આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્ર · અધ્યાય 7

એવં ચતુરશ્રે આપાદિતે પાર્શ્વમાન્યા પુરસ્તાદુ પસંહરેત્, શ્રુતિસામર્થ્યાત્--""ચતુઃશિખણ્ડે યુવતી કનીનેઽઽ ઇતિ યુવતિસાદૃશ્યાનુવાદઃ સામર્થ્યમ્ ॥
ઇતિ ષષ્ઠઃખણ્ડઃ.
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા.
(પદે યુગે વિશયિત્વાત્)
પદે યુગે ઽરત્નાવિયતિ પ્રાદેશે પ્રક્રમે શમ્યાયાં ચેતિ હિરણ્યકોશિશુલ્બે બોધાયનીયશુલ્બે ચ ।
અથાઙ્ગુલીપ્રમાણં ચતુર્દશાણવઃ ચતુસ્ત્રિંશત્તિલાઃ પૃથુસંશ્લિષ્ટા ઇત્યપરમ્ ।
દશાઙ્ગુલં ક્ષુદ્રપદમ્ ।
દ્વાદશ પ્રાદેશઃ ।
પૃથોત્તરયુગે ત્રયોદશિકે પ્રક્રામે ચ (પઞ્ચ) દશ ।
અષ્ટાશીતિશતમીષા ।
ષડશીતિર્યુગમ્ ।
દ્વાત્રિંશજ્જાનુઃ ષટ્ત્રિંશચ્છમ્યા, બાહુર્દ્દ્વિપદઃ પ્રકામઃ, દ્વૌ પ્રાદેશાવરત્નિરિતિ ।
તથા પઞ્ચા રત્નિઃ પુરુષશ્ચતુરરત્નિર્વા યામ ઇતિ ચ ।
તત્રૈવ ઇયત્યગ્રે જુહોતિ, ઇયત્યગ્રે હરતિ, ઇયન્તં ગૃહ્ણાતિ, ઇયન્તં કરોતિ, ઇયદ્ભવતીત્યાદિ બ્રાહ્નણવ્યાખ્યાનાવસર એવાચાર્યેણ જાનુદઘ્નાદિભિઃ પરિમાણૈર્વ્યાખ્યાતઃ ।
તત્ર પદાદિષુ માનસાધનવયા નિર્દિષ્ટેષુ યાથાકામી સ્યાદ્યથેચ્છા તથા કુર્યાદિત્યર્થઃ ।
શબ્દાર્થસ્ય વિશયિત્વાદિતિ ગતમ્ ।
અયમર્થઃ--પદાદિષુ યજમાનસ્યાધ્વર્યોર્વાવયવભૂતાઙ્ગુલ્યા પરિકલ્પિતાનિ અણુતિલપરિકલ્પિતાઙ્ગુલ્યા પરિકલ્પિ તાનિ વા પદાદીનિ ગૃહ્નીયાત્ ।
પદાદિશબ્દાર્થસ્યોભયત્રાપિ પ્રયુક્તત્વાદિતિ ।
અણવો ધાન્યવિશેષાઃ ।
(આચાર્યેણૈવ નિરૂઢપશૌ રથ પરિમાણજ્ઞાનાર્થં તક્ષશાસ્ત્રોક્તાદષ્ટાશીતિશતમિત્યુદાહરણાત્, શ્યેનેપઞ્ચારત્નિઃ પુરુષ ઇત્યાદેઃ ક્લ્પ્તિશબ્દેન પ્રમાણવિદાં સમયાનુકથનાન્ન શાસ્ત્રાન્તરપરિગૃહીતાઙ્ગુલિપદાદિપરિગ્રહાનુયોગઃ ।
દ્વિપદસ્ત્રિપદો વેતિ પ્રક્રમપ્રસ્તાવે યજમાનસ્યાધ્વર્યોર્વેતિ વચનાન્ન કેવલમવયવાદિવિમિતાઙ્ગુલિપરિચ્છિન્નપદાદિગ્રહ્રણમ્) ॥
પ્રાસાઙ્ગુકં પરિસમાપ્ય પ્રસ્તુતશેષં બ્રૂતે--
(વિમિતા સામર્થ્થાત્)
વ્યાખ્યાતમેતદ્દાર્શિક્યામ્ ।
ઇહ તુ શ્રુતિસામર્થ્યાત્ "ચતુઃશિખણ્ડે યુવતી કનીનેઽ ઇદ્યસ્યાઃ શ્રુતેરહીયસીં પુરસ્તાદિત્યેક ઇત્યુપસંહારાચ્ચ વિકલ્પઃ કર્મોપદેશ ઉક્તઃ ॥
ષષ્ઠ.ખણ્ડઃ.
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા.
(પદયુગે વિશયત્વાત્)
પદચાતુર્વિધ્યમુક્તમ્ ।
યુગત્રૌવિધ્યં ચ ષડશીતિષણ્ણવતિશતાઙ્ગુલૈઃ ।
અરત્નિર્દ્વિવિધઃ--ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલો હસ્તશ્ ચેતિ ।
ઇયાનિતિ પ્રાદેશો ઽભિપ્રેતઃ ।
સ ચ દ્વિવિધઃ--દ્વાદશાઙ્ગુલઃ પ્રસારિતે અઙ્ગુષ્ઠપ્રેદશિન્યાવિતિ ।
શમ્યા ત્રિવિધા--"ચત્વારો ઽષ્ટદ્વાત્રિંશદઙ્ગુલા શમ્યા, ઇતિ કાત્યાયનઃ ।
"ષટ્ત્રિંશચ્છમ્યાઽ ઇતિ હોધાયનઃ, લૌકિકી તૃતીયા ।
એષુ માનેષુ યાથા કામ્યં ભવતિ, શબ્દાર્થસ્યાનેકત્ર વૃત્તૈઃ ।
(વિમિતાયાંઅસામર્થ્યાત્)
અંહીયસી પુરસ્તાદિતિ અસ્ય વૈકલ્પિકત્વં પ્રાગેવોક્તમ્ ॥
ષષ્ઠ.ખણ્ડુઃ
કપર્દિભાષ્યમ્.
નવારત્નિ તિર્યક્ સપ્તવિંશતિર્ ઉદગ્ આયતમ્ ઇતિ સદસો વિજ્ઞાયતે

અષ્ઠાદશેત્યેકેષાં

તદેકરજ્જ્વોક્તં પઞ્ચદશિકેનૈવાપાયમ્યાર્ધપઞ્ચમૈઃ શ્રોણ્યંસાન્ નિર્હરેત્

નવારત્નિઃ પ્રાચી તિર્યઙ્ભાની, સપ્તવિંશતિરુદીચી પાર્શ્વમાની ।
એવં મન્તવ્યમિતિ સદસઃશ્રુતિઃ ।
પદેન પ્રક્રમેણ વા માતવ્યમ્ ।
કરણમુક્તમ્ ।
પ્રથમનિહતાચ્છઙ્કોર્દક્ષિણતઃ પ્રક્રમે શઙ્કું નિહત્ય તસ્મિન્ પાશં પ્રતિમુચ્ય તસ્ય પુરસ્તાદર્ધાષ્ટમે પૃષ્ઠયાયાં દક્ષિમતઃ પ્રક્મશઙ્ગુઃ ।
તત્સદસો મધ્યમૌદુમ્બરીસ્થાનમ્ ।
પ્રથમનિહતાચ્છઙ્કોઃ પૃષ્ટયાયામેવ પુરસ્તાદર્ધાષ્ટમે શઙ્કું નિહત્ય તસ્મિન્ પાશં પ્રતિમુચ્યોપર્યુપરિ શઙ્કુમુદગપસાર્યાર્ધચતુર્દશે નવસુ વા શઙ્કું નિહન્યાત્ ।
પૃષ્ઠયાયાં યઃશઙ્કુઃ તસ્મિન્ પ્રતિમુચ્યોપર્યુપર્યૌદુમ્બરીસ્થાનીયં દક્ષિણાપસાર્યાર્ધપઞ્ચદશે દશસુ વા શઙ્કું નિહન્યાત્ ।
સદસ આયામઃ ।
તઃસિન્નાયામે તદર્ધમભ્યસ્ય યથાસૂત્રં વિરહેત્ ।
સપ્તવિંશતાવર્ધચતુર્દશમભ્યસ્ય દક્ષિણસ્માદંસાદેકાદશસુ પદેષુ નિહઞ્જનમર્ધપઞ્ચમે લક્ષણં શ્રોણ્યં સાદર્ધમષ્ટાદશસુ વા નવ પ્રક્ષિપ્યાર્ધાષ્ટમે નિરઞ્જનમર્ધપઞ્ચમલક્ષણં શ્રોણ્યંસાર્ધમાયામયોરન્તૌ નિયમ્ય નિરઞ્જનમ્ ।
તેન પશ્ચાદપસાર્યાર્ધપઞ્ચમે શઙ્કુઃ ।
પુરસ્તાદપસાર્યાર્ધપઞ્ચમે શઙ્કુઃ ।
તે શ્રોણી ।
સદસઃ વિપર્યસ્યાંસૌ ।
પ્રાગ્વંશમાનં હવિર્થાનમ્ ।
આગ્નીધ્રમાનં ચાનેનાચાર્યેણ નોક્તમ્. અતઃશુલ્બાન્તરોક્તં ગ્રાહ્યં વૈકૃતત્વાત્ ।
સદસઃ પુરસ્તાત્તિષુ પ્રક્રમેષુ દશપ્રક્રમવિસ્તારં દ્વાદશાયામં હવિર્ધાનં મિનુયાત્ ।
એકરજ્જ્વા પઞ્ચશઙ્કુના ત્રિશઙ્કુના વા હવિર્ધાનસ્ય પાશ્વાત્યમધ્યમશઙ્કૌ પાશં પ્રતિમુચ્યોદગપસાર્ય દ્વાદશપ્રકમે શઙ્કુઃ ।
તદાગ્રીધ્રાયતનમ્ ।
તયા રજ્જ્વા દક્ષિણાપસાર્ય દ્વાદશસુ માર્જાલીયમ્ ।
પૃષ્ઠયાયાં સદસઃ પૌરસ્ત્યશઙ્કૌ પાશં પ્રતિમુચ્યોદગપસાર્ય પાદોનૈકાદશસુ શઙ્કું નિહત્ય તસ્માચ્ચોત્તરતઃ ષટ્સુ શઙ્કુઃ ।
તાભ્યાં ચ પુરસ્તાત્ ષટ્સુ પ્રકમેષુ શઙ્કું નિહન્યાત્ ।
એવં પઞ્ચશઙ્કુના વા સમચતુરશ્રં મિનુયાત્ ।
અષ્ટપ્રકમવિસ્તારં દ્વાદશાયામં પ્રાગ્વંશં મિનુયાત્ ।
દ્વાદશવિસ્તારં ષોડશાયામમિત્યન્યે ।
કરનિન્દીયા યાખ્યા.
(નવાર એકેષાં)
તિર્યઙ્નાના નવારત્નિઃ પ્રાગ્ભવતિ ઉદક્સપ્તવિંશતિરાયતં ।
અષ્ટાદશાયતમિત્યેકેષાં શાખિનામ્ ।
(તદેક નિર્હરેત્)
પદવિમિતાયાં વેદ્યાં સદોહવિર્ધાનયોરપિ પદેનૈવ માનમિત્યુક્તં, પ્રક્રમમાને ત્વરત્નિવિમાનમેવ, હવિર્ધાનસ્યાપરિમિતં વતિ કર્મોપદેશ ઉક્તઃ, અપરિમિતં સપ્તવિંશતેઃ પરં સદોવિમાનમુચ્યતે, મહાવેદેઃ પશ્ચાત્તિરશ્વયાઃ પૃષ્ઠયાયા દક્ષિણતો દશપદેષ્વારભ્ય યાવત્પુરસ્તાત્ તિરશ્વયાઃ તાવતીં લેશામાલિખેત્, રજ્જું વા પાતયેત્, એવં પૃષ્ટયાયા ઉત્તરતો ઽપિ અષ્ટાસુ પદેષુ પશ્ચિમાન્તાદારભ્ય તયોરેવ લેખયોઃ પૂર્વપશ્ચિમેષુ દક્ષિણત આરભ્ય યાવદુત્તરં ઉદીચીં લેશામાલિખેત્, સા સદસઃ પૃષ્ઠયા ભવતિ ।
અષ્ટાદશિકાયાં નવોપસમસ્યાર્ધપઞ્ચમેષ્વર્ધાષ્ટમેષુ લક્ષણં કૃત્વા પૃષ્ઠ્યાન્તયોરિત્યાદિના વિહૃત્યાર્ધપઞ્ચમેષુ શઙ્કું ન્નિહન્યાત્તત્સદો ભવતિ ॥
હવિર્ધાનાગ્નીધ્રપ્રાગ્વંશપ્રમાણાનીહાચાર્યેણાનુપદિષ્ટાન્યપિ શુલ્બાન્તરોપદિષ્ટાનિ ગ્રાહ્યાણિ ।
હવિર્ધાનં દશાયામં, દશવિ સ્તારમાગ્નીધ્ર, ષડાયામવિસ્તારમર્ધમન્તર્વેદ્યર્ધં બહિર્વેદિર્ભવતિ ।
પ્રાગ્વંશઃષોડશાયામો દ્વાદશવિસ્તારઃ ।
દ્વાદશાયામો નવવિસ્તારો વા ।
પ્રથમનિહતાત્ શઙ્કોઃ પુરસ્તાત્પઞ્ચદશસુ શભ્કુઃ, તત્પુરસ્તાત્ નવાયામવિસ્તારં હવિર્ધાનં દશપદં વા તદ્દ્વિશઙ્કુપ્રભુતીનામન્યતમે ન કુર્યાત્ ॥
સુન્દહહાજીયા વ્યાખ્યા.
(નવાર એકેષાં)
ઉદગાયતમિત્યેવ ।
નવારત્નિરેવ પ્રાચી ।
તત્ર વિંશતિચતુવિંશત્યઙ્ગુલપ્રક્રમેણ અષ્ટાશારત્નિઃ ।
ઉત્તરેષુ ક્રતુષુ સપ્તવિંશત્ય રાત્નિઃ ।
દેશસ્તુ પ્રયોગકલ્પ એવોક્તઃ, "અપરસ્માદ્વે દ્યંસાત્ઽ ઇત્યાદિના ।
(તદેક નિર્હરેત્)
ઉદીચી--પૃષ્ઠ્યા ।
કપર્દિક્ષાષ્યામ્.
પ્રાદેશમુખાઃ પ્રાદેશાન્તરાલા ભવન્તીત્ય્ ઉપરવાણાં વિજ્ઞાયતે । અરત્નિમાત્રં ચતુરશ્રં વિહૃત્ય સ્રક્તિષુ શઙ્કૂન્ નિહત્યાર્ધપ્રાદેશેન તં તં પરિલિખેચ્ છ્રુતિસામર્થ્યાત્

ઉપરવમાનમપિ નિગદવ્યાખ્યાતમ્ ।
અરત્નીતિ ગતાર્થમ્ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા.
(પ્રદેશ વિજ્ઞાયતે)
અભિષવકાલે ગ્રાવભિરેષામુપરિ ર(ય)વન્ત ઇત્યુપરવાઃ ।
ઉપરાઃ--ગ્રાવવિશેષાઃ, તેન તદ્વન્ત ઇતિ વા ઉપરવા અવટવિશેષાઃ ।
(અરત્નિ મર્થ્યાત્)
દક્ષિણસ્ય હવિર્ધાનસ્ય દક્ષિમસ્યાં શ્રોણ્યાં દ્વિશઙ્ક્વાદીનામન્યતમેનારત્નિપ્રમાણં ચતુરશ્રં વિહૃત્ય કોણેષુ શઙ્કૂન્ નિહત્યાર્ધપ્રાદેશેન કર્કટેન રજ્જ્વા વા તાન્ શઙ્કૂન્ પરિતો લિખેત્ ।
એવં પ્રાદેશમુખા અન્યોન્યતઃ પ્રાદેશાન્તરાલા ભવન્તિ ।
એષા શ્રુતિરેવમર્થવતી ભવતિ ।
પદમાનેન વેદિઃ ॥
અથ દેવયજનદેશવિમાનભાગા ઉચ્યન્તે--પદમાને એક પઞ્ચાશત્ પ્રાચીં ત્રિંશત્તિરશ્વીં દેવયજમાનયોગ્યાં ભૂમિં કૃત્વા તન્મધ્યે તદાયામાં દેવયજનયોગ્યાં ભૂમિં કૃત્વા ન્તમધ્યે તદાયામાં પ્રાચીં લેખામાલિખ્ય રજ્જું પ્રસાર્ય તદન્તયોઃ શઙ્કું નિખાય પ્રાગ્વંશપ્રભૃતિ તદનુરૂપં તત્ક્રતુકાલે કુર્યાત્, પશ્ચાદન્તે પ્રાગ્વંશં ષોડશાયામં દ્વાદશવિસ્તારં દ્વાદશાયામં નવવિસ્તારં વા નિર્માય તસ્ય લાલાટિકાત્ર્રીન્ પ્રાચ ઇત્યાદિ તત્ત્રૈવ તચ્છઙ્કોરારભ્ય ત્રિપદા વહિર્વેદિસ્તદન્તે શઙ્કુઃ, તતસ્તત્પુરસ્તાત્ ષટ્ત્રિંશન્મહાવેદિઃ પ્રાચી, ત્રિંશત્પશ્ચાત્ તિરશ્વી, ચતુર્વિંશતિઃ પુરસ્તાત્ તિરશ્વી, એવં મહાવેદિં વિમાય પશ્ચિમાન્તે ત્રિપદઃસઞ્ચરઃ, તત્પુરસ્તાત્પ્રાક્ત્વેન નવપદમુદક્ત્વેનાષ્ટાદશપદં સદઃ, દક્ષિણોત્તરમષ્ટાદશાયામં તન્મધ્યે પૃષ્ઠ્યાયા દક્ષિણતઃ પદમાત્રે ભવતિ ।
તદોદુંબરીસ્થાનં, સદસઃ પૂર્વાર્ધે પુરસ્તાદર્ધં પદમાત્રં સંચરમવશિષ્ય તત્પશ્ચાત્પૃષ્ઠ્યાયાં હોત્રીયમિત્યાદયો ધિષ્ણ્યા અરત્નિમાત્રાઃ પિશીલમાત્રા વા ।
તેષાં ચ તસ્ય તસ્યોત્તરતઃ વિસાંસ્થિત સંચરઃ સદસઃ પુરસ્તાત્ ત્રિપદઃસંચરઃ ।
તત્પુરસ્તાત્ નવાયામવિસ્તારં હવિર્ધાનં, ત્ર્યરત્નિવિસ્તારં નવાયામમિતિ મધ્યમં મધ્યમે છતિષિ તૂષ્ણીમિતરે છદિષી ઇતિ દર્શનાત્ ।
"દશાયામવિસ્તારં હવિર્ધાનમ્ઽ ઇતિ બોધાયનઃ ।
યૂપાવટીયાચ્છઙ્કોઃ પશ્ચાત્પદમાત્રઃસંચરઃ ।
તત્પશ્ચાદ્યુગમાત્રોત્તરવોદિઃ ।
ઉત્તરવેદિહવિર્ધાનયોરન્તરાલમન્તર્વેદિઃ ।
પૃષ્ઠ્યાયા દક્ષિણતો દક્ષિણહવિર્ધાનં, ઉત્તરત ઉત્તરં હવિર્ધાનં, દક્ષિણહવિર્ધાનસ્ય દક્ષિણશ્રોણ્યામુપરવાઃ, હવિર્ધાનસ્ય પશ્ચાદ્ આગ્નીધ્રસ્ય (દાગ્નીધ્રીયશ્વ) બાહુસમં પૃષ્ઠ્યાયા દક્ષિણતો દ્વાદશસુ પાર્જા લીયઃ ।
તથૈવ તસ્યા એવોદક્ દ્વાદશસ્વાગ્નીધ્રીયઃ, સર્વધિષ્ણિયાઃ પિશીલમાત્રાઃ સદસોંઽસાદુત્ તરતઃ પાદોનત્રિપદે પદોનનવપદે ચશઙ્કૂઃ ।
આગ્નીધ્રમણ્ટપસ્ય તે શ્રોણી ।
હવિર્ધાનપશ્ચિમાન્તાદારભ્ય પ્રાક્ર્રિપદેષુ પૃષ્ટ્યાયા ઉત્તરતઃ ।
પાદોનૈકાદશસુ પાદોનસપ્તદશસુ શઙ્કૂ, તાવાગ્નીધ્રપણ્ટપસ્યાંસૌ ।
ષડ્વિંશિકાયાઃ પશ્ચાત્ પૃષ્ઠ્યાયાઃ પૂર્વાન્તે અર્ધમન્તર્વેદ્યર્ધં બહિર્વેદિઃ ।
ત્રિપદવિષ્કમ્ભસ્ત્રિપદપરીણાહો યૂપાવટ ઇતિ બોધાયનઃ ।
ઉત્તરસ્માદ્વેદ્યંસાદુદક્પ્રક્રમે ચાત્વાલ ઉત્તરવેદિસંમિતઃ, ચાત્વાલમધ્યો વેદ્યંસતુલ્યઃ ।
અર્ધાન્તે ચાત્વાલાત્ પશ્ચાદ્દાદશસુ તદ્બહિર્વેદ્યુત્કરઃ, વેદ્યઙ્કોત્કરયોર્મધ્યે ઉત્તરતઃ ષોડશસુ શામિત્રધિષ્ણ્યઃ ।
એતત્પદમાને ।
પ્રક્રમમાને તુ સદોહવિર્ધાનયોરરત્નિમાનમગ્નેરુત્તરવેદેર્વા પશ્ચાત્ર્રીન્ પ્રતીચઃ પ્રક્રમાનતીત્ય તિર્યગહવિર્ધાનં નવારત્નીત્યાદિ યાવત્ ।
સંભવા યામીવસ્તારં સદઃ ।
ધિષ્ણ્યાઃ પિશીલમાત્રાઃ પ્રક્રમેણૈવ સર્વમાનં ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલપરિમિતા ઉત્તરવેદિસ્તુ દશપદા યુગમાત્રી વા તત્સ્થાને ઽગ્નિર્વા ।
અન્યત્સર્વં પ્રક્રમકૃતં ।
યૂપૈકાદશિનીપેક્ષ દશરથાક્ષામેકાદશો (પરાં)પરવાં રજ્જું મીત્વા તસ્યાશ્ચતુર્વિંશેન ભાગેન વેદિંવિમિમીતે ।
પ્રક્રમસ્થાનીયા ભવતીત્યુક્ત (ક્તં પ્રાચ્યેકાદશિન્યાં) મેકાદશિન્યાં ।
પ્રાચ્યેકાદશિનીપક્ષે અર્ધષષ્ઠાનિ પદાન્યંસૌ યૂપાર્ધં બેદેઃ પુરસ્તાત્ પદાર્થમાત્રમંસમપચ્છિદ્ય તત્પુરસ્તાત્ પ્રાઞ્ચં નિદધ્યાદિતિ બોધાયનઃ ।
એકાદશૈકાદીશનીપક્ષે અર્ધષષ્ઠાનિ પદાન્યંસાવપચ્છિદ્ય તાન્યેકાદશધા વિભજ્ય પૃષ્ઠ્યાન્તા પૃષ્ઠ્યાદા દારભ્ય એકં વિભાગં મધ્યે પ્રાઞ્ચન્નિદધ્યાત્ ।
તદ્દક્ષિણતઃ ઉત્તરતશ્ ચ પઞ્ચપઞ્ચ વિભાગાન્ પ્રાઞ્ચો નિદધ્યાત્ ।
અગ્નિવિવૃદ્ધૌ મહાવેદિ વિવૃદ્ધિઃ, પ્રાગ્વંશઃપ્રાચી ચાન્તરાલબહુત્વે વિવર્ધતે ।
અલમતિ વિસ્તરેણ ॥
સુન્દરરાજીયા.
(પ્રાદેશ સામર્થ્યાત્)
દેશસ્તુ દર્શિત એવ "દક્ષિણસ્ય હવિર્ધાનસ્યઽ ઇત્યા દિના ।
સર્વત્રાપિ પ્રક્રમૈર્માને અપરસ્માદ્વેદ્યાન્તાત્ પ્રક્રમત્રયમવશિષ્ય નવારાત્નિ સદઃ ।
ઉત્તરવેદેઃ પશ્ચાત્પ્રક્રમત્રયમવશિષ્ય નવારાત્નિ હવિર્ધાનમ્ ।
પદમાને તૂક્તપ્રમાણાનાં સદોહવિર્ધાનોત્તરવેદીનામસંભવાદ્વેદ્યનુગુણો નિર્દ્વાસઃ કર્તવ્યઃ ।
ચાત્વાલસ્તુ શમ્યામાત્ર એવ સર્વત્રાપિ ।
"શમ્યામાત્રશ્વાત્વાલઃઽ ઇતિ બોધાયનવચનાત્ ।
અત્ર શ્લોકાઃ----
મીયતે સૌમિકી વેદિઃ પ્રક્રમૈર્દ્વિદશાઙ્ગુલૈઃ ।
આદૌ ત્રિષુ નવ દ્વ્યેકચન્દ્રદ્વિશરભૂદ્વિષુ ॥ .1 ॥
એકૈકદ્વિશરૈકેષુ શઙ્કવો દશ પઞ્ચ ચ ।
ષટ્ત્રિંશિકા માનરજ્જુઃ તસ્યા દ્વ્યાષ્ટસુ લક્ષણમ્ ॥ .2 ॥
વિમાને પાશયોર્મધ્યે પ્રક્રમા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ।
શ્રોણી પઞ્ચમોનેષુ સદો ઽનન્તરતુર્યયોઃ ॥ .3 ॥
તત્કોણઃ પઞ્ચમોનેષુ ભાસ્કરેષુ દશસ્વપિ ।
તૃતીયે દ્વ્યન્તરા ધિષ્ણ્યાસ્તેષાં પ્રાદેશતો ભ્રમઃ ॥ .4 ॥
રુદ્રેષુ સપ્તદશસુ શઙ્કૂ પાદોનિતેષ્વિહ ।
આગ્નીધ્રં તત્પઞ્ચમે તુ ધિષ્ણ્યૌ દ્વાદશસુ સ્મૃતૌ ॥ .5 ॥
ષષ્ઠે સ્યાત્પઞ્ચકે ધાનં પઞ્ચાશદ્દ્વિતયાન્વિતે ।
સપ્તમે પ્રાગ્વદાગ્નીધ્રં નવમે મનુષૂત્કરઃ ॥ .6 ॥
એકાદશે હવિર્ધાનં પાશૌ વ્યાત્યસ્ય પૂર્વવત્ ।
ષોડશસ્વર્ધહીનેષુ શામિત્રો દ્વાદશે ભવેત્ ॥ .7 ॥
ઉત્તરાર્ધાત્તૃતીયે તુ ત્રયોદશચતુર્દશે ।
શઙ્કોરુત્તરવેદિઃસ્યાદ્દ્વયોઃસાર્ધમુપાન્ત્યયોઃ ॥ .8 ॥
અન્તિમે દ્વાદશસ્વંસૌ ચાત્વાલલો ઽસાદુદક્ક્રમે ।
પુરઃ પશ્ચાત્સદોધાનાચ્યજેત્પ્રક્રમ પઞ્ચકમ્ ॥ .9 ॥
દક્ષિણે તુ હવિર્ધાને પશ્ચાચ્ત્રીન્ પ્રક્રમાંસ્ત્યજેત્ ।
પાર્શ્વદ્વયો પ્રક્રમૌ દ્વૌ અઙ્ગુલદ્વયસંયુતૌ ॥ .10 ॥
અરત્નિમાત્રં મધ્યે ચોપરવાણાં તુ લક્ષણમ્ ।
એવમેવ વિમાંન સ્યાત્પદૈરપિ ચતુર્વિધૈઃ ॥ .11 ॥
પદં પઞ્ચમસંયુક્તં ધિષ્ણ્યવિષ્કમ્ભ ઇષ્યતે ।
શમ્યામાત્રસ્તુ ચાત્વાલો વ્યાક્તં બોધાયનો ઽબ્રવીત્ ।
અન્યથાગ્નૌ વિરોધઃસ્યાત્ માનં ચાન્યન્ન વિદ્યતે ॥ .11 ॥
કપર્દિક્ષાષ્યમ્.
વ્યાયામમાત્રી ભવતીતિ ગાર્હપત્યચિતેર્ વિજ્ઞાયતે

ચતુરશ્રેત્ય્ એકેષામ્, પરિમણ્ડલેત્યેકેષામ્

ચતુરરાત્નિર્વ્યાયામઃ ।
તત્પ્રમાણં ગાર્હપત્યચિતેઃ ।
ચતુરશ્રા ગાર્હપત્યચિતિરિત્યેકેષાં શાખિનાં મતમ્ ।
પરિમણ્ડલા ગાર્હપ્ત્યચિતિરિત્યેકેષાં શ્રુતિઃ ॥
કરણં વ્યાયામસ્ય તૃતીયાયામં સપ્તમવ્યાસં કારયેત્

ચતુરશ્રાયાં કરણમુચ્યતે ।
વ્યાયામતૃતીયા પાર્શ્વમાની વ્યાયામસપ્તમી તિર્યઙ્નાની ।
એવં કરણં કારયેત્ ।
કુર્યાદિતિ વક્તવ્યે કારયેદિતિ વચનાદન્યૈસ્તક્ષાદિભિઃ પ્રવીણૈર્નાધ્વર્યુણેત્યવગમ્યતે ।
કિયન્તે ઽનેનેષ્ટકા ઇતિ કરણં દારુમયમ્ ।
તા એકવિંશતિર્ ભવન્તિ

તેન કરણેન કૃતા ઇષ્ટકાઃ એકવિંશતિઃ તસ્યાં ગાર્હપત્યચિતૌ ભવન્તીતિ શેષઃ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા.
(વ્યાયામ વિજ્ઞાયતે)
વ્યાયામશ્ચતુરરાત્નિઃ ॥
(ચતુરશ્રે એકેષાં)
એકેષાં શાખિનામુભયમપિ ભવતિ ।
(કરણંઅર્ભવન્તિ)
ક્રિયન્તે ઽનેનેષ્ટકા ઇતિ કરણમ્, તચ્ચ દારુમયં લોહમયં વા ।
દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલ આયામઃ, ત્રયોદશાઙ્ગુલયશ્ચતુર્વિંશતિતિલાશ્ ચ વ્યાસઃ ।
ઉત્સેધશ્ ચ જાનોઃ પઞ્ચમભાગઃ ।
એકવિંશતિરિતિ શઙ્ખ્યાસપત્તિં બ્રૂતે ।
પઞ્ચચિતીકમિત્યાદિષુ સમુદાયસંખ્યાવગત્યર્થં ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા.
અથાગ્નિચિત્યાયાં----
(વ્યાયામ બિજ્ઞાયતે)
ચતુરરાત્નિર્વ્યાયામઃ ।
(ચતુર કેષાં)
તત્ર ચતુરશ્રાયામ્--
(કરણંઅર્ભવન્તિ)
તૃતીયે દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલમ્ ।
સપ્તમં દશતિલોનં ચતુર્દશાઙ્ગુલમ્ ।
તા એકવિ શતિર્ભવન્ત્યેકૈકસ્મિન્ પ્રસ્તારે ।
કપર્દિક્ષાષ્યમ્
પ્રાગાયામાઃ પ્રથમે પ્રસ્તારે ઽપરસ્મિન્ન્ ઉદગાયામાઃ

પ્રાગાયામાઃ--પ્રાગાયતાઃ પ્રથમે પ્રસ્તારે ।
ઉદગાયામાઃ--ઉદગાયતાઃ દ્વિતીયે પ્રસ્તારે ।
એવસુપહિતે ભેદો ન ભવતિ ।
અનેન જ્ઞાયતે સર્વત્ર ભેદો વર્જનીય ઇતિ ।
શબ્દેનૈવોક્તં ભગવતા બોધાયનેન ""સર્વત્ર ભેદો વર્જનીયઃઽઽ ઇતિ ।
અધરોત્તરયોઃ પર્શ્વસંસ્થાનં ભેદ ઇત્યુપદિશન્તીતિ ।
અનેનાચાર્યેણોક્તમેતત્ "વ્યત્યાસં ચિનુયાત્ઽ ઇતિ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા.
(પ્રાગાયમાપ્રથમે પ્રસ્તારે)
ઉપધીયમાને પ્રાગાયામાઃ સ્યુઃ ।
(અપરસ્મિન્નુદગાયામાઃ)
અપરસ્મિન્ દ્વિતીયે તુ ઉદગાયતા ભવેયુઃ ભેદાભાવાય ।
ઉક્તં ચ બોધાયનેન "સર્વત્ર ભેદાન્વર્જયેતઽ ઇતિ ।
સુન્દહહાજીયા વ્યાખ્યા.
(પ્રાગાયા ગાયામાઃ)
ઇષ્ટકા ઉપધેયાઃ ।
કપર્દિભાષ્યમ્
મણ્ડલાયાં મૃદો દેહં કૃત્વા મધ્યે શઙ્કું નિહત્યાર્ધવ્યાયામેન સહ મણ્ડલં પરિલિખેત્
યદિ મણ્ડલા ગાર્હપત્યચિતિઃ મૃદો ભૃત્તિકાયાઃ "હઽ ઇતિ નિપાતઃ અત્રેત્યેતસ્મિન્નર્થે ।
ઉલ્લેખનં કૃત્વેતિ દેહબિમ્બં શ્લક્ષ્ણીકૃત્ય તન્મધ્યે શઙ્કું નિહત્યાર્ધવ્યાયામેન મણ્ડલં પરિલિખેત્ ।
તદ્વ્યાયામમાત્રં ણણ્ડલં ભવતિ ।
કેચિદત્ર સહશબ્દશ્રવણાદતીયેનેતિ વર્ણયન્તિ ।
ક્ષેત્રસમત્વાય તદની પ્સિતમિહાચાર્યસ્ય અર્ધવ્યાયામેનેતિ વદતઃ ।
યદીપ્સિત મભવિષ્યત્ મૃદો દેહં કૃત્વા મણ્ડલં કુર્યાદિત્યેવાવક્ષ્યત્ ।
ઉક્તં ત્વાદેશાદન્યદિતિ ।
તાવતીં ભૂમિમિતિ વક્ષ્યાતિ ચ ।
કથં સહેત્યુચ્યતે? યો મણ્ડલં ચિકીર્ષેત્ સ એવં કૃત્વાર્ઽધવ્યાયામેન પરિલિખેત્ ।
હ ઇતિ નિપાતઃ ।
એવમધ્યાહૃત્ય યોજનીયમ્ ।
અથવા શ્રુતિરેવેયમેવંભૂતા ।
તસ્મિંશ્ ચતુરશ્રમ્ અવદધ્યાદ્ યાવત્ સમ્ભવેત્ તન્ નવધા વ્યવલિખ્ય ત્રૈધમ્ એકૈકં પ્રધિકં વિભજેત્

તસ્મિન્નિતિ મણ્ડલં પરામૃસ્યતે ।
તસ્મિન્મણ્ડલે ચતુરશ્રં યાવચ્છેતે તાવચ્ચતુરશ્રં લિખેત્ ।
સમપરિણાહં ચતુર્ધા વિભજ્ય અવાન્તરદિક્ષુ લક્ષણં કૃત્વા તેષુ સ્રક્તયો યથા ભવન્તિ તથા ચતુરશ્રમાલિખેત્ ।
દિક્ષુ ચત્વારિ ધનુઃસમાઃ ।
તચ્ચતુરશ્રં નવધા વ્યવલિખ્ય એકસ્ય પ્રમાણેન સમચતુરશ્રં કરણં કારયેત્ ।
ત્રૈધમેકૈકં પ્રધિકં વિભજેન્ ।
ગમનાય પ્રધીયત ઇતિ પ્રધિકમ્ ।
તચ્ચ પાર્શ્વધનુઃ ।
તત્પ્રતિકૃતિત્વાત્ પ્રધિકમિત્યુચ્યતે ।
એકૈકં પ્રધિકં ત્રિધા કૃત્વા કરણાનિ કારયેત્ ।
ચતુર્ભિસ્તિલૈરૂનાઃષ્ટ્યઙ્ગુલાશ્ચતુરશ્રપ્રમાણમ્ ।
ણણ્ડલમધ્યે તસ્ય તૃતીયેનૈકં કરણં પ્રધિકમધ્યં દ્વાવિંશતિત્રયોદશાભ્યાં કારયેત્ ।
ત્રિંશદઙ્ગુલેન ત્વેકં તક્ષયેત્ ॥
યથ્.આ ધનુરાકારં યથા જ્યાફલકયોર્મધ્યે તિલોનમઙ્ગુલં ભવતિ તથોનં ત્રિભિસ્ત્રયોદશાઙ્ગુલમેકં કરણં અરત્નિમાત્રં તિલાભ્યામેકં સપ્તવિંશત્યઙ્ગુલમષ્ટભિસ્તિલૈરૂનમેકં તક્ષેત્ ।
પૂર્વમઙ્ગુલદ્વયં અગ્નિફલકાભ્યાં સહ મધ્યે યથા ભવતિ તથા તૃતીયેન કરણેન વિપર્યસ્યાન્યમેવમિષ્ટકાઃ કારયેત્ ।
ઉપધાને ચતુરશ્રસ્યાવાન્તરદેશાન્ પ્રતિ સ્રક્તીઃ સમ્પાદયેત્
ઉપધાનકાલે પ્રથમે પ્રસ્તારે અવાન્તરદેશાન્ કોણદેશાન્ પ્રતિ ચતુરશ્રસ્ય સ્રક્તીઃસમ્પાદેયત્ સંયોજયેત્ ।
ચતુરશ્રે નાર્ધેષ્ટકાઃશરતે ।
ચતુરશ્રે નવેષ્ટકાઃશેરતે ।
પ્રધિકેષુ દ્વાદશ ।
નવસુ દ્વાદશસુ ચ એકવિંશતિર્ભવન્તિ ।
મધ્યાનીતરસ્મિન્પ્રસ્તારે
દ્વિતીયે પ્રસ્તારે મધ્યાનિ ચતુરશ્રે મધ્યાનિ અવાન્તરદેશં પ્રતિસમ્પાદયેત્ ।
વ્યત્યાસં ચિનુયાદ્ યાવતઃ પ્રસ્તારાંશ્ ચિકીર્ષેત્

યાવતઃ પ્રસ્તારાન્કર્તુમિચ્છેત્ તાવદ્ય્વત્યાસં ચિનુયાત્ ।
યઃ પ્રથમઃસ તૃતીયઃ ।
પઞ્ચમશ્ ચ યો દ્વિતીયઃસ ચતુર્થઃ ।
પિશીલમાત્રા ભવન્તીતિ ધિષ્ણ્યાનાં વિજ્ઞાયતે

ચતુરશ્રા ઇત્યેકેષાં પરિમણ્ડલા ઇત્યેકેષામ્

બાહ્વોરન્તરાલં પિશીલમિતિ કેચિત્ ।
મુષ્ટિકૃતો ઽરત્નિઃ પિશીલમિત્યન્યો ।
પ્રાદેશઃ પિશીલમિત્યપરે ।
ચતુરશ્રા ધિષ્ણ્યા ઇત્યેકેષાં શ્રુતિઃ ।
પરિમણ્ડલા ઇત્યેકેષામ્ ।
મૃદો દેહાન્ કૃત્વાગ્નીધ્રીયં નવધા વ્યવલિખ્ય, એકસ્યાઃ સ્થાને ઽશ્માનમ્ ઉપપધ્યાત્

યથાસઙ્ખ્યમ્ ઇતરા વ્યવલિખ્ય યથાયોગમ્ ઉપદધ્યાત્