Āpastambaśulbasūtra with the commentaries · Chapter 21

sthānaśabdaḥ prayogavācī /
aṇūkāścaturbhāgīyāḥ saṅkhyāpūraṇe coditāḥ pañcadaśabhāgīyāś ca saṅghayāpūraṇe coditā itī yāvat /
asmin prastāre saṅkhyā na pūritā sūtrakāreṇa /
tatra tābhiḥsaṅkhyā pūrayitavyā yadi tābhiḥ pūryate /
asminnagau tāvatā na śakyate aṇūkābhiḥsaṅkhyā pūraṇam /
śakyate tu prakṛtau /
tasmātprakṛtyarthau yogaḥ /
tatra śakyate dvitīye prastāre tābhiḥ pūrayitum /
tatra dviśatapūraṇamavaśyaṃ kartavyam /
pratiprastāraṃ pūrayediti vacanāt /
iha tu sahasrasaṃkhyaiva pūrayitavyā ityuktaṃ pūrvasmin paṭale /
tasmātprakṛto yogaḥ /
tatra ślokāḥ ----
pakṣeṣṭakānāṃ karaṇaṃ viparyasyārdhaviṣyate /
pakṣāgrīyāstathaivārdhaṃ viparyasyaiva kārayet //
viparyaścaiva kartavyāḥṣoḍaśyaḥ ṣoḍaśīdvayam /
sāhasre 'tha dviṣāhasre pañcaṣaṣṭiṃ vidurbudhāḥ //
upadhāne yathāsūtraṃ yathā vātmani pakṣayoḥ /
pucche śirasi śiṣṭe ca ṣoḍaśīnāṃ vidurbudhāḥ //
ṣaṭprācyaḥ ṣaṭprīcyaś ca ātmani dvādaśa kṣipet /
śīrṣṇi dvayaṃ kṣipettiryaguktā eva caturdaśa //
śiṣṭaṃ rītidvayaṃ pucche tathā cātmanyapi dvayam /
ṣoḍaśārdheṣṭakāstāstu kṣipecca triṣu rītiṣu //
ekaikamuttare pārśve tisrastisrastu dakṣiṇe /
śiṣṭe tiryagdaśaiva syādaṣṭottaraśatadvayam //
pucchāpyaye tu viśayāścatasraḥṣoḍaśīḥ kṣipet /
ṣoḍaśyāvapyaye prācyau te cāgre śirasi kṣipet //
madhye tayoś ca dvāvardhau catasro viśayāḥ kṣipet /
ātmanaḥśeṣe dvāvardhau ṣoḍaśyau śirasi kṣipet //
anyatsarṃva yathāsūtraṃ dvādaśonaṃ śatadvayam /
ātmano dakṣiṇe pārśve catasro dakṣiṇāyatāḥ //
dvitīye cottare pārśve ṣaḍ dve śroṇyaṃsayorapi /
śirasaśvāpyaye caikā śirasyapi ca dakṣiṇā //
etā nidheyāḥṣoḍaśyo viparyastāstare dvaye /
karanindīyā vyākhyā
aṇū -- ne
paribhāṣeyam /
pañcadaśabhāgīyāḥ prathamacaturaśre uktāḥ /
tāsāṃ sthāne kāryasaṃkhyāpūraṇe aṇūkā bhaveyuḥ /
tasyāḥ paribhāṣāyā atropadeśaḥ katham? ihopadiṣṭāḥ ṣoḍaśyo 'pi kṣetrasāmyādaṇūkāśabdena grāhyā bhaveyuḥ ityevamartham /
tena aṇūkābhiścaturaśre 'gnau saṃkhyāpūraṇam /
iha tu ṣoḍaśībhiśvoti siddham /
kecidyaccaturaśraṃ tryaśri vā sampadyate ityetadapi paribhāṣāmicchanti /
tena tatratatrāgnau tadapekṣyā tābhirapi saṃkhyāpūraṇaṃ manyante /
atra punaḥ pracchādayediti vacanaṃ pracchādane 'pi caitā yathā bhaveyurityevamartham /
tena tatratatrāgnau sati sambhave satyāṃ cāpekṣāyāṃ tābhiḥsahaubhirapi pracchādanaṃ syāt /
upadhānakramaḥ dvitīyacityāṃ śirasi prāṅbhukhe bāhyaviśeṣe dve ṣoḍaśyau upadadhyāt /
tayoḥ paścāt prāṅbhukhe bāhyaviśeṣe viśaye dve ardhe /
tayoḥ paścāttadviśeṣaśliṣṭaviśeṣe dve ṣoḍaśyau viśaye ātmani /
tayordakṣiṇasyā dakṣiṇato bāhyaviśeṣamekamardham /
uttarasyā uttarataś ca bāhyaviśeṣamekamardham /
tayordakṣiṇata uttarataś ca bāhyaviśeṣeṇaikaikamardham /
tataḥ paścādātmani prācyaḥṣaḍrītayaḥ /
tatra dakṣiṇasyāṃ rītyāṃ purastāt bāhyaviśeṣā prāgagraikā ṣoḍśī /
pasvācca bāhyaviśeṣā pratyagagraikā /
tayormadhye ṣaḍardheṣṭakāḥ /
tāsāṃ tisraḥ pratīcyastisra udīcyaḥ /
dvitīyasyāṃ rītyāṃ paścāt bāhyaviśeṣeṇa dakṣiṇāmukhe dve ardhe /
tatpurastādardhaviśeṣayuktaviśeṣāt pratyaṅbhukhaikā ṣoḍaśī /
tasyā /
purastāt ṣaḍardhāḥ /
tāsāṃ tisrastisraḥ prācya pratīcyaś ca /
tatpurastātuttarato viśeṣā prāgagraikā ṣoḍaśī /
tatpurastāttadviśeṣaśliṣṭaviśeṣamekamardham /
tatpurastāt pūrvopahitamardhamastyeveti dvādaśeṣṭakā eṣā /
tṛtīyasyāṃ rītyāṃ śiro 'pyayaṣoḍaśyāḥ paścādārabhya āpucchāpyayamaṣṭau ṣoḍaśya upadheyāḥ /
tāsāṃ catasraḥ prācyaścatasraḥ pratīcyaḥ /
evamevottarāstisro rītayaḥ /
tatra tṛtīyāvaccaturthī /
dvitīyāvatpañcamī /
prathamāvat ṣaṣṭhī /
tatra tisṛṇāṃ dakṣiṇarītīnāṃ dakṣiṇaṃ pārśvamuttararītīnāmuttaraṃ pārśvam /
dakṣiṇānāmuttarāṇaṃ ca dakṣiṇā pārśvarītidvayagatā /
atra pratīcyo mukulātmakāḥ /
tatpratīpamukāḥ prācyaḥ /
evaṃ śobhāṃ vitanvate /
pucche madhyamarītyantayorviśayaṣoḍasyordākṣiṇata uttarataś ca dve ardhe bāhyaviśeṣe /
tataḥ paścānmadhye dve ṣoḍaśyau /
te abhita(stitasra)stisro 'rdheṣṭakā ityaṣṭeṣṭakāḥ /
tataḥ pucchāgre ṣaḍbhiḥ ṣoḍaśībhirabhitor'dhābhiraṣṭeṣṭakāḥ /
pakṣāgrayoścatasraścatasror'dheṣṭakāḥ /
pakṣadvaye pakṣeṣṭakāḥsapta rītayaḥ /
tā dvādaśaśatamiṣṭakāḥ /
pādeṣṭakābhiś ca pūraṇapakṣe etā eva rītayaḥ /
tatra viśeṣaḥ pucchagatopāntarītyāṃ bāhyāsvatasror'dheṣṭakā dvidhā kuryāt /
ātmani prathamadvitīyapañcamaṣaṣṭheṣu tanmadhyagatārdheṣu paścimato dve dve ardhe /
avaśiṣṭānyeṣvardhasthāneṣu ṣoḍaśīyugmānyupadadhyāt /
dvitīyāpañcamyośvārdhā dvidhā bhidyāt /
nanu bhedo varjanīya iti tatratatrāgnau yatnena parihṛtaḥ /
sa idānīṃ pucche prādurbubhūṣati? naitatsāram /
niyatalokānāmiṣṭakānāmasaṃbādhena samuditābhiriṣṭakābiḥsaṅkhyāyāṃ pūritāyāṃ yadīṣṭakaikadeśe bheda upajāyate sa bhedo marṣaṇīya eva, avarjanīyatvādekadeśabhedasya /
ata eva bhedavarjanaṃ svakaṇṭhenoktamācāryeṇa dviśata eṣa iti //
vyātyār -- ṣet
gatam //
sundararājīyā vyākhyā
aṇū ane
prakṛtau caturaśrāgnau pañcadaśabhāgīyānāṃ kāryaṃ bhedaparihāreṇa saṃkhyāpūraṇam /
iha tu tatkārye aṇūkā upadheyāḥ /
tatra samacaturaśrāṇāmaṇūkānāmupadhāne dviśataḥ kartuṃ na śakyate /
tasmādaṇūkakṣetrāṇāṃ grahaṇam /
tatrāpi ṣoḍaśyo na gṛhyante /
avaśiṣṭaṃ ṣoḍaśībhirityeva siddhatvāt bhedasambhavācca /
tasmāda (nyā ) ṇūkakṣetrādi (dvi) prakārā iṣṭakāḥ kartavyāḥ /
darśite ca tāsāṃ karaṇe (pūrvameva) /
ācāryeṇa tu karaṇe nopadiṣṭe /
antyā bāhyaviśeṣā ityasmin pakṣe aṇūkānāmanupayogāt /
uktaśvopadhānaprakāraḥ /
aṇūkābhirvinaiva tasmin pakṣe prathama eva prastāre aṇūkānāmupayogaḥ kartavyaḥ //
kapardibhāṣyam
kaṅkacid alajacid iti śyenacitā vyākhyātau

kaṅkaḥ pakṣiviśeṣaḥ alajaś ca /
kaṅka iva cetavyaḥ kaṅkacit /
alaja iva cetavyo 'lajacit /
tau śyenacitā vyākhyātau -- pūrveṇaiva śyenena vyākhyātau /
mukhyatvāddviśataprastāratvācca tasyaivākṛtiḥ tānyeva karaṇāni sa evopadhānamārgaḥ /
saṅkalpa eva bhedaḥ śyeno 'lajaḥ kaṅka iti //
evami va hi śyenasya varṣīyāṃsau pakṣau pucchād vakrau saṃnataṃ pucchaṃ dīrgha ātmā maṇḍalaṃ śiraś ca | tasmāc chrutisāmarthyāt
hiśabdaḥ prasiddhau /
śyeno 'pyevameva /
varṣīyāṃsau -- bṛhantau /
pakṣau /
kasmāt pucchāddīrghau? na kevalaṃ bṛlantau kiṃ tu tau vakrau /
sannataṃ samyaṅnataṃ ātmasamīpe 'lpīyaḥ agre śyene pṛthu ucyate tatsannatamiti /
dīrgha ātmā naṃ samacaturaśraḥ na maṇḍalaḥ nāpi dīrghacaturaśraḥ /
amaṇḍalamivādīrghacaturaśrabhūtaṃ śiraḥ /
evamprakāro loke śyenaḥ /
evameva kaṅkālajo loke /
tasmāttadākārāveva kaṅkālajau tenaiva vyākhyātau /
śrutisāmarthyāt /
sāmarthyamabhidhānaśaktiḥ /
etāvadeva śrutyābhidhīyate /
aśakyatvātsarvasāmyā (saṃpā) pādanasya /
na hyaśaṅkanīyamarthaṃ vedo vidadhāti //
aśirasko vānāmnānāt

vāśabdaḥ pakṣavyāvṛttau /
aśiraska eva cetavyaḥ /
kuta ityāha -- ānāmnānāt /
na hi śira āmnāyate /
tasya kathamanāmnānamityatrāha ----
jñāyate ca | kaṅkacitaṃ śīrṣaṇvantaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta saśīrṣo 'muṣmiṃl loke saṃbhaveyam iti vidyamāne kathaṃ brūyāt

yadi śirasa āmnānamasti śīrṣaṇvantaṃ cinvīteti kathaṃ brūyādevetyarthaḥ /
yadi śirasa āmnānaṃ nāsti tadā yujyata evaitadviśeṣaṇam /
itarathā viśeṣaṇamanarthakameva syāt /
tasmādaśiraska eva cetavyaḥ /
cadyaśiraskaḥ kimākāraḥsa ityāha--
prākṛtau vakrau pakṣau saṃnataṃ pucchaṃ vikāraśravaṇāt
prakṛtyāṃ bhavau prākṛtau /
tāveva pakṣau vakrīkartavyau /
kutaḥ? vikāraśravaṇāt /
sannataṃ pucchaṃ -- pucchaṃ ca sannataṃ kartavyam /
vaktapakṣo vyastapuccha iti vikāraḥśrūyate /
pakṣapucchānāṃ ca vaktatā vyastatā ca prakṛtau nāsti /
tasmādvikāratvaṃ pakṣapucchānām //
yathāprakṛty ātmāvikārāt

yathāprakṛtyātmā /
kutaḥ? avikārāt /
nahi tatra vikāraḥśrūyate /
tasmātpraṅkṛtivadevātmā catuḥpuruṣaḥsamacaturaśraś ca /
aratninār'dhaprādeśena vā pakṣau vivadheyet /
dvipuruṣāṃ rajjumityādiśyenavat /
nanu prakṛtāvaratninā vardhayedityuktam /
kimidamucyate aratninār'dhaprādeśena veti? aratninetyardhavikāratvapratipādanaparaṃ, na pakṣapucchānāṃ tāvanmātramāyāmamāpādayitum /
ātmanaścaturthaṃ caturbhāgīyāśvāṣṭau ityupadhātavyamiti
śyenapratipāditaṃ na kartavyam /
yathāprakṛtyevātmā kartavyaḥ /
kiṃ ca prākṛtaṃ pucchamiti vacanācca upadhānavidhiś ca na ghaṭate /
śyena iva cetavya ityevaṃ kriyamāṇe prathamadvitīyānāmeva vikāro netareṣām /
itarathā caturthādayo 'pi vikṛtā bhaveyuḥ /
tathābhūtāś ca kartavyā bhaveyuḥ /
tasmācca karaṇānupraveśena cetavya ityuktam /
śyenavadeva puccham /
karaṇānyucyante -- caturthaṣaṣṭhābhyāṃ yathāyoganataṃ tatprathamam /
dve pūrvavatsaṃhite dvitīyamityādi /
athopadhānavidhiḥ -- aṣṭācatvāriṃśatprathamā udīcīḥ pakṣayoḥ /
śyenavatpuccham /
ātmanaḥśroṇyostisrastisraḥ pañcamya udīcyaḥ /
tataḥsaptasu rītiṣu ṣaṭpañcāśaccaturthyaḥ dakṣiṇāyatā udagāyatāś ca /
tāsāṃ purastādaṣṭau pañcamyaḥ udagāyatāḥ /
śroṇyoścatasraḥ pañcamya akṣṇayā bhindyāt /
aṣṭau ṣaṣṭhayaḥsampadyante /
eṣa dviśataḥ prastāraḥ /
aparasmin prastāre catasraścatasro dvitīyā nirṇāmayorapyayayoś ca viśayāstṛtīyāḥ /
catasraścatasraḥ pūrvavadaṣṭabhāgāvetāḥ /
pakṣeṣṭakābhiḥ pakṣau pracchādayet /
taddvāsaptatiḥ pucche śyenavat /
saptāṣṭamābhiḥśroṇyaṃseṣu dve dve pañcamyau prācīḥ pratīcīś ca /
prācyaḥ sapta rītayaḥ /
caturmistṛtīyāpañcamyo rītyormadhye triṃśat ṣaṣṭhayaḥ ekā ca pañcamī /
ekatra ṣoḍaśāparatra caturdaśa /
evaṃ dviśataḥ prastāraḥ /
athavā sa evānupucchamardhapuruṣavyāsaṃ saprādeśaṃ puruṣaṃ pratīcīnamāyacchet /
tasya dakṣiṇato 'nyamityādinā śyenavatpucchaṃ kuryāt /
pakṣau prākṛtau dvipuruṣāyāmau /
karaṇāni vakṣyāmaḥ -- dvādaśāṅgulā yathā bhavati tatā tiryak caturthaṣaṣṭhābhyāṃ namayet /
prathamaṃ te eva saṃhite yathā tiṣṭhataḥ tathā kārayet /
dvitīyaṃ tṛtīyamapi yat ṣaḍbhāgenāṣṭamabhāgena vā vardhayediti ta eva vā pucche caturthaṃ trayastriṃśadaṅgulavistāraṃ pañcacatvāriṃśadaṅgulāyāmaṃ caturdaśatilairūnaṃ saviśeṣaṃ pañcamaṃ ardhasaptāṅgulavyāsaṃ ṣaṭpārśvaṃ ekonatriṃśadāyāmaṃ tu ṣaṭtriṃśadaṅgulaṃ caturdaśatilaiḥsaha pucchāpyaye viśayayoḥ aṣṭādaśāṅgulaṃ pucche pañcadaśāṅkumeva /
ātmāni caturthādayo vaikṛtāḥ /
pucche tu prākṛtā eva /
ātmanyupadhānavidhiḥsa eva /
tatra ślokāḥ ----
arndha trayodaśaṃ vyāsamaśiraske havirbhuji /
tathā caturthaṣaṣṭhābhyāṃ namayetprathamaṃ tu tat //
te dve tu saṃhite prācī dvitīyaṃ karaṇaṃ bhavet /
tṛtīyamapi ṣaḍbhāgamaṣṭabhāgena vardhitam //
pakṣeṣṭakāścaturthāḥsyuḥ pucchaṃ pucchavaducyate /
ṣaṭpañcāśaccaturthyaḥsyustiryagdakṣoda gāyatāḥ //
aṣṭau purastāttiryakca śroṇyoḥ ṣaṭpañcamīḥ kṣipet /
śroṇyāścatasraḥ pañcamyo bhedavaddviśatastathā //
śyenavatpakṣapuccheṣu nidhāyātmanyapi kṣipet /
prācyāṃ caiva pratīcyāṃ ca triṃśadekā ca pañcamī //
tāsāmevottare pārśve caturthyaḥ ṣoḍaśadvayam /
prācyaśvaiva pratīcyaś ca tathā ṣoḍaśa dakṣiṇe //
prācīśvaiva pratīcīś ca śiṣṭe pañcamīṃ kṣipet /
karaṇasya viparyāsaṃ caturthasyaiva neṣyate //
saprādeśe 'pi vā pucche vistāro dvādaśaṃ bhavet /
tathā caturthaṣaṣṭhābhyāṃ namayetprathamaṃ tu tat //
te dve tu saṃhite prācī dvitīyaṃ karaṇaṃ hi tat /
tṛtīyamapi ṣaḍbhāgamaṣṭabhāgena vardhitam //
dvāviṃśatirdviguṇitaṃ tilānāṃ cāpi viṃśatiḥ /
saviśeṣaścaturthasya tiryaksatyadhikaṃ bhavet //
pañcamaṃ prākṛtaṃ vidyāt ṣaṣṭhasya vikṛtāstrayaḥ /
ṣaṣṭhasya pārśvaṃ tryadhikaṃ karṇaḥ ṣaṭtriṃśadaṣṭabhiḥ //
saptamāṣṭamayoḥ pārśvamūnatriṃśamiheṣyate /
āyāmaśvāpi ṣaṭtriṃśaccaturdaśatilaiḥsaha //
caturthādyāstu vikṛtāḥ pucche caivātmani kṣipet /
aṣṭādaśāṅgulaṃ pucche śayayoranyadātmani //
karavindīyā vyākhyā
kaṅka -- tau
kaṅkālajau pakṣiviśeṣau /
kaṅkavaccīyate alajavaccīyat iti kaṅkacidalajacitau śyenacitā vyākhyātau /
tayorvimāneṣṭakākaraṇopadhānāni śyenasyeva kāryāṇītyarthaḥ /
mukhyatvāt pūrvaśyeneneti kecit /
ānantaryāddvitīyaśyenenetyanye /
aviśeṣādubhābhyāmityapare /
uktaṃ śyenasvarūpamanubhāṣate atraiva śiraso bhāvapratipādanārtham //
eva r-- thyāt
evamivahīti gatam /
śyenasya varṣīyāṃsau dīrghatarau pucchādvakrau pakṣau sannataṃ pucchaṃ ātmasamīpe hrasīya agre vyastaṃ dīrgha ātmā na samacaturaśraḥ amaṇḍalaḥ na maṇḍalākāraḥ ---- īṣanmaṇḍalaḥ /
na vā śiraś ca vidyate /
taccāpi na maṇḍalaṃ nāpi samacaturaśram /
evamiva śyeno loke dṛśyate /
etāvadeva śyenasādṛśyamagneḥ /
kutaḥ? śrutisāmarthyāt -- sāmarthyamabhidhānaśaktiḥ /
etāvadeva śyenaśrutyā vidhīyate /
yadetadvakrapakṣatā vyastapucchatā dīrghātmatāmaṇḍalatā saśiraskatā ca /
tasmāt kaṅkālajāvapi tadākārau cetavyāvityarthaḥ //
aśira -- nāt
aśirasko vā śyenaḥ anāmnānāt /
nahi pakṣapucchātmagatavakratādivacchirasa āmnānamasti /
śyenavidhānasāmarthyācchiraso vidhānamastīti gamyata iti kecit /
vayasāṃ vā eṣa pratimayā cīyata iti prakṛtāvapi pakṣādivat śirovidhānaṃ prasajyet /
naiṣa doṣaḥ /
tatra hi pakṣapacchavidhānaṃ parisaṃkhyānārtham /
tarhyatrāpi taccodakāgatameveti tasmāt saśiraskaḥśyenaḥ /
kiñca vijñāyate ca kaṅkacitaṃ śīrṣaṇvantaṃ cinvīteti /
yadi codakaprāptayā kaṅke śiro vidyate tatkathaṃ brūyāt brāhyaṇaṃ kaṅkacitaṃ śīrṣaṇvantaṃ cinvīteti? na brūyādevetyarthaḥ /
tasmādaśiraskaḥ śyenaḥ /
kaṅke śirovidhānāt /
tathā te vayomātrasādṛśye prakṛte prāpte śyenaprāptividhānasāmarthyādeva śyene śiro 'pyastīti gamyate /
"trivṛtte agne śiraḥ' ityādinā śirasyupadhānadarghanācca /
atastayorvikalpa iti manvānaḥ vāśabdaṃ brūte /
tatra kaṅkaḥśyeno 'laja iti saṅkalapamātrabhedaḥ nākāre /
dākṣāyaṇayajñādivat aśiraskaḥśyena ityucyate //
prākṛ ---- rāt
prakṛtivadeva pakṣau vakrau pucchāt sannataṃ vakrapakṣo vyastapuccha iti vikāraśravaṇāt /
ātmā tu yathā prakṛtyā /
yadvā yathāprakṛtiravikṛtaḥ samacaturaśraḥ catuṣpuruṣa ityarthaḥ /
avikārāt -- na hi vikāraḥ śrūyate /
pakṣapuccheṣu vikāragrahaṇaṃ nātmani /
tasmāt prākṛta evātmā /
aratninārdhaprādeśena ca ekaikaṃ pakṣaṃ pravardhayet /
yadyapi prākṛtau pakṣāvityuktaṃ tathāpi pucchasyāprākṛtatvaśraṇāduktaprakārā puruṣamātratā gamyate /

tasmātpucche prādeśamupadhāya pakṣayorvibhajediti kecinmanyante /
kecitpakṣayoḥ prakṛtitvavidhānādātmano 'vikāratvācca pucchaṃ saprādeśaṃ manyante /
ubhayasmin pakṣe 'pyuktaprakāreṇābhyunneyā ityācāryo manyate /
atra pucchasyāprakṛtitvapakṣe prathamadvitīyakaraṇānāṃ vikāraḥ /
itarathā teṣāmapi karaṇānyucyante /
caturthaṣaṣṭhābhyāṃ prathamaṃ karaṇaṃ yathārdhatrayodaśavyāsaṃ bhavati tathā prajambhayet /
te dve prācī saṃhite /
tadditīyaṃ prathamasya ṣaḍbhāgamaṅgulaṃ tṛtīyam /
upadhānamucyate ---- dakṣiṇe pakṣe aṣṭācatvāriṃśatprathamā
udīcīstathottare dakṣiṇāḥ /
pucche 'śiraskapakṣoktameva /
triṃśadātmani /
śroṇyostisrāstisraḥ pañcamya udagāyatāḥ dakṣiṇāyatāś ca /
tāsāṃ purastācatur(thār)thīnāmardheṣṭakāḥ sapta rītayaḥ /
tāḥ ṣaṭpañcāśat /
tāsāṃ purastādaṣṭau pañcamyaḥ /
śroṇyaṃseṣu catasraḥ /
pañcamīrakṣṇayābhindyāt /
dviśata eṣa prastāraḥ /
dvitīyaprastāre catasraścatasro dvitīyāścatasraścatasra ātmānamaṣṭabhāgāvetāḥ /
pakṣeṣṭakābhiḥ prācībhiḥ pakṣau pracchādayet /
ekaikasmin pakṣe ṣaṭtriṃśat /
pucche tu pūrvavaddvādaśa saptamyastrayodaśāṣṭamyaś ca /
śroṇyaṃseṣu dve dve pañcamyau prācyau /
ātmaśeṣe caturthīnā maṣṭeṣṭakāḥ prācyaḥsapta rītayaḥ /
tṛtīyapañcamarītyormadhye catasraścaturthīruddhṛtya triṃśataṃ ṣaṣṭimekāṃ pañcamīmupadadhyāt /
tāsāmekatra ṣoḍaśa ṣaṣṭiriti /
tatra caturdaśa ekatra pañcamī /
eṣa dviśataḥ prastāraḥ /
sapradeśapakṣe pucche puruṣavyāsaṃ prādeśapuruṣaṃ pratīcīnamāyacchet /
tasya dakṣiṇato 'nyamuttarataśvetyādinā pucchaṃ kuryāt /
pakṣau prakṛtāveva /
karaṇaviśeṣo yathā tiryagṛjutvena dvādaśāṅgulaṃ bhavati tathā prathamaṃ karaṇaṃ prajambhayet /
te dve prājītyādinā dvitīyam /
tṛtīyasyāpi ṣaḍbāgamaṣṭabhāgena vardhitam /
caturthādīni dvividhāni -- pucchacaturthe trayastriṃśadahgulavistāraṃ /
tasya saviśeṣaḥ catuśvatvāriṃśadaṅgulayaḥ viṃśati tilādhikāḥ /
pañcamamardhasaptadaśaṅgulavyāsam /
ṣaṣṭhasya pārśvaṃ trayastriṃśadaṅgulakam /
tāḥṣaṭtriṃśadaṅgulayaḥ /
sāṣṭamayoḥsa eva vyāsaḥ /
pārśvamānyāvakṣṇayāvasthite ekonatriṃśadaṅgule /
āyāmaḥṣaṭtriṃśadaṅgulayaḥ caturdaśa tilāś ca /
pucchāpyayaviśayayoraṣṭādaśāṅgulam /
pucche pañcadaśāṅgulamātmatilacaturthyādayo vikṛtāḥ puccha upadheyāḥ /
prākṛta evātmani upadhānavidhiḥ /
sa eṣa dvitīyaśyenaḥ /
vikṛte tatroktakaraṇānyevamunnīya kṛtvā cetavyam //
sundararājīyā vyākhyā
vyatyā -- cikīrṣet
kaṅka -- khyātau
"kaṅkacitaṃ śīrṣaṇvantaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta śīrṣaṇvānamuṣmin loke syāmiti' /
alajacitaṃ cinvīta catuḥsītaṃ pratiṣṭhākāma' iti śrutāvagnī śyenacitā pūrveṇottareṇa vā vyākhyātau /
athoktasyaiva śyenacitaḥ prakārāntaraṃ vidhitsan uktau tāvatprakārau yuktatarāviti darśayitumāha --
evamiva ---- marthyāt
yathāsmābhiruktaṃ evamiva hi patataḥ śyenasya pakṣau pucchādvarṣīyāṃsau vakrau ca madhyataḥ pucchaṃ ca sannatamapyayapradeśe ātmā ca āmaṇḍalaḥ īṣanmaṇḍalarūpaḥ śiraśvaivaṃ bhavati /
tasmāt---- tacchabdaśruteḥ yacchabdādhyāhāraḥ kāryaḥ /
yasmādarthe vā hiśabdaḥ /
yasmādevaṃrūpaḥ śyenasya pakṣapucchādiḥ pratyakṣeṇa dṛśyate tatmāt śyenacitaṃ cinvīteti śrutisāmarthyādevaṃrūpapakṣapucchātmaśiraskaḥ śyenacidityukta ityarthaḥ //
aśi ------ mnāmāt
aśirasko vā śyenacidbhavitumarhati /
anāmnānāt; na(hi)ca śyenacitprakaraṇe śira āmnāyate /
ātmano 'pyavikārasyaitadupalakṣaṇam /
aśiraska (tve) kalpe pramāṇāntaramastītyāha----
vijñā -- brūyāt
yadi śyenākṛtividhānamātreṇaiva saśiraskatvaṃ bhavet /
tarhi kaṅkacito 'pi bhavedeva /
tathā ca tatra śīrṣaṇvantamiti viśeṣo na vaktavyaḥsyādityarthaḥ //
yadyaśiraskastarhyasya kiṃ rūpamityāha ----
prākṛtau -- śravaṇāt
prākṛtāveva pakṣau pucchau ṣaḍaratniṃ pañcāratniṃ vā /
tau dvipuruṣāṃ rajjumubhayataḥpāśāmityuktaprakāreṇa vakrīkartavyau /
kecittu pūrvoktāyāma (bhāvāt) mārgāt ṣaṣṭiśatāṅgulayā rajjvā saṃnamana (mapī)micchanti /
pucchaṃ ca prākṛtameva sannataṃ ardhapuruṣavyāsam /
puruṣaṃ prādeśādhikaṃ pratīcīnamāyacchet /
tasya dakṣiṇato 'nyamityādi pūrvavat /
prādeśapravṛddhayabhāve pūrvavadeva /
vikāraśravaṇāditi ---- vakrapakṣo vyastapuccho bhavatīti vacanādityarthaḥ /
yathā kārāt
catuḥ puruṣaḥ samacaturaśra eva śyenacityātmā vikārasyāśravaṇāt
kapardibhāṣyam
yatho etac cheyanacitaṃ cinvīteti | yāvadāmnānasārūpyaṃ tad vyākhyātam

tatra yāvadāmnānameva sārūpyaṃ grāhyam /
jātivācakānāṃ śabdānāṃ kimapi sāmānyameva pravṛttinimittaṃ dṛśyate /
yathā gaurvāhīka iti /
evamatrāpi yāvadāmnānameva sārūpyaṃ gṛhītvā śyenaśabdo vartate /
tattu sārūyaṃ vyākhyātaṃ vakrapakṣa ityādinā //
tristāvo 'gnir bhavatīty aśvamedhe vijñāyate

tatra sarvābyāso 'viśeṣāt

tatra nāratniprādeśasya saptavidhasyābhyāsaḥ /
kutaḥ? aviśeṣāt; na hi kaśvidviśeṣo 'trāmnāyate /
tasmātsarvasyāvṛttiḥ /
dīrghacaturaśrāṇāṃ samāsena pakṣapucchānāṃ samāsa uktaḥ

dīrghacaturaśrāṇāṃ pakṣapucchānāṃ samāsavidhirūktaḥ /
"yadanyatsaptabhya' ityādinā vidhāsaptamakaraṇīmityādinā (ca) vā /
veṇutrikaraṇyā vā viharedityarthaḥ //
ekaviṃśo 'gnirbhavatīty aśvamedhe vijñāyate

gatametat /
tatra puruṣābhyāso nāratniprādeśānāṃ saṅkhyāsaṃyogāt saṅkhyāsaṃyogāt