર્ઽધાષ્ટમ એવ ગૃહ્યતે ।
અરત્નિપ્રાદેશાનાં તદન્તર્ગતત્વાત્ ।
વક્ષ્યતિ સપ્તવિધ ઇતિ ।
અષ્ટવિધ એકઃ પ્રક્ષેપ્તવ્યઃ નવવિધે દ્વૌ ।
દશવિધે ત્રય ઇત્યેવં દ્રષ્ટવ્યમેકશતવિધાત્ પુરુષાત્ ।
પુરુષં સપ્તાર્ધધા વિભક્તં કૃત્વા પ્રતિપુરુષમેકો ભાગઃ ક્ષેપ્તવ્યઃ ।
સપ્તાસ્વર્ધપઞ્ચારત્નિપ્રાદેશેષુ પુરુષે ત્રિંશત્પઞ્ચદશભાગીયાઃ ।
અર્ધ પુરુષે પઞ્ચદશ ।
એવમેકસ્મિન્પુરુષક્ષેત્રે દ્વે શતે પઞ્ચવિંશતિશ્ ચ પઞ્ચદશભાગીયાઃશેરતે ।
અષ્ટવિધે તાઃ પ્રક્ષેપ્તવ્યાઃ ।
એકસ્મિન્પુરુષક્ષેત્રે ત્રિંશત્પઞ્ચદશભાગીયાઃ ।
તાસુ પ્રાક્ષિપ્તાસુ પઞ્ચપઞ્ચાશદધિકશતદ્વયમાપદ્યતે ।
ષોડશાનાં વર્ગં ષટ્પઞ્ચાશદધિકમ્ ।
તચ્ચતુરશ્રાચ્ચતુરશ્રમિત્યનેન ન્યાયેન એકસ્મિન્પઞ્ચદશભાગયિક્ષેત્રે ઽપનીતે યા રજ્જુઃ સા પુરુષસ્થાનીયા ।
તસ્યાઃ પઞ્ચમો ભાગો ઽરત્નિસ્થાનીયઃ ।
તેન માનેન કૃતે સર્વપુરુષક્ષેત્રં લિપ્તં ભવતિ ।
એવં નવવિધાદિષુ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
આકૃતિવિકારસ્યાશ્રુતત્વાત્

પુરુષમાત્રેણ વિમિમીતેઽ વેણુના વિમિમીતે, ઇતિ વિજ્ઞાયતે

યદિ પુરુષક્ષેત્રમેકત્ર ક્ષિપ્યતે, વિક્રિયેતાકૃતિઃ ।
ન વિદ્યતે શ્રુતિર્યસ્યાઃસા અશ્રુતિઃ ।
આકૃતિવિકારસ્ય શ્રુતેરભાવાત્ ઇત્યર્થઃ ।
પુરુષમાત્રેણેતિ દ્રવ્યમપેક્ષતે ।
વેણુનેતિ ચ માત્રામપેક્ષતે ।
તયોર્નષ્ટાશ્વદગ્ધરથવત્સંબન્ધઃ ।
પુરુષમાત્રેણ વેણુના મિનોતિ ।
યાવાન્ યજમાન ઊર્ધ્વબાહુસ્ તાવદ્ અન્તરાલે વેણોશ્ છિદ્રે કરોતિ મધ્યે તૃતીયમ્

યજમાનગ્રહણાદધ્વર્યુપ્રમાણો વેણુર્ન ગૃહ્યતે ।
છિદ્રયોરન્તરાલં યજમાનમાત્રં યથા ભવતિ તથા છિદ્રે કરોતિ ।
તયોર્મધ્યે વેણોશ્છિદ્રમેકં કરોતીતિ શેષઃ ।
અપરેણ યૂપાવટદેશમ્ અનુપૃષ્ઠ્યં વેણું નિધાય છિદ્રેષુ શઙ્કૂન્ નિહત્યોન્મુચ્યાપરાભ્યાં દક્ષિણાપ્રાક્ પરિલિખેદ્ આન્તાત્

સઞ્ચરસ્ય પશ્ચાદનુપૃષ્ઠ્યં પૃષ્ઠ્યા યથા તથા વેણું નિધાય ત્રિષુ છિદ્રેષુ શઙ્કું નિહત્ય અપરાભ્યાં શઙ્કુભ્યામુન્મુચ્ય દક્ષિણાપ્રાક્સવ્યં પરિલિખેદાન્તાત્ અગ્નિક્ષેત્રાત્ ।
ઉન્મુચ્ય પૂર્વસ્માદ્ અપરસ્મિન્ પ્રતિમુચ્ય દક્ષિણા પ્રત્યક્પરિલિખેદ્ આન્તાત્