Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āpastambaśulbasūtra with the commentaries · Chapter 6

6.1

kasya dvistāvā? saumikyāḥ prakṛtatvātprakṛtitvācca /
iti pañcamaḥkhaṇḍaḥ.
karavindīyā vyākhyā.
kṣetratṛtīyagrahaṇaṃ na pramāṇamiti tṛtīyagrahaṇamiti kathaṃ saṃkhyāyāta ityata āha--
dakṣiṇasmādaṃsā--saṃcakṣīta.
vedyā dakṣiṇasmādaṃsādārabhya dvādaśasu dakṣiṇasyāṃ śroṇyāṃ lekhā nipātayedrajjuṃ vā tāṃ nipātya tabdahiśchindyāt /
lekhāyā bahirbhūtaṃ chedaṃ viparyasya--viparyāsaṃ kṛtvā itarataḥ--itarasmāt pārśve sthāpayedevaṃ saptaviṃśativistārā ṣaṭtriṃśadāyatā dīrghacaturaśrā vedirbhavati, tathā yuktāṃ tathā bhūtāṃ gaṇayet /
etena viṣamacaturaśrāṇāṃ saṃkhyānaprakāro veditavyaḥ /
vediprasaṅgādvikārā ucyante--
(saumikyā vijñāyate.)
sutrāmadaivatyā sautrāmaṇī, tasyā veditṛtīye yajeta iti śrūyate /
vedyāstṛtīyo deśaḥ veditṛtīyadeśaḥ, sa kasyāḥ, saumikyāḥ, kimodanaṃ śālīnāṃ saktvāḍhakaparimitānāmiti vat //
(prakrama--pṛṣṭhayā.)
prakramatṛtīyakaraṇī vyākhyātā prakramāsthānīyā bhavati /
"sthānāntādvibhāṣā' ityādinā svārthe chapratyayaḥ /
tathā ṣaṭtriṃśatikāyāmityādinā kaumikavadvimānaṃ trikaraṇī coktā, aṣṭikādaśike tiryaṅbhānyā dvādaśikā pṛṣṭhayā tatpakṣe aṣṭapramāṇā purastāta tiryak, daśapramāṇā paścāttiryak, dvādaśāyāmaḥ dvādaśikāyāṃ ṣaḍupasamasya catusṛṣu pañcasu lakṣaṇaṃ pañcasu śroṇyā catasṛṣvaṃsau /
veditṛtīyatvaṃ kṣetrata ityāha- (triṇi caturviṃśāni padaśatāni sautrāmaṇikī vodiḥ.)
caturviṃśatyadhikāni trīṇi śatāni sautrāmaṇikī vediḥ /
dakṣiṇasmādaṃsādityādi saumikavat /
prakramasya tṛtīyakaraṇīti darśanāt, atrāpi padaprakramau vikalpitau /
prakamaśabdenopakramya padaśabdenopasaṃhārādanyatrāpyaṣṭāsu prakrameṣvityādiṣu padenāpi vimānaṃ labhyata iti sūcitam /
ddhistāvā vedirbhavatītyaśvamedhe vijñāyate.)
prakṛtatvāt prakṛtitvācca saumikyā eva dvistāvā--dviguṇā vediraśvamedhe bhavati, paśugaṇasaṃbandhādyūpānāṃ codakaprāptarathākṣamātrāntarālatā pratyakṣavihitadvistāvavacanāt bādhyate /
ato 'trayathā saṃbhavāntarālā eva ekaviṃśatiyūpāḥ /
tristāvānnītvā tripadakramaḥ dvistāvā /
yūpaikādaśinī pakṣe vedivivṛddhirbhavatītyeva /
sundararājīyā vyākhyā.
saṃkhyānopāyamāha----
(dakṣiṇasmādaṃasaṃcakṣīta.)
dakṣiṇasmādaṃsādārabhyāparānte pṛṣṭhacāyā dakṣiṇato dvādaśasu rajjuṃ nipātayet /
taddakṣiṇataśchedaṃ dīrghaṃ trikoṇaṃ manasā viparyasya uttarapārśva upadadhayāt, sā ṣaṭtriṃśitprācikā saptaviṃśativyāsā dīrghacaturaśrā bhavati, tathābhūtāṃ gaṇayet /
saptaviṃśatiṣaṭtriṃśatoḥsaṃvarge kṛte nava śatāni dvisaptatiś ca bhavanti /
(saumikyā bhavati.)
prakramāgrahaṇaṃ padasyāpyupalakṣaṇam, evaṃ padaśatānīti pada grahaṇaṃ prakramasyopalakṣaṇamiti śeṣaḥ //
(trikaraṇyā vā pṛṣṭhayā.)
daśāṅgulapadasya trikaraṇī saptadaśāṅgulayaḥ ekādaśa tilāś ca aṃ? 7 ti 11 dvādaśā ṅgulasya viṃśatyaṅgulayaḥ saptaviṃśatitirāś ca aṃ 20 ti 27 pañcadaśāṅgulasya tilonaṣaḍviṃśatiraṅgulayaḥ /
evaṃ prakramāṇāmapi draṣṭavyam //
(trīṇi sautrāmaṇikīvediḥ.)
kāṭhakāgnīnāmapyeṣā /
dvistāvā vedirbhavatatyiśvamedhe vijñāyate
iti pañcamaḥkhaṇḍaḥ
kapardibhāṣyam.
prakramasya dvikaraṇī prakamasthānīyā bhavati

6.2

dvikaraṇyā pramāṇatṛtīyena vardhayedityādinā vardhitena tadeva viharaṇam /
prakramo dvipadastripado vā | prakrame yāthākāmī śabdārthasya viśayitvāt
dvipadastriṃśadaṅgulaḥ /
tripadaḥ pañcacatvāriṃśadaṅgulaḥ /
padaṃ pañcadaśāṅgulamiti vacanād /
kāma icchā /
yathākāma eva yāthākāmī yathecchā tathā gṛhṇīyāt /
prakrame 'dhyardhaprakramo viprakṛṣṭaprakrama iti naivamanvarthasaṃjñā /
padādhikasya mānārthasya vācako yathā yaugikaḥ tathā dvipadaṃ tripadaṃ vā vakti, krāmatyaneneti kramaḥ /
prakṛṣṭaḥ kramaḥ iti nirūḍhaḥ, kalpanārthadravye vacanātpadādhikaṃ prakrama iti śabdārthasya viśayitvāt viśayitvaṃ kalpitārthānāmapi vācakatvādanekavācakatvaṃ /
śabdārthānāṃ viśayitvaṃ yataḥ, kasya padādayo grahītavyāḥ ityāha--
yajamānasyādhvaryorvā | eṣa hi ceṣṭānāṃ kartā bhavati

6.3

yajamānasya padaṃ grāhyaṃ svāmitvāt /
adhvaryorvā--vāśabdaḥ pakṣavyāvṛttau /
na yajamānasya /
adhvaryureva kutaḥ? eṣa hi ceṣṭānāṃ kartā bhavati /
ceṣṭayanta iti ceṣṭāḥ karmāṇi /
sa karmaṇāṃ kartā yataḥ hiśabdo hetau /
tasmādadhvaryoreva na yajamānasya /
karavindīyā vyākhyā.
(prakramasya bhavati)
dvistāvāyāṃ vedyāṃ aśvamedhe prakraprasya dvikariṇī prakramasthāne bhavati pramāṇadvikaraṇyā viharet /
(prakramo viśayitvāt).
padaṃ pañcadaśāṅgulam. dvipadaṃ triṃśadaṅgulam. tripadaṃ pañca catvāriṃśadaṅgulam, dvipade tripade ca prakramavyavahārādubhayamiha grāhyam /
athavā prakramaḥ padavikṣepavācī, padādayo 'tra māna sādhanabhūtā gṛhyante /
ato na vikṣepamātreṇa prayojanam /
kinatu tatmaṃbandhinā kenaciddravyoṇa, ato vikṣepaphalabhūtasaṃyogavibhāgābhyāmupalakṣitadeśāntarālaparimitarajjvādinā prayojanam, gacchan hi sarvo janaḥ ekaṃ padaṃ vikṣipya nidadhāti, tatra nirvikāraṃ saṃgacchana samaḥ puruṣaḥ, sthitanidhīyamānayoḥ padayorantarālaṃ yathā padaparimitaṃ bhavati tathā gacchati, ato vikṣiptena padena padadvayaṃ vyābtamiti dvipadaḥ prakramaḥ, sthitamapi padaṃ tatsahakārīti tābhyāṃ padatrayavyāptestripadaś ca bhavati /
prakrame yāthākāmīkāma icchā, tadanatikramo yathākāmam, tasya bhāvaḥ yathākāmyam, yātākāmyameva yāthākāmī--yatheṣṭamityarthaḥ, vividhaṃ śeta iti viśaya, ubhayatra prayogo dṛśyata ityarthaḥ /
nanu prakrameṣu vaiṣamyamapi dṛśyate, yathā caturo viṣṇukramām prācaḥ krāmatyuttaramuttaraṃ jyāyāṃsamiti /
nāyaṃ doṣa, tasya vacanasyotta rottaraṃ jyāyastvavidhiparatvāt, prakrame gṛhyamāṇe dvipadameva tripadameva vā gṛhṇīyāt, na miśrayedityarthaḥ, caturo viṣṇukamānityatra vācanikatvāt kramavaiṣamyasya na kramavaiṣamyānuyogaḥ /
ato viśeṣitaprakamavidhau dvitripadaprakamayorevānyataraṃ kṛhṇīyānna miśrayedityarthaḥ /
padādisūtre vakṣyamāṇaḥ padavikalpanibandhanaḥ prakramayorapi vikalpo bhavatītyeva /
(yajamānasya bhavati).
cajamānādhvaryū prasiddhau, hi śabdo hetau, ceṣṭanta iti ceṣṭāḥ, karmāṇi /
ayamarthaḥ padādayo yajamānasya grāhyāḥ svāmitvāt, kutaḥ, yāthākāmirvāt, tasya adhvaryorvā /
vāśabdo vikalpārthaḥ /
yasmādeṣo 'dhvaryuśveṣṭānāṃ kartā bhavati tasmādasya padādayo grāhyāḥ ceṣṭākartṛtvāt, yajamānasya prāptayarthaṃ vacanamadhvaryostu bādhakavādhanārthamato vikalpaḥ /
sundararājīyā vyākhyā.
(prakramasya viśayitvāt).
śabdārthasya--śabdapravṛttinimittasya viśayitvaṃ--anekavṛttitvam /
idaṃ prakame yāthākāmyaṃ śabdārthasya viśayitvāduktamityarthaḥ /
"dvipadaḥ prakamaḥ' iti bodhāyanaḥ /
"tripadaḥ prakramaḥ' iti kātyāyanaḥ /
ubhayamapyācāryasyānumatamiti vijñāyate /
(yajamānasyadhvāryorvā).
padenāṅgulibhirvā prakamo grāhyaḥ svāmitvāt /
kāraṇamāha--
(eṣa hi bhavati)
kapardikṣāṣyam.
rathamātrī nirūḍhapaśubandhasya vedir bhavatīti vijñāyate
rathapramāṇā niparūḍhapaśubandhasya vedirbhavatīti śrutiḥ /
tasya khalvāhū rathākṣamātrī paścāt tiryag īṣayā prācī | vipathayugena purastāt
khaluśabdo 'laṅkāre /
tatra tasminnarthe rathapramāṇavido rathakārā āhuḥ /
rathākṣamātrī paścāt tiryagīṣayā prācī, vipathayugena purastāt, rathākṣaṇātrī paścāttiryaṅnānī /
rathagrahaṇaṃ śakaṭanivṛcyartham /
īṣāmātrī pṛṣṭhayā /
vipathayugena--vyāptaḥ panthā yena yugena tadvipathayugam /
abyantaraṃ yugachidrayorantarālam /
tatpramāṇaṃ purastāttiryaṅbhānī /
yāvatā vā bāhye chidre

6.4

yāvatā pramāṇena yugasya bāhye chidre bhavataḥ tāvadvā purastāttiryaṅbhānī vedeḥ /
karavindīyā vyākhyā.
(rathamātrī bāhye chide)
rathamātrī--rathapramāṇā nirūḍhapaśubandhasya vediriti śrutiḥ /
śrutyuktamabhiyuktoktayā darśayati /
khaluśabdo vākyālaṅkārārthaḥ /
tatrāhurabhiyuktāḥ--rathākṣamātrī rathapramāṇā paścāttiryaktiraśvī īṣayā saṃmitā prācī /
vyāptaḥ panthā yena sa vipathaḥ cāraṇaratha ityarthaḥ /
vipathasya yugo vipathayugaḥ /
tena saṃmitā purastāttiraśvī /
athavā yāvatā vā bāhye chidre yāvatā pramāṇena gṛhīte bāhye cchidre bhavataḥ tāvatī vā purastāttiryak /
sundararājīyā vyākhyā.
(rathamātrī bāhye chidre.)
ityāhurācāryāḥ--paścāttiryaṅbhānī rathākṣamātrī, īṣāmātrī prācī, vipathayugamātrī purastāttiryaṅnānī /
vigataḥ panthā yasmādyugāt tadvipathayugam /
bāhyacchidrasahitaṃ ṣaḍaśītyaṅgulaṃ yugam /
yāvatā vā bāhye cchidre bāhyacchidrayorantarālamaśī tyaṅgulam /
kapardibhāṣyam
tadekarajjvoktam | pañcadaśikenaivāpāyamyārdhākṣeṇārdhayugena śroṇyaṃsān nirharet

6.5

tadekarajjuriti kiṃ saumikī gṛhyate āhosvitprathamasaumikī gṛhyate? pañcadaśikeneti darśanāt, tatra hi pañcadaśike lakṣaṇam, netaratra /
īṣāmātrī īṣāṃ ṣaṭtriṃśaddhā vibhajya ekaṃ bhāgaṃ prakramastānīyaṃ kṛtvā saumikavatpañcadaśikenāmāyamya ardhākṣeṇa śroṇa śroṇīṃ minuyāt /
ardhayugenāsau minuyāditi kecit /
apare punaḥ prathamāmekarajjuṃ gṛhṇanti /
yadi saumikī gṛhyate adṛṣṭakalpanā prāptoti kathaṃ pañcadaśikeneti cet, lakṣaṇayā ṣaṭtriṃśikāyāmaṃ yatpañcadaśakaṃ tadapi ṣaḍbhāgonameva /
tasmātpañcadaśikeneti ṣaḍbhāgonāṃ lakṣayituṃ na śakyate /
tenādṛṣṭakalpanābhavati /
nanvanyatrāpi lakṣaṇā? sā tu laukikī, kiṃ ca sādhāraṇatvācca saivaikā rajjuḥsādhāraṇī /
tasmācca saiva grāhyā /
evamuttaratrāpi yojanīyam /
ardhakṣe ardhayuge ca lakṣaṇaṃ kṛtvā ṣaḍbhāgonenāpāyamya ardhākṣe śroṇī /
ardhayuge tvaṃsau /
karavindīyā vyākhyā.
(tadekarajjvā viharet)
etādviharaṇamekarajjuviharaṇena vyākhyātam /
ekarajjuriti dvitripañcaśaṅkarajjvādīnāṃ grahaṇaṃ, itarathā uttarayorvidhānasyādṛṣṭārthatvakalpanāprasaṅgaditi saumikyāṃ vyākhyātam /
tathā pañcadaśikeneti ṣaḍbhāgone kṛtalakṣamasya grahaṇam /
tacca nirañcanamātrapradarśanam /
itarathā adṛṣṭārthatvaprasaṅgāditi tatrrevoktam, tatrānekarajjubhirihāpi viharaṇasuktam, tadihāpyavirodhāt gṛhyata eva /
īṣāmātrā ṣaṭtriṃśadbhāgaṃ prakramaṃ kṛtvā tenaiva viharet /
sundararājīyā vyākhyā.
(tadekarajjvā viharet)
"ṣaṭtriṃśikāyāmaṣṭādaśopasamasya' ityādinā ekarajjvā tanmānamuktam /
īṣāyāḥṣaṭtriṃśo bhāgaḥ pañcāṅgulamardhāṣṭamatilāś ca prakramasthāne draṣṭavyam /
yadvā ekarajjuśabdena yāvadāyāmamiti viharaṇamabhipretam /
atra pakṣe pañcadaśikeneti lakṣaṇayā ṣaḍbhāgonatṛtīyamevocyate /
some tatpañcadaśaprakramamabhūditi /
evamuttaratrāpi bāhyacchidrāntarālapakṣe tadardhenāṃsanirharaṇam /
kapardibhāṣyam
athāpyudāharanti
athaśabdaḥsamuccaye /
evaṃ codāharanti rathapramāṇapido rathakārāḥ--
aṣṭāśītiśatamīṣā tiryag akṣaścatuḥśatam | ṣaḍaśītiyugaṃ cāsya rathaścāraṇa ucyate iti rathaparimāṇam

6.6

evaṃ rathaparimāṇaṃ sarvato mānamudāharanti--bruvate /
sāmarthyasiddheśvāṅgulirgṛhyate /
ratheṣāpramāṇaṃ aṣṭāśītyuttaramaṅgulaśatam /
tiryakchabdaḥ pūraṇārthaḥ /
akṣapramāṇaṃ caturadhikaṃ śatam /
yugasya pramāṇaṃ ṣaḍasītiḥ /
evaṃlakṣaṇo yo rathaḥsa cāraṇaḥ, caratyaneneti cāraṇaḥ /
caraṇa eva cāraṇaḥ /
cāraṇagrahaṇaṃ krīḍādirathanivṛcyartham /
athavā asyaśabdasya sthāne yasyaśabdamadhyāhṛtya yojanīyam /
varṇavyatyāsena vā /
aratnibhir vā caturbhiḥ paścāt ṣaḍbhiḥ prācī tribhiḥ purastāt | tad ekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamya dvābhyām adhyardheneti śroṇyaṃsān nirharet

6.7

aratnibhirvā mātavyamiti śeṣaḥ /
caturbhiḥ paścāttiryaṅbhānī /
ṣaḍbhiḥ prācī pṛṣṭhayā /
tribhiḥ purastāttiryaṅbhānī /
tadekarajjvoktamityādi--gatametat /
yajamānamātrī catuḥsraktir bhavatīti paitṛkyā veder vijñāyate, tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhena tataḥ śroṇyaṃsān nirharet

6.8

paitṛkyā vedeḥ śrutiḥ--yathā dikṣu sraktayo bhavanti tathā mātavyā /
tadekarajjveti gatārtham /
karavindīyā vyākhyā.
vedārthāvagamasya bahuvidyāntarāśrayatvāt /
takṣaśāstre gārgyā gastyādibhiraṅgulisaṃkhyayoktaṃ rathaparimāṇa ślokamudā harati--
(athāpyu pramāṇam)
athāpiśabdau samuccaye, udāharanti munayaḥ, aṣṭaśītiś ca śataṃ cāṣṭāśītiśataṃ, catvāri ca śataṃ ca catuḥśatam, ṣaṭcāśītiś ca ṣaḍaśīti, āyodhanapuṣyajaitracāraṇādibhedena rathasyānekavidhatāmupanyasta tairuktaṃ aṣṭāśītiśatamityādi, asyārthaḥ--asya bahuvidhasya madhye yasya īṣā aṣṭāśītiśatamaṅgulayaḥ, caturadhikaṃ śatamakṣaḥ, yugaṃ ca ṣaḍaśītiḥ, evaṃvidho rathaśvāraṇa ucyata iti /
evaṃ rathaparimāṇamudāharanti munayaḥ /
nanu akṣasya tiryaṅbhānītvamuktam, yugeṣayoḥ kā prācī kā tiraśvīti na jñāyate /
ucyate--akṣasya tiryaktvavidhānādevayugeṣayorapi yā drāghīyasī sā prācī, yā hrasīyasī sā tiraśvīti sāmarthyādīṣā prācīti gamyata iti manyante /
chidrāntarālapakṣe ṣoḍaśāṅgulahīnā purastāttiraśvī /
(aratnibhirvāpurastāt) gatam /
(tadekarajjvā nirharet)
idamapi gatam /
atrāratnāvāratnidvaye ca lakṣaṇam /
(yajamānamātrī nirharet)
pitṛṇāmiyaṃ vediḥ--paitṛkī mahāpitṛyajñavediḥ /
codakaprāpte 'pi yajamānamātre punarvacanaṃ vistārasyāpi tathātvā(ya)t /
(āyāmaḥ) pratidiśaṃ sraktayaḥ mahādikṣukoṇāḥ "sarvā hyanudiśaḥ' iti darśanāt, atra prayogaḥ--agreṇānvāhāryapacanaṃ kiñcidantaḥsañcaramavaśiṣaya tasya purastādyajamānamātraṃ dvikaramyā caturaśraṃ saṃpādya tasya karaṇīmadhyeṣu yathā sraktayo bhaveyuḥ tathā pañcadaśikenetyādinā vihṛtyārdhena tataḥ tasya yajamānamātrasyārdhena śroṇyaṃsānnirharettannimitto nirhrāso vivṛddhirvetyuktayornirhrāsaḥ, mahāvedyāṃ padañcaśikenaivāpāyamya ardhayajamānamātre śaṅkuṃ nihanyāt dakṣiṇāprācī vediḥ //
sundararājīyā vyākhyā.
(athāpyudāharanti rathaparimāṇam)
aṅgulayaḥsaṃkhyeyāḥ /
aṅguliśvordhvabāhoḥ puruṣasya viṃśatiśatatamo bhāga iti vakṣyate /
"pañcāratniḥ puruṣaḥ, catuviṃśatya ṅgulayo 'ratniḥ
iti /
sā ca catustriṃśatattiletyācakṣate /
yathoktaṃ bodhāyanena--
""aṅgulipramāṇaṃ caturdaśāṇavaḥ catustriṃśattilāḥ pṛthusāṃśliṣṭā ityaparam'' iti caturadhikaṃ śataṃ catuḥśataṃ yugamiti vipathayugamucyate prastutatvāt /
anyattu yugaṃ śatāṅgulamiti takṣaśāstravidaḥ /
ṣaṇṇavatyaṅgulamityācāryapādīyāḥ /
yathā'huḥ-- caturhasto dhanirdanḍo dhanurdhanvantaraṃ yugam /
iti /
"hastaścaturviṃśatiraṅgulayaḥ' iti ca /
(aratnibhirvā purastāt)
paśubandhavedītyeke /
(tadekara nirharet)
dvābhyāṃ śroṇī /
adhyardhenāṃsau /
(yajamānamātrī vijñāyate)
pañcāratniḥ /
(tadekara nirharet)
tata iti ṣaṣṭhayantāttasil /
dakṣiṇāprācī pṛṣṭhayā /
mahādikṣu śroṇyaṃsāḥ /
atra laghūpāyamāha kātyāyanaḥ--
"paitṛkyāṃ dvipuruṣaṃ caturaśraṃ kṛtvā karaṇīmadhyeṣu śaṅkavaḥsasamādhiḥ' iti /
tatra prakāraḥ--puruṣamātradvikaraṇyā daśatilonayā saptatiśatāṅgulayā samacaturaśraṃ kṛtvā karaṇīnāṃ madhyeṣu śaṅkūnnihatya daśāratnayo rajjvoḥ pāśāna pūrvāparayoḥ pratimucya tayormadhye dakṣiṇottarayorniyamya vahiḥspandamapacchindyāt /
etaṃ caturaratnamipi kecidicchanti /
tatra ājyaṃ puroḍāśā āsādayituṃ na śakyante /
kapardibhāśaṣyam.
daśapadottarā vedir bhavatīti some vijñāyate | tad ekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhena tataḥ śroṇyaṃsān nirharet

6.9

padagrahaṇaṃ pradarśanārtham /
prakamamitāyāṃ mahānedyāṃ daśapadottaravediḥ sarvato daśapadā "pramāṇena pramāṇaṃ vidhīyata' iti vacanāt /
kṣetrato vā daśapatā /
tadā ekapadavistāraṃ tripadāyāmaṃ dīrghacaturaśraṃ kṛtvā tasyākṣṇayā rajjuṃ gṛhītvā caturaśraṃ kuryāt /
prakrame 'pyekaprakramavistāraṃ triprakramāyāmaṃ caturaśraṃ vihṛtya tasyākṣṇayā rajjuṃ gṛhītvā caturaśraṃ kuryāt /
tadekarajjvoktaṃ--ardhena tataḥ--tasyetyarthaḥ ṣaṣṭhayarthe tasil /
tāṃ yugena yajamānasya vā padair vimāya śamyayā parimimīte

6.10

yugenoktapamāṇena yajamānasya vā padaiḥ /
yajamānagrahaṇādadhvaryorna labhyate /
yajamānagrahaṇaṃ pradarśanārthamiti kecit /
tasmādeva vacanāduttaravediryugamātrī labhyate /
some padamānāyāṃ mahāvedyāṃ uttaravediṃ yugena vā padairvā vimāya śaulbena mānena paścācchamyayā mānamadṛṣṭārthaṃ kartavyam /
śamyayā parimimīta ityetadvacanamadṛṣṭārthaṃ na pramāṇavidhiḥ iyuktaṃ bhavati /
karavindīyā vyākhyā.
(daśapadotta vijñāyate)
mahāvedyāṃ prathamanihatācchaṅkoḥ purastātpañcaviṃśatiṣu śaṅkuṃ nihatya tatpurastādṛśasu śaṅkuṃ nihatya pañcadaśikenetyādinā viharet //
(tadekara nirharet)
tator'dhena pañcapadenetyarthaḥ /
"sarvato daśapadā' iti śatapathabrāhnaṇe śrūyate "pramāṇena pramāṇaṃ vidhīyate śaturaśramiti tadanirūpakṣe trato daśapada
iti kātyāyanaḥ /
asmin pakṣe padavistāraṃ tripadāyāmaṃ dīrghacaturaśraṃ vihṛtya tasyākṣṇayārajjupramāṇottaravediḥ /
asminnapi pakṣe etatkaraṇyardhena śroṇyaṃsānāṃ viharaṇam //
(tāṃ yugena parimimīte )
tāmuttaravediṃ yugapramāṇena /
taduktaṃ "ṣaḍaśītiryugam' iti /
tena vā yajamānasya vā padairvimāya paścādadṛṣṭārthaṃ śamyayā sarvato mimīte /
śamyāpramāṇaṃ coktaṃ sūtrāntare "ṣaṭtriṃśacchamyā' iti paśubandhe tvanyasyābhāvāt parimāṇārthameva śamyāvidhānam /
mātraivāsyai seti liṅgācca /
asmādeva vacanāt saumikyuttaravediryugamāyapi labhyate (bhavati) //
sundararājīyā vyākhyā.
(daśapadottara nirharet)
daśapadā--sarvataḥ /
kṣetrataḥśatapadā /
(tāṃ yugena parimimīte)
yugamapi daśapadāyā eva mānasādhanaṃ veṇuvat /
kecit tasyatantraṃ pramāṇamāhuḥ, atadvicāraṇīyaṃ sūribhiḥ /
yajamānagrahaṇaṃ adhvaryunivṛcyartham /
śamyayā parimāṇamadṛṣṭārtham /
kapardikṣāṣyam.
pade yuge 'ratnāv iyati śamyāyāṃ ca mānārtheṣu yathākāmī śabdārthasya viśayitvāt

6.11

padādiṣu mānārtheṣu yathākāmī--yathecchā tathā gṛhṇīyāt /
kimuktaṃ bhavati //
aṇavaścaturdaśa tilaḥ
catustriṃśattilāḥ aṅgulaḥ (pṛthutaḥsaṃspṛṣṭā ityaparam)
dvādaśāṅgulāḥ prādeśaḥ
trayodaśāṅgulaḥ vitastiḥ
pañcadaśāṅgulaṃ padam
caturviṃśatyaṅgulayaḥ aratniḥ
dvātriṃśadaṅgulayaḥ jānuḥ
ṣaṭtriṃśadaṅgulā śamyā
ṣaḍaśītyaṅgulaṃ yugam
catuḥśataṃ akṣaḥ
viṃśatyuttaraṃ śataṃ puruṣaḥ
ityevamādiśulbāntaroktalakṣaṇamānārtheṣu pramāṇāvayavā gṛhyeran /
lakṣaṇe vargeṇa vimāya tatra yathākāmī śabdārthasya viśayitvāt /
pañcadaśāṅgulaṃ padamapi bhavati /
yajamānapadamapi /
tatrānyataradgrāhyamityādhāne /
iyaddvādaśavikrāmā iti /
tatra svasaṃvittiṃ aparasaṃvittiṃ lokaprasiddhiṃ śāstraprasiddhiṃ vā gṛhṇīyādityarthaḥ /
vimitāyāṃ purastāt pārśvamānyā upasaṃharet | śrutisāmarthyāt

Original text: Āpastambaśulbasūtra with the commentaries of Kapardin, Karavinda and Sundararāja · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc