Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āpastambaśulbasūtra with the commentaries · Chapter 20

20.1

upadadhyāditi śeṣaḥ /
purastācchirasi ghoṇākāre ekā /
tasyāḥ paścāttisraḥ /
apareṇeti -- karṇābharaṇavat /
pādeṣṭakā eva /
pūrveti -- ātmani pakṣāpyayayoḥ pūrastādekādaśa apareṇa pakṣāpyayāvekādaśa etā eva /
pūrveti -- pūcchasyāpyayasya purastāt pañca paścācca pañca /
pañcadaśeti -- pucchāgre pañcadaśa /
tā evaitāḥ ṣaṭpañcāśatpādeṣṭakāḥ //
ekonaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
karavindīyā vyākhyā
ca vakratā kāryetyāha ----
pakṣaka -- yet
prathamyāt sāmarthyācca pakṣeṣṭakākaraṇīviṣayamidam likhayā vibhaktasya pakṣārdhasya karaṇī pakṣakaraṇī /
sā sapādāṅgulona daśaśatāṅgulā /
tasyāḥsaptamaṃ sāṣṭādaśatilā pañcadaśāṅgulā ṛjvavasthitā prajambyamānasya karaṇasya yathā tiryaṅnānī bhavati tathā tatkaraṇaṃ ṛjvakṣṇayā prajambhayet -- prakarṣeṇa namayet /
pārśvamānī tu prajmbhyamāne 'pi karaṇe puruṣacaturthameva /
prajambhatiratrāpi mānārtha eva /
etaduktaṃ bhavati -- karaṇasya ekasyāṃ koṭyāṃ rajjuṃ prabadhya tāṃ koṭimitārāṃ koṭiṃ prati akṣṇayā balena karṣayet /
yathā ākarṣaṇe kṛte dvayoḥ koṭyoḥ sannikarṣeṇa pārśvamānyorantarālamṛjutvena pakṣkaraṇyāḥsaptamaṃ bhavati na nyūtaṃ nāpyadhikaṃ tathā prajambhayet /
tiryaṅnānyorantarālamṛjvavasthitamapi puruṣacaturthameva /
anena tiryaṅmānyā hrāsaḥ kriyate vakratvāya kṣetrasamatvāya ca /
athavā sāṣṭādaśatilaṃ pañcadaśāṅgulaṃ tiryaṅmānīṃ kṛtvā triṃśaḍhaṅgulaṃ pārśvamānīṃ ca kṛtvā tābhyāṃ caturśraṃ vihṛtya tasyākṣṇayārajjvā pakṣeṣṭakākaraṇaṃ prajambhayet /
etaduktaṃ bhavati -- uktaprakārākṣṇayārajjvadhikāṃ rajjuṃmītvā tayā pakṣeṣṭakākaraṇasyaikāṃ koṭiṃ badhvā tāṃ koṭiṃ anyā koṭiṃ pratyakṣṇayā jambhayet -- manayet /
yathā tayoḥ koṭayorantarālaṃ etadakṣṇayārajjuḥsambhavati tathā namayedityarthaḥ /
evaṃ kṛte asya karaṇasyaikākṣṇayārajjuḥ sārdhaddvayaṅgulena drāghīyasī bhavati /
anyā tenaiva hasīyasī bhavati //
vyākhyā dvitīyā yaiḥ kaiśviduktā nāñjasyabhāginī //
pakṣeṣṭakākaraṇasya prajambhanena namanavidhimuktvā pakṣamadhyīyāpakṣāgrīyākaraṇayornamanasid dhayarthaṃ tatphalakānāṃ natirucyate -- pakṣanamanī -- yayā mātrayā pakṣo namyate sā pakṣanamanī /
sā ca pakṣamadhyalekhāyāḥ prathamanitodāt paścimamātrā /
sā ca pañcaviṃśatitilādhikapañcāśadaṅguletyuktā /
tasyāḥsaptamaṃ sārdhāṣṭatilaṃ saptāṅgulaṃ /
tena phalakāni pakṣamadhyīyāpakṣāgrīyākaraṇayordīrghāni yāni phalakāni tāni namayet -- vakīkuryāt /
ayamarthaḥ -- yathā madhye kṛtena namanena pakṣmadhyīyāṃbhāgadvayaṃ pakṣakaraṇyā saptamaṃ tiryaṅmānī puruṣacaturthaṃ ca pārśvamānītyuktaprakāraṃ bhavati /
tathā dvisaptaphalakayormadhye saptamamātre pakṣanamanyāḥsaptamena ekasmin phalake natimekasminnudañcaṃ kuryāt //
tatra ślokāḥ --
pakṣeṣṭakāyāḥ karaṇaṃ tathā rajjvā prajambhayet /
tasya tiryagyathā pakṣakaraṇyāḥsaptamaṃ bhavet //
pakṣamadhyīyākaraṇe drāghīyaḥ phalakadvaye /
namanīsaptamena syānnatiḥsaptamamātrake //
pakṣāgrīyākaraṇasyāpyeṣaiva namanakriyā /
saptameṃ'śe natistasya bhāgone 'nyo bhavedṛjuḥ //
sāṣṭādaśatilaṃ tiryagyathā pañcadaśāṅgulam /
bhāgānāmiṣṭakānāṃ ca tathā syābhamanakriyā //
ādyaśyene tvādimasya karaṇasya prajambhanam /
ṣa
phalaṃ ṣaṣṭhaḥ pakṣakaraṇī ṣaṣṭhavyāso yathā bhavet //
dvitīyasya tṛtīyasya praṣaṣṭhānāṃ nateḥ phalam /
vyāsasya pakṣakaraṇī ṣaṣṭhatā nāṣṭame natiḥ //
ādyaśyenaviṣayamidaṃ ślokadvayam //
pakṣeṣṭakāḥ catasro 'tra ṣaṭca pādeṣṭakā api /
coḍānākasadāmardhajānordaśamakāritāḥ //
upa -- rasi
upadhānakāle catasraḥ pādeṣṭakāḥśira (si) saḥ pūrvabhāge purastādupadadhyāt /
tāsāṃ catasṛṇāmekā purastāt bāhyaviśeṣāt prāgagrā /
tataḥ paścāttisraḥ /
tāsu madhyamā pratyagagrā //
apa -- pañca
śiraso 'pyayasya parataḥ pañca /
pratyagagre dve /
apucchātpādāpyaye ityeva //
pūrve -- daśa
apareṇa -- pakṣāpyayayoḥ purataḥ /
ātmanaikādaśa /
pañca pratyagagrāḥ //
apaśa -- śa
apareṇa paścimapakṣāpyayayoḥ paścādekādaśa /
ṣṭpratyagagrāḥ //
pūrve -- ca
pucchāpyayasya purataḥ pañca /
tāsu pratyagagrāḥ tisraḥ //
apa -- ca
pucchāpyayasya purataḥ pañca /
tāsu pratyagagre dve //
pañca -- gre
pucchāgre pañcadaśa upadheyāḥ /
tāsu sapta pratyagagrāḥ /
tā etāḥṣaṭpañcāśatpādeṣṭakāḥ //
sundararājīyā vyākhyā
pakṣa -- yet
pakṣakaraṇī -- pakṣārdhasya tiryaṅmānī pādonanavaśatāṅgulā /
ardhe tasya saptamaṃ pañcadaśāṅgulaṃ sāṣṭādaśātilaṃ /
tasya karaṇasya yathā tiryaṅnānī bhavati pārśvamānī triṃśadaṅgulaiva tathākṣṇayā rajjvā karaṇaṃ prajambhayet -- namayet /
ekaḥ karṇaḥ catvāriṃśadaṅgulo dvādaśatilānvitaḥ /
aparaḥ saptaviṃśako viṃśatitilayuktaḥ /
āratni (prādeśa) rahite (ṣve)(tve) ekaḥ karṇaḥ sārdhatrayoviṃśakaḥ /
anyaḥ pañcatilonastricatvāriṃśadaṅgulaḥ iṣṭakāvyāsaś ca trayodaśāṅgulastrayodaśatilayuktaḥ /
atha pakṣāgrīyāpakṣamadhyayornamanamāha --
pakṣa yet
pakṣanamanī -- puruṣamātrī /
tasyāḥ saptamena pakṣāgrīyāpakṣamadhyayoḥ pakṣeṣṭakāṃśasya tiryakphalakāni namayet /
tasya sāṣṭādaśatilapañcadaśāṅgulavyāsasya pakṣeṣṭakāṃśasya tiryakphalake yathā sapañcatile saptadaśāṅgule bhavataḥ tathā phalakāni takṣet /
dve pakṣeṣṭake pārśvasaṃhite pakṣamadhyīyā ṣaḍaśriḥ pakṣeṣṭakāmuttarapūrvatīrghakarṇāṃ bhūmau likhitvā tasyā dakṣiṇataḥ triṃśadaṅgulaṃ samacaturaśraṃ kṛtvā tasya dakṣiṇapūrvamardhaṃ a (pūrvama) kṣṇayājahyāt /
sā pakṣāgrīyā pañcakoṇā /
atrāṇūkāḥ pañcadaśabhāgīyānāṃ sthāna iti vakṣyamāṇatvāt aṇūkasaṃjñe dve karaṇe kārye /
triṃśadaṅgule dve sa macaturaśre dakṣiṇottare likhitvā dakṣiṇasya dakṣiṇapūrvamardhamakṣṇa yā nirasyet /
uttarasyottarāparaṃ /
etadekamaṇūkaṃ /
trikoṇaṃ dvitīyaṃ /
tasya ṣaṣṭayaṅgulamekaṃ phalakaṃ /
anye caturthasaviśeṣe //
athopadhānaṃ --
apa -- śirasi
agreṇaikā /
tasyāḥ paścāttisraḥ /
apa ---- pañca
pādeṣṭakāḥ /
udīcī rītiḥ /
pūrve -- ekādaśa
udīcyeva rītirātmanyeva /
apa -- gre
etāḥ ṣaṭpañcāśadapyudagāyatāḥ //
ekonaviṃśaḥ khaṇḍaḥ
kapardibhāṣyam
catasraścatasraḥ pakṣāgrīyāḥ pakṣāgrayoḥ pakṣāpyayayoś ca viśayāḥ

20.2

tā ātmani catasṛbhiś catasṛbhiḥ ṣoḍaśībhir yathāyogaṃ paryupadadhyāt

20.3

viparyasya kāritā uttare pakṣe /
catasraścatasro viśayāḥ /
pakṣasandhyordakṣiṇapakṣāpyaye viparyasya kāritā uttare pakṣeṣṭakā mātram /
pakṣayorātmanyardheṣṭakāmātraṃ /
tā iti viśayāḥ pratyavamṛśyante /
ātmani catasṛbhiścatasṛbhiḥṣoḍasībhiḥ viparyasya kāritāḥ /
dakṣiṇapakṣāpyayasthā yathā tairetābhiścatasṛbhirupadadhyāt tathā catasṛbhiruttarapakṣāpyayasthāḥ /
pratītyasminnarthe pariśabdaḥ //
catasraścatasraḥ pakṣamadhyīyāḥ pakṣamadhyayoḥ

20.4

pakṣeṣṭakābhiḥ prācībhiḥ pakṣau pracchādayet

20.5

pakṣamadhye bhavā vakrabhūtāścatasro dakṣiṇe pakṣamadhye catasra evottarapakṣamadhye /
pakṣeṣṭakā uktalakṣaṇāḥ /
tābhiḥ prāgā yatābhiḥ pakṣau prācchādayet /
pakṣayorupadadhyāt /
viparyasya kāritāśvatvāriṃśat //
avaśiṣṭaṃ ṣoḍaśībhiḥ prācchādayet
śiṣṭhamagnikṣetraṃ ṣoḍaśībhiḥ upadadhyāt //
antyā bāhyaviśeṣā anyatra śirasaḥ

20.6

aparasmin prastāre purastāc chirasi dve ṣoḍaśyau bāhyaviśeṣe upadadhyāt
ante bhavā antyāḥ -- agnayantasthāḥ /
tā bāhyaviśeṣāḥ bāhyataḥsaviśeṣāḥ anyatra śirasaḥ -- śiro varjiyitvā /
ātmani madhye ṣaṭ prācyaḥ ṣaṭ pratīcyaḥ /
ātmani rītidvayam /
avaśiṣṭaṃ pucche ca /
tāsu yadi ṣoḍaśībirevopadhīyante saṃkhyāpūryate kiṃ tu bidyate /
catasṛṣvapi rītiṣu bhedo varjanīyaḥ /
tasmādardhāśvopadheyāḥ /
kathamanucyamānā upadhīyante nocyamānāḥ? uktā eva "yaccaturaśraṃ trayaśri vā sampadyetārdheṣṭakābhiḥ pādeṣṭakābhirvā pracchādayet' iti vadatā /
nanu yadyardhāśvopadhīyante atiricyate saṃkhyā; naiṣa doṣaḥ; ūnādhikaprastāra ityuktaṃ pūrvasmin paṭale /
pucche rītidvayam /
tisrastisror'dheṣṭakā upadhāya ṣoḍaśyaḥ punaśvottare pārśve ekaikor'dhaḥ /
evamātmani dvayo rītyordakṣiṇatastisror'dheṣṭakāḥ /
tato dve ṣoḍaśyau ekaikordhaḥ /
śirasi tiryagdve ṣoḍaśyau /
evamaṣṭottaraṃ śatadvayaṃ /
aparasminniti -- pūrvabhāge dve ṣoḍaśyau bāhyataḥsaviśeṣe ghoṇākāre upadadhyāt /
viparyasya kāritā dakṣiṇataḥ //
te 'pareṇa dve viśaye abhyantaraviśeṣe

20.7

dvābhyām ardheṣṭakābhyāṃ yathāyogaṃ paryupadadhyāt
tābhyāṃ paścādātmani ardheṣṭakāmātraṃ; śeṣaṃ śirasi /
abhito yujyate yathā tathopadadhyāt /
catasra etā viśayāḥ //
karavindīyā vyākhyā
cata -- yoḥ
pratyekaṃ catasraḥ //
pakṣā -- yāḥ
cakāreṇa pakṣāgrīyā anukṛṣyante /
pakṣāpyayayoḥ catasraścatasraḥ pakṣāgrīyā viśayāḥ syuḥ /
tāḥ saptamena pakṣayoḥ śerate /
avaśiṣṭe caturthenātmani //
tā ā -- dhyāt
ātmani praviṣṭapakṣāgrīyāparitaścatasṛbhiḥ ṣoḍaśībhirḥ yathā yujyante tathopadadhyāt /
pakṣāgrīyāṇāṃ ca yathā viśeṣāḥsahitā bhaveyustathopadadhyādityarthaḥ //
cata -- yoḥ
yathāyogamityeva /
gatam //
pakṣa -- dayet
yathāyogamityeva /
catvāriṃśatā catvāriṃśatā pakṣeṣṭakābhiḥ prāgāyatābhiḥ pakṣau pracchādayet //
ava -- yet
avaśiṣṭaṃ anupahitamagnikṣetraṃ pucchāvaśiṣṭaṃ ṣoḍaśībhiḥ pracchādayet /
pucchamadhye dve rītyau /
pūrvāścaturiṣṭakāḥ /
paścimāḥṣaḍiṣṭakāḥ /
dve dve viśeṣasahite
syātāṃ /
tā etā daśa ātmani /
ātmamadhye tisro rītayaḥ /
prācyaścaturaṣṭakā ātmanyeva /
paścātpurastāccodīcyau dve rītyau caturiṣṭake /
tā viṃśatiḥ /
śirasi dve ṣoḍaśayau //
antyā -- rasaḥ
ante upadheyā antyāḥ /
pucche catasraḥ ātmani catasra /
bāhyaviśeṣāḥ -- bahirgataviśeṣāḥ /
na cātra saṃkhyāpūraṇaṃ; saṃkhyāḥ yāḥsthāne dviśataviniyogāt /
tathāhi -- ṣaṭpañcāśat pādeṣṭakāḥ -- aṣṭāvaṣṭau pakṣāgrīyāsvatvāriṃśaccatvāriṃśatpakṣeṣṭakāḥ /
aṣṭau /
pakṣamadhyīyāśvatvāriṃśat ṣoḍaśyaḥ /
evaṃ dviśataḥ //
apa -- dhyāt
dvitīye prastāre śirasaḥ pūrvabhāge prāgagre bāhyaviśeṣe dve ṣoḍaśyau //
te -- ṣe
tayoḥṣoḍaśyoḥ paścāt prāgagre śirasyardhapādeṣṭakāmātre viśaye viśeṣeṇātmani /
evaṃ viśaye dve ṣoḍaśyāvantarviśeṣe //
dvābhyāṃ -- dhyāt
te ityeva /
te viśaye iṣṭake dvābhyāmardheṣṭakābhyāṃ viśayābhyāṃ yathāyogaṃ parigṛhṇīyāt /
ṣoḍaśyorardheṣṭakayoś ca yathā viśeṣāḥsaṃhitā bhaveyuḥ tathopadadhyādityarthaḥ //
sundararājīyā vyākhyā
cata -- grayoḥ
tāsāmardheṣṭakāmātrāṇyātmani /
tā dhyāt
dakṣiṇāgrābhiḥ dakṣiṇāpyayasthā udīcīritarāḥ //
catasra -- dhyīyāḥ
pakṣa -- dayet
aśītyā prāgāyatābhiḥ //
ava -- dayet
aṇūkāḥ pañcadaśabhāgīyānāṃ sthāna iti vakṣyamāṇatvāt aṇūkābhiḥ saha pracchādanabhedaparihārāya tatra pucchātmaśiraḥsu pūrvanihitābhiḥ pādarītibhiḥsaha ṣoḍaśa rītayaḥ udīcyaḥ /
pucchāgre pādarītiruktā /
dvitīyasyāṃ pārśvayoraṇūke madhye catasraḥ ṣoḍaśyaḥ /
evaṃ tṛtīyāṣaṣṭhītrayodaśyo 'ṇūkābhireva dviprakārābhiḥ sandhyantarāle dvādaśa ṣoḍaśyaḥ pragāyatāḥ śiraso 'parārdhe dve ṣoḍaśyau dviśataḥ prastāraḥ //
antyā -- śirasaḥ
ca śabdo 'trādhyāhartavyaḥ /
dvābhyāṃ viśeṣāḥ /
anteṣu yā upadheyāstā bāhyaviśeṣāḥ ṣoḍaśyo bhaveyuḥ /
etaccātmanyeva /
pakṣayoraśakyatvāt pucchabhedasambhavācca /
tasmādātmanaḥ śroṇyaṃseṣvaṣṭau ṣoḍaśīrdakṣi (ṇāgrā) ṇā udagagrāścopadadhyāt /
ekaikatra dvedve /
asmin pakṣe yaccaturaśraṃ tryaśri veti vakṣyamāṇābhiḥ pādyābhiḥ saṃkhyāpūraṇaṃ /
tatra pucchāpyayasya purastāddve ardhe śiraso 'pyayasya paścāddve ardhe /
tāsāṃ madhye caturviśatiḥ pādyāḥ /
pārśvayoḥ ṣaṭ ṣaṭ ṣoḍaśyaḥ /
yadvā etāḥ pādyāḥ ṣoḍaśīśvaḥ ṣaṭtriṃśatamuddhṛtya ṣaṭtriṃśadar (dhyār) dhā nidheyāḥ /
tatra dakṣiṇapārśvasthā prāguttaraviśeṣāḥ viparītā
uttarāḥ /
pucchamadhye ṣaṭ ṣoḍaśyaḥ prāgāyatāḥ /
tataḥ pā (tatprā) rśvayosvatasror'dheṣṭakāḥ /
śeṣaṃ pūrvavadeva /
a(ta)tra ātmani prācyaḥ pañcarītyaḥ udīcyo vā aṣṭau //
apara -- dadhyāt
te pa -- śeṣe
ete api prāgagre /
dvābhyāṃ -- dadhyāt
tayoḥ ṣoḍaśyormadhye śiraso 'pyaye dve ardheṣṭake ityarthaḥ /
kapardibhāṣyam
bāhyaviśeṣābhyāṃ parigṛhṇīyāt

20.8

ubhayatra tṛtīyāpadaśravaṇāt vidhyantarametat na pūrvayorviśeṣaṇam /
caśabdo 'dhyāhartavyaḥ bāhyaviśeṣābhyāṃ ceti /
bāhyaviśeṣābhyāṃ cārdheṣṭakābhyāṃ parigṛhṇīyāt /
śirasyanavakāśādātmanyeva /
ātmanaḥ karaṇīnāṃ sandhiṣu ṣoḍaśyo bāhyaviśeṣā upadadhyāt

20.9

ātmanaḥ karaṇyaḥ, tāsāṃ sandhiṣu śroṇyaṃseṣu catasraḥ ṣoḍaśyo bāhyaviśeṣāḥ pratyantaviśeṣāḥ //
catasraś catasro 'rdheṣṭakāḥ pakṣāgrayoḥ
nakhākāreṣvardheṣṭakāśvopadheyāścatasraścatasraḥ //
pakṣeṣṭakābhir udīcībhiḥ pakṣau pracchādayet

20.10

udagāyatābhiḥ pakṣayo rupadadhyāt /
ṣaṭpañcāśādviparyasya kāritāḥ /
tisrastisro 'rdheṣṭakāḥ pucchapārśvayoḥ

20.11

tisrastisror'dheṣṭakāḥ pucchapārśvayorbāhyaviśeṣāḥ //
avaśiṣṭaṃ ṣoḍaśībhiḥ pracchādayet
avaśiṣṭamagnikṣetraṃ ṣoḍaśībhiḥ pracchādayet //
antyā bāhyaviśeṣā anyatra pucchāt

20.12

gatametat /
pucchaṃ varjayitvā /
karavindīyā vyākhyā
bāhya -- yāt
te ityeva /
te eva ṣoḍaśyau bāhyaviśeṣābhyāmanyābhyāmardhābhyāṃ parigṛhṇīyāt /
ete ardhe śirasyanavakāśādātmani bhavataḥ /
etaduktaṃ bhavati -- viśayaṣoḍaśyoḥ purastādviśayabhūte bahirviśeṣe dve arve tathā'tmani viśayaṣoḍaśyordakṣiṇata uttarataś ca vahirviśeṣe anye ardhe iti //
ātma -- dhyāt
ātmanaḥ karaṇya ātmakaraṇyaḥ /
tāsāṃ sandhiṣu śroṇyaṃseṣu ṣoḍaśyaḥ catasraḥ /
sarvatra chāndaso vibhaktivyatyayaḥ /
ātmani pakṣāpyayayoḥsamīpeṣu bāhyaviśeṣāścatasraḥ ṣoḍaśīrupadadhyāt /
antyā bāhyaviśeṣā iti vakṣyamāṇe 'pi bāhyaviśeṣagrahaṇaṃ saṃkhyāpūraṇāya /
pādānāṃ cārdhānāṃ ca upadhānārthaṃ ṣoḍaśīnāmuddhvaraṇe prasakte āsāṇuddharaṇaṃ mā bhūdityevamartham //
cata -- yoḥ
pratipakṣaṃ catasror'dheṣṭakāḥ bāhyaviśeṣā ityeva //
pakṣe -- dayet
pakṣayorudīcyaḥ pakṣeṣaṭakāḥ sapta rītayaḥ //
tisrar -- śvayoḥ
bāhyaviśeṣā eva //
ava -- yet
avaśiṣṭamātmani trayastriṃśat ṣoḍaśīsthānaṃ pucchadvādaśaṣoḍaśīsthānam //
antya -- cchāt
antyāḥsarvā bāhyaviśeṣā bhaveyuḥ pucchādanyatra /
pucche tvantyāḥṣoḍaśyo 'bhyantaraviśeṣā eva /
sundararājīyā vyākhyā
bāhya -- gṛhṇīyāt
te ṣoḍaśyau bāhyaviśeṣābhyāṃ dvābhyāmardheṣṭakābhyāṃ dakṣiṇata uttarataśvātmani parigṛhṇīyāt //
ātma -- dadhyāt
aṣṭāśrerātmano 'ṣṭau karaṇyaḥ /
tatra dakṣiṇottarapārśvakaraṇyoḥ śroṇyaṃsakaraṇībhiḥ saha catvāraḥ sandhayaḥ /
tatra śroṇisandhyordve pratyagagre ṣoḍaśyau /
aṃsasandhyordve prāgagre /
evaṃ catasraḥ ṣoḍaśyaḥ /
ye tu catvāraḥ pūrvāpara (koṭyoḥ) karaṇyoḥsandhayaḥ tatra pūrvayostāvadbāhyaviśeṣābhyāṃ parigṛhṇīyādityardheṣṭake ukte /
aparayorapi pūrvasādṛśyārthaṃ bhedaparihārārthaṃ cādhyardhe evopadheye /
catasra -- yoḥ
pakṣe -- dayet
ekaikaṃ ṣaṭpañcāśatā /
tisra -- yoḥ
bāhyaviśeṣāḥ /
kapardibhāṣyam
yac caturaśraṃ tryaśraṃ vā saṃpadyetārdheṣṭakābhiḥ pādeṣṭakābhir vā pracchādayet

20.13

sarvatra ṣoḍaśya eva śerate /
yadi tathā kṣipyeran bhidyeta sarvatra /
ato bhedaparihārāya yatne kriyamāṇe trikoṇaṃ caturaśraṃ vā prakāradvayaṃ sampadyate /
pūrvasmin prastāre cataraśraṃ sampadyate trikoṇaṃ ca /
iha trikoṇameva /
tatra ardheṣṭakābhiḥ pādeṣṭakābhirvā pracchādayet upadadhyāt /
pucchāpyaye catasraḥ ṣoḍaśyo viśayāḥ /
prācyau dve pratīcyau dve /
tāsāṃ paścāt daśa ṣoḍaśyaḥ /
tiryakpucche 'pi /
viśayāmānabhito dvāvardhau dvāvātmi /
tāsāṃ purastāccatasraḥ ṣoḍaśyaḥ prācyaścaturthyaḥ pratyarpitāḥ /
tāsāṃ purastādviparyastāḥ ṣaḍuttare pārśve /
tāsāṃ purastāccatasror'dheṣṭakāḥ /
tāsāṃ purastāccatasraḥ ṣoḍaśyaḥ pratīcyastābhiḥ pratyarpitāḥ /
tāsāṃ purastād dve ṣoḍaśyau nānāgre prācyau /
tayormadhye dvāvardhau /
ātmanyardhapādeṣṭakāmātrī /
ātmani dvāvardhau viśayāvabhitaḥ /
ardhaṣoḍaśyau sahitau /
evaṃ dvādaśonaṃ śatadvayam /
iha keciddīrghāyuṣaḥsūtrametadanādṛtya svamanīṣikayā karaṇāntaramutpādya saṃkhyāpūraṇameva kurvanti /
kiṃ nāma teṣāmaśakyam? vayaṃ tu sūtrakāramatānusāreṇoktaṃ gṛhṇīmaḥ /
karavindīyā vyākhyā
evaṃ kṣetrapūraṇaṃ kṛtvā prakṛtitaḥ prāptaṃ saṃkhyāpūraṇaṃ evaṃ kartavyamityāha----
yacca ---- dayet
evaṃ ṣoḍaśībhiḥ pracchādyamāne saṅkhyāpūraṇāya kāsuciduddhṛtāsu ca yat kṣetraṃ caturaśraṃ tryaśri vā sambhavet tat kṣetramardheṣṭakābhiḥ pādeṣṭakābhirvā pracchādayet -- tābhiḥsaṃkhyāṃ pūrayedityarthaḥ nanu pracchādayediti vacanena saṅkhyāpūraṇaṃ katham? ucyate /
tattadagnau pracchādanavidhyanantaraṃ saṅkhyāṃ pūrayoditi vidhānāt /
iha ca ṣoḍaśībhiḥ pracchādite saṅkhyāyā asamāptestatpūraṇāpekṣayā dvitīyapracchādanavacanaṃ saṅkhyāpūraṇārthameveti gamyate /
kiñca dvividhaḥ prākṛto 'gnaniḥ samacaturaśramātreṣṭakā asamacatu; raśramātreṣṭakāś ca /
prathame caturaśrāgnau pañcadaśabhāgīyābhirardheṣṭakā /
bhiś ca saṅkhyā pūritā /
dvitīye pādeṣṭakāṇūkāṣaḍbāgīyābhiś ca pūritā /
tadihāpe pādā ardhā aṇūkāś ca vihi /
tāsāsanti /
tasmāt pādeṣṭakābhirardheṣṭakābhiś ca saṅkhcā pūritādvitīye ṣoḍaśībhiś ca yathā yogaṃ saṅkhyāpūraṇaṃ yuktamiti gamyate /
kiñca saṅkhyāpūraṇasya nyāyyatve sati atropadiṣṭeṣṭakābhyo 'nyābhiḥsaṅkhyāpūraṇasyāśakyatvāt pādābhirardhābhiś ca sukaratvāt tābhireva saṅkhyāpūraṇaṃ yuktataram /
ataḥ pracchāditāsu kāściduddhṛtya pādārdhaṣoḍaśībhairyathāyogaṃ yāvatsaṅkhyamupadheyā iti //
sundararājīyā vyākhyā
ava dayet
yaccaturaśraṃ trayaśri veti pādyārdhābhiḥ saṅkhyāpūraṇaṃ, tatrar(dhyār) dhābhiḥ pūraṇapakṣe ātmani prācyaḥ ṣaḍrītayaḥ /
tatra dakṣiṇottarayormadhye ṣaṭ ṣaḍar(dhyār)dhāḥ /
dvitīyasyāṃ paścātpurastācca dve ardhe ukte /
tayoḥ samīpe dve ṣoḍaśyau prāgāyate /
tayormadhye 'ṣṭāvardheṣṭakāḥ /
evameva pañcamī rītiḥ /
prāgāyatābhiḥ dvādaśabhiḥ ṣoḍaśībhirmadhyarītī dve /
pucchāpyaye dve ṣoḍaśyau /
pratyagagrapucchaṃ pañcadaśāṅgulena pūrvāccatasraḥ ṣoḍaśyaḥ udagāyatāḥ /
pucchāgre dakṣiṇator'dheṣṭakā pūrvamuktā /
tasyā udak ṣoḍaśyudagagrā tasyā udagdve ardhe tato dve ṣoḍaśyau tato dve ar(dhyer)dhe tataḥ ṣoḍaśī /
tator(dhyār)dhā pūrvamuktā /
evaṃ dviśataḥ prastāraḥ /
pādyābhiḥ pūraṇapakṣe ātmani dakṣiṇapārśve dvādaśārdhyā uddhṛtya vā aṣṭau catasraḥ ṣoḍaśyo nidheyāḥ /
evamuttarapārśve 'pi /
asminnapi prastāre prakārāntaramāha ----
antya -- cchāt
atrāpi vāśabdo 'dhyāhāryaḥ /
yathā pūrvasmin prastāre antyā bāhyaviśeṣā iti ṣoḍaśyo vihitāḥ tathātrāpi śroṇyaṃseṣu dve dve ṣoḍaśyau prāgagre pratyagagre cetyaṣṭau nidheyāḥ /
etadapyaśakyatvātpakṣayorna bhavati /
asmin pakṣe śiro 'pyaye ardhenopadheye /
pucchāpyaye 'pyardhe dve upadheye /
pārśvasthāścatasro rītayordhe 'ṣṭakābhiḥpūraṇīyāḥ /
madhyamarītyoḥ ṣoḍaśaṣoḍaśyaḥ pucchāgramadhye ṣaṭ ṣoḍaśyaḥ /
tataḥ pūrvasyāṃ madhye dve ṣoḍaśyau /
śeṣer'dhyāḥ /
tataḥ pūrvasyāṃ madhye dve prācyau ṣoḍaśyau /
śeṣaṃ pūrvavadeva /
eṣa dviśataḥ /
pādyābhiḥ pūraṇapakṣe 'pi pūrvavatsarvatrāviśeṣāt pādāyābhiḥ sambhave 'pi viparītaviśeṣā upadheyāḥ /
kecittu antyā bāhyaviśeṣā iti pūrvamuktam /
tayoreva prastārayoḥ śeṣamāhuḥ /
tadanupapannaṃ, antyānāṃ ṣoḍaśīnāṃ aniyataviśeṣāṇāmabhāvāt /
ubhayasmin prastāre prāhuḥ antyā iti na kevalaṃ ṣoḍaśya eva gṛhyante /
apitu yāḥ kāśvāntyā upadheyāḥ tāś ca bāhyaviśeṣāḥ kāryā iti /
teṣāṃ śirasi dve ṣoḍaśyau bāhyaviśeṣe bāhyaviśeṣābhyāṃ parigṛhṇīyāt /
ātmakaraṇīnāṃ sandhiṣu ṣoḍaśyo bāhyaviśeṣā iti bāhyaviśeṣa śabdakaṃ anarthakaṃ syāt /
anyatra śiraso 'nyatra pucchāditi ca virudhyete /
śirasi pādyānāṃ pucchapārśvayorardhyār(dhā)nāṃ ca bāhyaviśeṣāṇāmeveṣṭatvāt //
yaccatu -- yet
prastāradvayasādhāraṇamidam /
ṣoḍaśībhiḥ pūrayitumaśakyopi yāvaddviśatapūrti ardhāḥ pādyā upadheyāḥ /
tatrārdhyārahitābhiḥ pādyābhiḥ saṅkhyāṃ pūrayitumaśakyatvāt /
tasmādardhyābhiḥ saṃmiśrābhirvā pādyābhiḥ pūraṇam /
tatprakāraś ca pūrvamekoktaḥ //
kapardibhāṣyam
aṇūkāḥ pañcadaśabhāgīyānāṃ sthāne

20.14

vyatyāsaṃ cinuyād yāvataḥ prastārāṃś cikīrṣet

Original text: Āpastambaśulbasūtra with the commentaries of Kapardin, Karavinda and Sundararāja · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc