આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્ર · અધ્યાય 6

કસ્ય દ્વિસ્તાવા? સૌમિક્યાઃ પ્રકૃતત્વાત્પ્રકૃતિત્વાચ્ચ ।
ઇતિ પઞ્ચમઃખણ્ડઃ.
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા.
ક્ષેત્રતૃતીયગ્રહણં ન પ્રમાણમિતિ તૃતીયગ્રહણમિતિ કથં સંખ્યાયાત ઇત્યત આહ--
દક્ષિણસ્માદંસા--સંચક્ષીત.
વેદ્યા દક્ષિણસ્માદંસાદારભ્ય દ્વાદશસુ દક્ષિણસ્યાં શ્રોણ્યાં લેખા નિપાતયેદ્રજ્જું વા તાં નિપાત્ય તબ્દહિશ્છિન્દ્યાત્ ।
લેખાયા બહિર્ભૂતં છેદં વિપર્યસ્ય--વિપર્યાસં કૃત્વા ઇતરતઃ--ઇતરસ્માત્ પાર્શ્વે સ્થાપયેદેવં સપ્તવિંશતિવિસ્તારા ષટ્ત્રિંશદાયતા દીર્ઘચતુરશ્રા વેદિર્ભવતિ, તથા યુક્તાં તથા ભૂતાં ગણયેત્ ।
એતેન વિષમચતુરશ્રાણાં સંખ્યાનપ્રકારો વેદિતવ્યઃ ।
વેદિપ્રસઙ્ગાદ્વિકારા ઉચ્યન્તે--
(સૌમિક્યા વિજ્ઞાયતે.)
સુત્રામદૈવત્યા સૌત્રામણી, તસ્યા વેદિતૃતીયે યજેત ઇતિ શ્રૂયતે ।
વેદ્યાસ્તૃતીયો દેશઃ વેદિતૃતીયદેશઃ, સ કસ્યાઃ, સૌમિક્યાઃ, કિમોદનં શાલીનાં સક્ત્વાઢકપરિમિતાનામિતિ વત્ ॥
(પ્રક્રમ--પૃષ્ઠયા.)
પ્રક્રમતૃતીયકરણી વ્યાખ્યાતા પ્રક્રમાસ્થાનીયા ભવતિ ।
"સ્થાનાન્તાદ્વિભાષાઽ ઇત્યાદિના સ્વાર્થે છપ્રત્યયઃ ।
તથા ષટ્ત્રિંશતિકાયામિત્યાદિના કૌમિકવદ્વિમાનં ત્રિકરણી ચોક્તા, અષ્ટિકાદશિકે તિર્યઙ્ભાન્યા દ્વાદશિકા પૃષ્ઠયા તત્પક્ષે અષ્ટપ્રમાણા પુરસ્તાત તિર્યક્, દશપ્રમાણા પશ્ચાત્તિર્યક્, દ્વાદશાયામઃ દ્વાદશિકાયાં ષડુપસમસ્ય ચતુસૃષુ પઞ્ચસુ લક્ષણં પઞ્ચસુ શ્રોણ્યા ચતસૃષ્વંસૌ ।
વેદિતૃતીયત્વં ક્ષેત્રત ઇત્યાહ- (ત્રિણિ ચતુર્વિંશાનિ પદશતાનિ સૌત્રામણિકી વોદિઃ.)
ચતુર્વિંશત્યધિકાનિ ત્રીણિ શતાનિ સૌત્રામણિકી વેદિઃ ।
દક્ષિણસ્માદંસાદિત્યાદિ સૌમિકવત્ ।
પ્રક્રમસ્ય તૃતીયકરણીતિ દર્શનાત્, અત્રાપિ પદપ્રક્રમૌ વિકલ્પિતૌ ।
પ્રકમશબ્દેનોપક્રમ્ય પદશબ્દેનોપસંહારાદન્યત્રાપ્યષ્ટાસુ પ્રક્રમેષ્વિત્યાદિષુ પદેનાપિ વિમાનં લભ્યત ઇતિ સૂચિતમ્ ।
દ્ધિસ્તાવા વેદિર્ભવતીત્યશ્વમેધે વિજ્ઞાયતે.)
પ્રકૃતત્વાત્ પ્રકૃતિત્વાચ્ચ સૌમિક્યા એવ દ્વિસ્તાવા--દ્વિગુણા વેદિરશ્વમેધે ભવતિ, પશુગણસંબન્ધાદ્યૂપાનાં ચોદકપ્રાપ્તરથાક્ષમાત્રાન્તરાલતા પ્રત્યક્ષવિહિતદ્વિસ્તાવવચનાત્ બાધ્યતે ।
અતો ઽત્રયથા સંભવાન્તરાલા એવ એકવિંશતિયૂપાઃ ।
ત્રિસ્તાવાન્નીત્વા ત્રિપદક્રમઃ દ્વિસ્તાવા ।
યૂપૈકાદશિની પક્ષે વેદિવિવૃદ્ધિર્ભવતીત્યેવ ।
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા.
સંખ્યાનોપાયમાહ----
(દક્ષિણસ્માદંઅસંચક્ષીત.)
દક્ષિણસ્માદંસાદારભ્યાપરાન્તે પૃષ્ઠચાયા દક્ષિણતો દ્વાદશસુ રજ્જું નિપાતયેત્ ।
તદ્દક્ષિણતશ્છેદં દીર્ઘં ત્રિકોણં મનસા વિપર્યસ્ય ઉત્તરપાર્શ્વ ઉપદધયાત્, સા ષટ્ત્રિંશિત્પ્રાચિકા સપ્તવિંશતિવ્યાસા દીર્ઘચતુરશ્રા ભવતિ, તથાભૂતાં ગણયેત્ ।
સપ્તવિંશતિષટ્ત્રિંશતોઃસંવર્ગે કૃતે નવ શતાનિ દ્વિસપ્તતિશ્ ચ ભવન્તિ ।
(સૌમિક્યા ભવતિ.)
પ્રક્રમાગ્રહણં પદસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્, એવં પદશતાનીતિ પદ ગ્રહણં પ્રક્રમસ્યોપલક્ષણમિતિ શેષઃ ॥
(ત્રિકરણ્યા વા પૃષ્ઠયા.)
દશાઙ્ગુલપદસ્ય ત્રિકરણી સપ્તદશાઙ્ગુલયઃ એકાદશ તિલાશ્ ચ અં? 7 તિ 11 દ્વાદશા ઙ્ગુલસ્ય વિંશત્યઙ્ગુલયઃ સપ્તવિંશતિતિરાશ્ ચ અં 20 તિ 27 પઞ્ચદશાઙ્ગુલસ્ય તિલોનષડ્વિંશતિરઙ્ગુલયઃ ।
એવં પ્રક્રમાણામપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
(ત્રીણિ સૌત્રામણિકીવેદિઃ.)
કાઠકાગ્નીનામપ્યેષા ।
દ્વિસ્તાવા વેદિર્ભવતત્યિશ્વમેધે વિજ્ઞાયતે
ઇતિ પઞ્ચમઃખણ્ડઃ
કપર્દિભાષ્યમ્.
પ્રક્રમસ્ય દ્વિકરણી પ્રકમસ્થાનીયા ભવતિ

દ્વિકરણ્યા પ્રમાણતૃતીયેન વર્ધયેદિત્યાદિના વર્ધિતેન તદેવ વિહરણમ્ ।
પ્રક્રમો દ્વિપદસ્ત્રિપદો વા । પ્રક્રમે યાથાકામી શબ્દાર્થસ્ય વિશયિત્વાત્
દ્વિપદસ્ત્રિંશદઙ્ગુલઃ ।
ત્રિપદઃ પઞ્ચચત્વારિંશદઙ્ગુલઃ ।
પદં પઞ્ચદશાઙ્ગુલમિતિ વચનાદ્ ।
કામ ઇચ્છા ।
યથાકામ એવ યાથાકામી યથેચ્છા તથા ગૃહ્ણીયાત્ ।
પ્રક્રમે ઽધ્યર્ધપ્રક્રમો વિપ્રકૃષ્ટપ્રક્રમ ઇતિ નૈવમન્વર્થસંજ્ઞા ।
પદાધિકસ્ય માનાર્થસ્ય વાચકો યથા યૌગિકઃ તથા દ્વિપદં ત્રિપદં વા વક્તિ, ક્રામત્યનેનેતિ ક્રમઃ ।
પ્રકૃષ્ટઃ ક્રમઃ ઇતિ નિરૂઢઃ, કલ્પનાર્થદ્રવ્યે વચનાત્પદાધિકં પ્રક્રમ ઇતિ શબ્દાર્થસ્ય વિશયિત્વાત્ વિશયિત્વં કલ્પિતાર્થાનામપિ વાચકત્વાદનેકવાચકત્વં ।
શબ્દાર્થાનાં વિશયિત્વં યતઃ, કસ્ય પદાદયો ગ્રહીતવ્યાઃ ઇત્યાહ--
યજમાનસ્યાધ્વર્યોર્વા । એષ હિ ચેષ્ટાનાં કર્તા ભવતિ

યજમાનસ્ય પદં ગ્રાહ્યં સ્વામિત્વાત્ ।
અધ્વર્યોર્વા--વાશબ્દઃ પક્ષવ્યાવૃત્તૌ ।
ન યજમાનસ્ય ।
અધ્વર્યુરેવ કુતઃ? એષ હિ ચેષ્ટાનાં કર્તા ભવતિ ।
ચેષ્ટયન્ત ઇતિ ચેષ્ટાઃ કર્માણિ ।
સ કર્મણાં કર્તા યતઃ હિશબ્દો હેતૌ ।
તસ્માદધ્વર્યોરેવ ન યજમાનસ્ય ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા.
(પ્રક્રમસ્ય ભવતિ)
દ્વિસ્તાવાયાં વેદ્યાં અશ્વમેધે પ્રક્રપ્રસ્ય દ્વિકરિણી પ્રક્રમસ્થાને ભવતિ પ્રમાણદ્વિકરણ્યા વિહરેત્ ।
(પ્રક્રમો વિશયિત્વાત્).
પદં પઞ્ચદશાઙ્ગુલમ્. દ્વિપદં ત્રિંશદઙ્ગુલમ્. ત્રિપદં પઞ્ચ ચત્વારિંશદઙ્ગુલમ્, દ્વિપદે ત્રિપદે ચ પ્રક્રમવ્યવહારાદુભયમિહ ગ્રાહ્યમ્ ।
અથવા પ્રક્રમઃ પદવિક્ષેપવાચી, પદાદયો ઽત્ર માન સાધનભૂતા ગૃહ્યન્તે ।
અતો ન વિક્ષેપમાત્રેણ પ્રયોજનમ્ ।
કિનતુ તત્મંબન્ધિના કેનચિદ્દ્રવ્યોણ, અતો વિક્ષેપફલભૂતસંયોગવિભાગાભ્યામુપલક્ષિતદેશાન્તરાલપરિમિતરજ્જ્વાદિના પ્રયોજનમ્, ગચ્છન્ હિ સર્વો જનઃ એકં પદં વિક્ષિપ્ય નિદધાતિ, તત્ર નિર્વિકારં સંગચ્છન સમઃ પુરુષઃ, સ્થિતનિધીયમાનયોઃ પદયોરન્તરાલં યથા પદપરિમિતં ભવતિ તથા ગચ્છતિ, અતો વિક્ષિપ્તેન પદેન પદદ્વયં વ્યાબ્તમિતિ દ્વિપદઃ પ્રક્રમઃ, સ્થિતમપિ પદં તત્સહકારીતિ તાભ્યાં પદત્રયવ્યાપ્તેસ્ત્રિપદશ્ ચ ભવતિ ।
પ્રક્રમે યાથાકામીકામ ઇચ્છા, તદનતિક્રમો યથાકામમ્, તસ્ય ભાવઃ યથાકામ્યમ્, યાતાકામ્યમેવ યાથાકામી--યથેષ્ટમિત્યર્થઃ, વિવિધં શેત ઇતિ વિશય, ઉભયત્ર પ્રયોગો દૃશ્યત ઇત્યર્થઃ ।
નનુ પ્રક્રમેષુ વૈષમ્યમપિ દૃશ્યતે, યથા ચતુરો વિષ્ણુક્રમામ્ પ્રાચઃ ક્રામત્યુત્તરમુત્તરં જ્યાયાંસમિતિ ।
નાયં દોષ, તસ્ય વચનસ્યોત્ત રોત્તરં જ્યાયસ્ત્વવિધિપરત્વાત્, પ્રક્રમે ગૃહ્યમાણે દ્વિપદમેવ ત્રિપદમેવ વા ગૃહ્ણીયાત્, ન મિશ્રયેદિત્યર્થઃ, ચતુરો વિષ્ણુકમાનિત્યત્ર વાચનિકત્વાત્ ક્રમવૈષમ્યસ્ય ન ક્રમવૈષમ્યાનુયોગઃ ।
અતો વિશેષિતપ્રકમવિધૌ દ્વિત્રિપદપ્રકમયોરેવાન્યતરં કૃહ્ણીયાન્ન મિશ્રયેદિત્યર્થઃ ।
પદાદિસૂત્રે વક્ષ્યમાણઃ પદવિકલ્પનિબન્ધનઃ પ્રક્રમયોરપિ વિકલ્પો ભવતીત્યેવ ।
(યજમાનસ્ય ભવતિ).
ચજમાનાધ્વર્યૂ પ્રસિદ્ધૌ, હિ શબ્દો હેતૌ, ચેષ્ટન્ત ઇતિ ચેષ્ટાઃ, કર્માણિ ।
અયમર્થઃ પદાદયો યજમાનસ્ય ગ્રાહ્યાઃ સ્વામિત્વાત્, કુતઃ, યાથાકામિર્વાત્, તસ્ય અધ્વર્યોર્વા ।
વાશબ્દો વિકલ્પાર્થઃ ।
યસ્માદેષો ઽધ્વર્યુશ્વેષ્ટાનાં કર્તા ભવતિ તસ્માદસ્ય પદાદયો ગ્રાહ્યાઃ ચેષ્ટાકર્તૃત્વાત્, યજમાનસ્ય પ્રાપ્તયર્થં વચનમધ્વર્યોસ્તુ બાધકવાધનાર્થમતો વિકલ્પઃ ।
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા.
(પ્રક્રમસ્ય વિશયિત્વાત્).
શબ્દાર્થસ્ય--શબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તસ્ય વિશયિત્વં--અનેકવૃત્તિત્વમ્ ।
ઇદં પ્રકમે યાથાકામ્યં શબ્દાર્થસ્ય વિશયિત્વાદુક્તમિત્યર્થઃ ।
"દ્વિપદઃ પ્રકમઃઽ ઇતિ બોધાયનઃ ।
"ત્રિપદઃ પ્રક્રમઃઽ ઇતિ કાત્યાયનઃ ।
ઉભયમપ્યાચાર્યસ્યાનુમતમિતિ વિજ્ઞાયતે ।
(યજમાનસ્યધ્વાર્યોર્વા).
પદેનાઙ્ગુલિભિર્વા પ્રકમો ગ્રાહ્યઃ સ્વામિત્વાત્ ।
કારણમાહ--
(એષ હિ ભવતિ)
કપર્દિક્ષાષ્યમ્.
રથમાત્રી નિરૂઢપશુબન્ધસ્ય વેદિર્ ભવતીતિ વિજ્ઞાયતે
રથપ્રમાણા નિપરૂઢપશુબન્ધસ્ય વેદિર્ભવતીતિ શ્રુતિઃ ।
તસ્ય ખલ્વાહૂ રથાક્ષમાત્રી પશ્ચાત્ તિર્યગ્ ઈષયા પ્રાચી । વિપથયુગેન પુરસ્તાત્
ખલુશબ્દો ઽલઙ્કારે ।
તત્ર તસ્મિન્નર્થે રથપ્રમાણવિદો રથકારા આહુઃ ।
રથાક્ષમાત્રી પશ્ચાત્ તિર્યગીષયા પ્રાચી, વિપથયુગેન પુરસ્તાત્, રથાક્ષણાત્રી પશ્ચાત્તિર્યઙ્નાની ।
રથગ્રહણં શકટનિવૃચ્યર્થમ્ ।
ઈષામાત્રી પૃષ્ઠયા ।
વિપથયુગેન--વ્યાપ્તઃ પન્થા યેન યુગેન તદ્વિપથયુગમ્ ।
અબ્યન્તરં યુગછિદ્રયોરન્તરાલમ્ ।
તત્પ્રમાણં પુરસ્તાત્તિર્યઙ્ભાની ।
યાવતા વા બાહ્યે છિદ્રે

યાવતા પ્રમાણેન યુગસ્ય બાહ્યે છિદ્રે ભવતઃ તાવદ્વા પુરસ્તાત્તિર્યઙ્ભાની વેદેઃ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા.
(રથમાત્રી બાહ્યે છિદે)
રથમાત્રી--રથપ્રમાણા નિરૂઢપશુબન્ધસ્ય વેદિરિતિ શ્રુતિઃ ।
શ્રુત્યુક્તમભિયુક્તોક્તયા દર્શયતિ ।
ખલુશબ્દો વાક્યાલઙ્કારાર્થઃ ।
તત્રાહુરભિયુક્તાઃ--રથાક્ષમાત્રી રથપ્રમાણા પશ્ચાત્તિર્યક્તિરશ્વી ઈષયા સંમિતા પ્રાચી ।
વ્યાપ્તઃ પન્થા યેન સ વિપથઃ ચારણરથ ઇત્યર્થઃ ।
વિપથસ્ય યુગો વિપથયુગઃ ।
તેન સંમિતા પુરસ્તાત્તિરશ્વી ।
અથવા યાવતા વા બાહ્યે છિદ્રે યાવતા પ્રમાણેન ગૃહીતે બાહ્યે ચ્છિદ્રે ભવતઃ તાવતી વા પુરસ્તાત્તિર્યક્ ।
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા.
(રથમાત્રી બાહ્યે છિદ્રે.)
ઇત્યાહુરાચાર્યાઃ--પશ્ચાત્તિર્યઙ્ભાની રથાક્ષમાત્રી, ઈષામાત્રી પ્રાચી, વિપથયુગમાત્રી પુરસ્તાત્તિર્યઙ્નાની ।
વિગતઃ પન્થા યસ્માદ્યુગાત્ તદ્વિપથયુગમ્ ।
બાહ્યચ્છિદ્રસહિતં ષડશીત્યઙ્ગુલં યુગમ્ ।
યાવતા વા બાહ્યે ચ્છિદ્રે બાહ્યચ્છિદ્રયોરન્તરાલમશી ત્યઙ્ગુલમ્ ।
કપર્દિભાષ્યમ્
તદેકરજ્જ્વોક્તમ્ । પઞ્ચદશિકેનૈવાપાયમ્યાર્ધાક્ષેણાર્ધયુગેન શ્રોણ્યંસાન્ નિર્હરેત્

તદેકરજ્જુરિતિ કિં સૌમિકી ગૃહ્યતે આહોસ્વિત્પ્રથમસૌમિકી ગૃહ્યતે? પઞ્ચદશિકેનેતિ દર્શનાત્, તત્ર હિ પઞ્ચદશિકે લક્ષણમ્, નેતરત્ર ।
ઈષામાત્રી ઈષાં ષટ્ત્રિંશદ્ધા વિભજ્ય એકં ભાગં પ્રક્રમસ્તાનીયં કૃત્વા સૌમિકવત્પઞ્ચદશિકેનામાયમ્ય અર્ધાક્ષેણ શ્રોણ શ્રોણીં મિનુયાત્ ।
અર્ધયુગેનાસૌ મિનુયાદિતિ કેચિત્ ।
અપરે પુનઃ પ્રથમામેકરજ્જું ગૃહ્ણન્તિ ।
યદિ સૌમિકી ગૃહ્યતે અદૃષ્ટકલ્પના પ્રાપ્તોતિ કથં પઞ્ચદશિકેનેતિ ચેત્, લક્ષણયા ષટ્ત્રિંશિકાયામં યત્પઞ્ચદશકં તદપિ ષડ્ભાગોનમેવ ।
તસ્માત્પઞ્ચદશિકેનેતિ ષડ્ભાગોનાં લક્ષયિતું ન શક્યતે ।
તેનાદૃષ્ટકલ્પનાભવતિ ।
નન્વન્યત્રાપિ લક્ષણા? સા તુ લૌકિકી, કિં ચ સાધારણત્વાચ્ચ સૈવૈકા રજ્જુઃસાધારણી ।
તસ્માચ્ચ સૈવ ગ્રાહ્યા ।
એવમુત્તરત્રાપિ યોજનીયમ્ ।
અર્ધક્ષે અર્ધયુગે ચ લક્ષણં કૃત્વા ષડ્ભાગોનેનાપાયમ્ય અર્ધાક્ષે શ્રોણી ।
અર્ધયુગે ત્વંસૌ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા.
(તદેકરજ્જ્વા વિહરેત્)
એતાદ્વિહરણમેકરજ્જુવિહરણેન વ્યાખ્યાતમ્ ।
એકરજ્જુરિતિ દ્વિત્રિપઞ્ચશઙ્કરજ્જ્વાદીનાં ગ્રહણં, ઇતરથા ઉત્તરયોર્વિધાનસ્યાદૃષ્ટાર્થત્વકલ્પનાપ્રસઙ્ગદિતિ સૌમિક્યાં વ્યાખ્યાતમ્ ।
તથા પઞ્ચદશિકેનેતિ ષડ્ભાગોને કૃતલક્ષમસ્ય ગ્રહણમ્ ।
તચ્ચ નિરઞ્ચનમાત્રપ્રદર્શનમ્ ।
ઇતરથા અદૃષ્ટાર્થત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ તત્ર્રેવોક્તમ્, તત્રાનેકરજ્જુભિરિહાપિ વિહરણસુક્તમ્, તદિહાપ્યવિરોધાત્ ગૃહ્યત એવ ।
ઈષામાત્રા ષટ્ત્રિંશદ્ભાગં પ્રક્રમં કૃત્વા તેનૈવ વિહરેત્ ।
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા.
(તદેકરજ્જ્વા વિહરેત્)
"ષટ્ત્રિંશિકાયામષ્ટાદશોપસમસ્યઽ ઇત્યાદિના એકરજ્જ્વા તન્માનમુક્તમ્ ।
ઈષાયાઃષટ્ત્રિંશો ભાગઃ પઞ્ચાઙ્ગુલમર્ધાષ્ટમતિલાશ્ ચ પ્રક્રમસ્થાને દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યદ્વા એકરજ્જુશબ્દેન યાવદાયામમિતિ વિહરણમભિપ્રેતમ્ ।
અત્ર પક્ષે પઞ્ચદશિકેનેતિ લક્ષણયા ષડ્ભાગોનતૃતીયમેવોચ્યતે ।
સોમે તત્પઞ્ચદશપ્રક્રમમભૂદિતિ ।
એવમુત્તરત્રાપિ બાહ્યચ્છિદ્રાન્તરાલપક્ષે તદર્ધેનાંસનિર્હરણમ્ ।
કપર્દિભાષ્યમ્
અથાપ્યુદાહરન્તિ
અથશબ્દઃસમુચ્ચયે ।
એવં ચોદાહરન્તિ રથપ્રમાણપિદો રથકારાઃ--
અષ્ટાશીતિશતમીષા તિર્યગ્ અક્ષશ્ચતુઃશતમ્ । ષડશીતિયુગં ચાસ્ય રથશ્ચારણ ઉચ્યતે ઇતિ રથપરિમાણમ્

એવં રથપરિમાણં સર્વતો માનમુદાહરન્તિ--બ્રુવતે ।
સામર્થ્યસિદ્ધેશ્વાઙ્ગુલિર્ગૃહ્યતે ।
રથેષાપ્રમાણં અષ્ટાશીત્યુત્તરમઙ્ગુલશતમ્ ।
તિર્યક્છબ્દઃ પૂરણાર્થઃ ।
અક્ષપ્રમાણં ચતુરધિકં શતમ્ ।
યુગસ્ય પ્રમાણં ષડસીતિઃ ।
એવંલક્ષણો યો રથઃસ ચારણઃ, ચરત્યનેનેતિ ચારણઃ ।
ચરણ એવ ચારણઃ ।
ચારણગ્રહણં ક્રીડાદિરથનિવૃચ્યર્થમ્ ।
અથવા અસ્યશબ્દસ્ય સ્થાને યસ્યશબ્દમધ્યાહૃત્ય યોજનીયમ્ ।
વર્ણવ્યત્યાસેન વા ।
અરત્નિભિર્ વા ચતુર્ભિઃ પશ્ચાત્ ષડ્ભિઃ પ્રાચી ત્રિભિઃ પુરસ્તાત્ । તદ્ એકરજ્જ્વોક્તં પઞ્ચદશિકેનૈવાપાયમ્ય દ્વાભ્યામ્ અધ્યર્ધેનેતિ શ્રોણ્યંસાન્ નિર્હરેત્

અરત્નિભિર્વા માતવ્યમિતિ શેષઃ ।
ચતુર્ભિઃ પશ્ચાત્તિર્યઙ્ભાની ।
ષડ્ભિઃ પ્રાચી પૃષ્ઠયા ।
ત્રિભિઃ પુરસ્તાત્તિર્યઙ્ભાની ।
તદેકરજ્જ્વોક્તમિત્યાદિ--ગતમેતત્ ।
યજમાનમાત્રી ચતુઃસ્રક્તિર્ ભવતીતિ પૈતૃક્યા વેદેર્ વિજ્ઞાયતે, તદેકરજ્જ્વોક્તં પઞ્ચદશિકેનૈવાપાયમ્યાર્ધેન તતઃ શ્રોણ્યંસાન્ નિર્હરેત્

પૈતૃક્યા વેદેઃ શ્રુતિઃ--યથા દિક્ષુ સ્રક્તયો ભવન્તિ તથા માતવ્યા ।
તદેકરજ્જ્વેતિ ગતાર્થમ્ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા.
વેદાર્થાવગમસ્ય બહુવિદ્યાન્તરાશ્રયત્વાત્ ।
તક્ષશાસ્ત્રે ગાર્ગ્યા ગસ્ત્યાદિભિરઙ્ગુલિસંખ્યયોક્તં રથપરિમાણ શ્લોકમુદા હરતિ--
(અથાપ્યુ પ્રમાણમ્)
અથાપિશબ્દૌ સમુચ્ચયે, ઉદાહરન્તિ મુનયઃ, અષ્ટશીતિશ્ ચ શતં ચાષ્ટાશીતિશતં, ચત્વારિ ચ શતં ચ ચતુઃશતમ્, ષટ્ચાશીતિશ્ ચ ષડશીતિ, આયોધનપુષ્યજૈત્રચારણાદિભેદેન રથસ્યાનેકવિધતામુપન્યસ્ત તૈરુક્તં અષ્ટાશીતિશતમિત્યાદિ, અસ્યાર્થઃ--અસ્ય બહુવિધસ્ય મધ્યે યસ્ય ઈષા અષ્ટાશીતિશતમઙ્ગુલયઃ, ચતુરધિકં શતમક્ષઃ, યુગં ચ ષડશીતિઃ, એવંવિધો રથશ્વારણ ઉચ્યત ઇતિ ।
એવં રથપરિમાણમુદાહરન્તિ મુનયઃ ।
નનુ અક્ષસ્ય તિર્યઙ્ભાનીત્વમુક્તમ્, યુગેષયોઃ કા પ્રાચી કા તિરશ્વીતિ ન જ્ઞાયતે ।
ઉચ્યતે--અક્ષસ્ય તિર્યક્ત્વવિધાનાદેવયુગેષયોરપિ યા દ્રાઘીયસી સા પ્રાચી, યા હ્રસીયસી સા તિરશ્વીતિ સામર્થ્યાદીષા પ્રાચીતિ ગમ્યત ઇતિ મન્યન્તે ।
છિદ્રાન્તરાલપક્ષે ષોડશાઙ્ગુલહીના પુરસ્તાત્તિરશ્વી ।
(અરત્નિભિર્વાપુરસ્તાત્) ગતમ્ ।
(તદેકરજ્જ્વા નિર્હરેત્)
ઇદમપિ ગતમ્ ।
અત્રારત્નાવારત્નિદ્વયે ચ લક્ષણમ્ ।
(યજમાનમાત્રી નિર્હરેત્)
પિતૃણામિયં વેદિઃ--પૈતૃકી મહાપિતૃયજ્ઞવેદિઃ ।
ચોદકપ્રાપ્તે ઽપિ યજમાનમાત્રે પુનર્વચનં વિસ્તારસ્યાપિ તથાત્વા(ય)ત્ ।
(આયામઃ) પ્રતિદિશં સ્રક્તયઃ મહાદિક્ષુકોણાઃ "સર્વા હ્યનુદિશઃઽ ઇતિ દર્શનાત્, અત્ર પ્રયોગઃ--અગ્રેણાન્વાહાર્યપચનં કિઞ્ચિદન્તઃસઞ્ચરમવશિષય તસ્ય પુરસ્તાદ્યજમાનમાત્રં દ્વિકરમ્યા ચતુરશ્રં સંપાદ્ય તસ્ય કરણીમધ્યેષુ યથા સ્રક્તયો ભવેયુઃ તથા પઞ્ચદશિકેનેત્યાદિના વિહૃત્યાર્ધેન તતઃ તસ્ય યજમાનમાત્રસ્યાર્ધેન શ્રોણ્યંસાન્નિર્હરેત્તન્નિમિત્તો નિર્હ્રાસો વિવૃદ્ધિર્વેત્યુક્તયોર્નિર્હ્રાસઃ, મહાવેદ્યાં પદઞ્ચશિકેનૈવાપાયમ્ય અર્ધયજમાનમાત્રે શઙ્કું નિહન્યાત્ દક્ષિણાપ્રાચી વેદિઃ ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા.
(અથાપ્યુદાહરન્તિ રથપરિમાણમ્)
અઙ્ગુલયઃસંખ્યેયાઃ ।
અઙ્ગુલિશ્વોર્ધ્વબાહોઃ પુરુષસ્ય વિંશતિશતતમો ભાગ ઇતિ વક્ષ્યતે ।
"પઞ્ચારત્નિઃ પુરુષઃ, ચતુવિંશત્ય ઙ્ગુલયો ઽરત્નિઃ
ઇતિ ।
સા ચ ચતુસ્ત્રિંશતત્તિલેત્યાચક્ષતે ।
યથોક્તં બોધાયનેન--
""અઙ્ગુલિપ્રમાણં ચતુર્દશાણવઃ ચતુસ્ત્રિંશત્તિલાઃ પૃથુસાંશ્લિષ્ટા ઇત્યપરમ્ઽઽ ઇતિ ચતુરધિકં શતં ચતુઃશતં યુગમિતિ વિપથયુગમુચ્યતે પ્રસ્તુતત્વાત્ ।
અન્યત્તુ યુગં શતાઙ્ગુલમિતિ તક્ષશાસ્ત્રવિદઃ ।
ષણ્ણવત્યઙ્ગુલમિત્યાચાર્યપાદીયાઃ ।
યથાઽહુઃ-- ચતુર્હસ્તો ધનિર્દન્ડો ધનુર્ધન્વન્તરં યુગમ્ ।
ઇતિ ।
"હસ્તશ્ચતુર્વિંશતિરઙ્ગુલયઃઽ ઇતિ ચ ।
(અરત્નિભિર્વા પુરસ્તાત્)
પશુબન્ધવેદીત્યેકે ।
(તદેકર નિર્હરેત્)
દ્વાભ્યાં શ્રોણી ।
અધ્યર્ધેનાંસૌ ।
(યજમાનમાત્રી વિજ્ઞાયતે)
પઞ્ચારત્નિઃ ।
(તદેકર નિર્હરેત્)
તત ઇતિ ષષ્ઠયન્તાત્તસિલ્ ।
દક્ષિણાપ્રાચી પૃષ્ઠયા ।
મહાદિક્ષુ શ્રોણ્યંસાઃ ।
અત્ર લઘૂપાયમાહ કાત્યાયનઃ--
"પૈતૃક્યાં દ્વિપુરુષં ચતુરશ્રં કૃત્વા કરણીમધ્યેષુ શઙ્કવઃસસમાધિઃઽ ઇતિ ।
તત્ર પ્રકારઃ--પુરુષમાત્રદ્વિકરણ્યા દશતિલોનયા સપ્તતિશતાઙ્ગુલયા સમચતુરશ્રં કૃત્વા કરણીનાં મધ્યેષુ શઙ્કૂન્નિહત્ય દશારત્નયો રજ્જ્વોઃ પાશાન પૂર્વાપરયોઃ પ્રતિમુચ્ય તયોર્મધ્યે દક્ષિણોત્તરયોર્નિયમ્ય વહિઃસ્પન્દમપચ્છિન્દ્યાત્ ।
એતં ચતુરરત્નમિપિ કેચિદિચ્છન્તિ ।
તત્ર આજ્યં પુરોડાશા આસાદયિતું ન શક્યન્તે ।
કપર્દિભાશષ્યમ્.
દશપદોત્તરા વેદિર્ ભવતીતિ સોમે વિજ્ઞાયતે । તદ્ એકરજ્જ્વોક્તં પઞ્ચદશિકેનૈવાપાયમ્યાર્ધેન તતઃ શ્રોણ્યંસાન્ નિર્હરેત્

પદગ્રહણં પ્રદર્શનાર્થમ્ ।
પ્રકમમિતાયાં મહાનેદ્યાં દશપદોત્તરવેદિઃ સર્વતો દશપદા "પ્રમાણેન પ્રમાણં વિધીયતઽ ઇતિ વચનાત્ ।
ક્ષેત્રતો વા દશપતા ।
તદા એકપદવિસ્તારં ત્રિપદાયામં દીર્ઘચતુરશ્રં કૃત્વા તસ્યાક્ષ્ણયા રજ્જું ગૃહીત્વા ચતુરશ્રં કુર્યાત્ ।
પ્રક્રમે ઽપ્યેકપ્રક્રમવિસ્તારં ત્રિપ્રક્રમાયામં ચતુરશ્રં વિહૃત્ય તસ્યાક્ષ્ણયા રજ્જું ગૃહીત્વા ચતુરશ્રં કુર્યાત્ ।
તદેકરજ્જ્વોક્તં--અર્ધેન તતઃ--તસ્યેત્યર્થઃ ષષ્ઠયર્થે તસિલ્ ।
તાં યુગેન યજમાનસ્ય વા પદૈર્ વિમાય શમ્યયા પરિમિમીતે

યુગેનોક્તપમાણેન યજમાનસ્ય વા પદૈઃ ।
યજમાનગ્રહણાદધ્વર્યોર્ન લભ્યતે ।
યજમાનગ્રહણં પ્રદર્શનાર્થમિતિ કેચિત્ ।
તસ્માદેવ વચનાદુત્તરવેદિર્યુગમાત્રી લભ્યતે ।
સોમે પદમાનાયાં મહાવેદ્યાં ઉત્તરવેદિં યુગેન વા પદૈર્વા વિમાય શૌલ્બેન માનેન પશ્ચાચ્છમ્યયા માનમદૃષ્ટાર્થં કર્તવ્યમ્ ।
શમ્યયા પરિમિમીત ઇત્યેતદ્વચનમદૃષ્ટાર્થં ન પ્રમાણવિધિઃ ઇયુક્તં ભવતિ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા.
(દશપદોત્ત વિજ્ઞાયતે)
મહાવેદ્યાં પ્રથમનિહતાચ્છઙ્કોઃ પુરસ્તાત્પઞ્ચવિંશતિષુ શઙ્કું નિહત્ય તત્પુરસ્તાદૃશસુ શઙ્કું નિહત્ય પઞ્ચદશિકેનેત્યાદિના વિહરેત્ ॥
(તદેકર નિર્હરેત્)
તતોર્ઽધેન પઞ્ચપદેનેત્યર્થઃ ।
"સર્વતો દશપદાઽ ઇતિ શતપથબ્રાહ્નણે શ્રૂયતે "પ્રમાણેન પ્રમાણં વિધીયતે શતુરશ્રમિતિ તદનિરૂપક્ષે ત્રતો દશપદ
ઇતિ કાત્યાયનઃ ।
અસ્મિન્ પક્ષે પદવિસ્તારં ત્રિપદાયામં દીર્ઘચતુરશ્રં વિહૃત્ય તસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુપ્રમાણોત્તરવેદિઃ ।
અસ્મિન્નપિ પક્ષે એતત્કરણ્યર્ધેન શ્રોણ્યંસાનાં વિહરણમ્ ॥
(તાં યુગેન પરિમિમીતે )
તામુત્તરવેદિં યુગપ્રમાણેન ।
તદુક્તં "ષડશીતિર્યુગમ્ઽ ઇતિ ।
તેન વા યજમાનસ્ય વા પદૈર્વિમાય પશ્ચાદદૃષ્ટાર્થં શમ્યયા સર્વતો મિમીતે ।
શમ્યાપ્રમાણં ચોક્તં સૂત્રાન્તરે "ષટ્ત્રિંશચ્છમ્યાઽ ઇતિ પશુબન્ધે ત્વન્યસ્યાભાવાત્ પરિમાણાર્થમેવ શમ્યાવિધાનમ્ ।
માત્રૈવાસ્યૈ સેતિ લિઙ્ગાચ્ચ ।
અસ્માદેવ વચનાત્ સૌમિક્યુત્તરવેદિર્યુગમાયપિ લભ્યતે (ભવતિ) ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા.
(દશપદોત્તર નિર્હરેત્)
દશપદા--સર્વતઃ ।
ક્ષેત્રતઃશતપદા ।
(તાં યુગેન પરિમિમીતે)
યુગમપિ દશપદાયા એવ માનસાધનં વેણુવત્ ।
કેચિત્ તસ્યતન્ત્રં પ્રમાણમાહુઃ, અતદ્વિચારણીયં સૂરિભિઃ ।
યજમાનગ્રહણં અધ્વર્યુનિવૃચ્યર્થમ્ ।
શમ્યયા પરિમાણમદૃષ્ટાર્થમ્ ।
કપર્દિક્ષાષ્યમ્.
પદે યુગે ઽરત્નાવ્ ઇયતિ શમ્યાયાં ચ માનાર્થેષુ યથાકામી શબ્દાર્થસ્ય વિશયિત્વાત્

પદાદિષુ માનાર્થેષુ યથાકામી--યથેચ્છા તથા ગૃહ્ણીયાત્ ।
કિમુક્તં ભવતિ ॥
અણવશ્ચતુર્દશ તિલઃ
ચતુસ્ત્રિંશત્તિલાઃ અઙ્ગુલઃ (પૃથુતઃસંસ્પૃષ્ટા ઇત્યપરમ્)
દ્વાદશાઙ્ગુલાઃ પ્રાદેશઃ
ત્રયોદશાઙ્ગુલઃ વિતસ્તિઃ
પઞ્ચદશાઙ્ગુલં પદમ્
ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલયઃ અરત્નિઃ
દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલયઃ જાનુઃ
ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલા શમ્યા
ષડશીત્યઙ્ગુલં યુગમ્
ચતુઃશતં અક્ષઃ
વિંશત્યુત્તરં શતં પુરુષઃ
ઇત્યેવમાદિશુલ્બાન્તરોક્તલક્ષણમાનાર્થેષુ પ્રમાણાવયવા ગૃહ્યેરન્ ।
લક્ષણે વર્ગેણ વિમાય તત્ર યથાકામી શબ્દાર્થસ્ય વિશયિત્વાત્ ।
પઞ્ચદશાઙ્ગુલં પદમપિ ભવતિ ।
યજમાનપદમપિ ।
તત્રાન્યતરદ્ગ્રાહ્યમિત્યાધાને ।
ઇયદ્દ્વાદશવિક્રામા ઇતિ ।
તત્ર સ્વસંવિત્તિં અપરસંવિત્તિં લોકપ્રસિદ્ધિં શાસ્ત્રપ્રસિદ્ધિં વા ગૃહ્ણીયાદિત્યર્થઃ ।
વિમિતાયાં પુરસ્તાત્ પાર્શ્વમાન્યા ઉપસંહરેત્ । શ્રુતિસામર્થ્યાત્