Āpastambaśulbasūtra with the commentaries · Chapter 19
ātmapakṣasandhau puruṣamātraṃ veṇuṃ niyamya lekhāyāmeva puruṣasyānte veṇorante lakṣaṇaṃ kuryāt /
tasmānnitodātpāgāyataṃ prācīnaṃ veṇuṃ lekhāyāmeva nidhāyāntye chidre śaṅkuṃ lakṣaṇaṃ vā nihatya nitodayorantau nānā ālikhet /
aparasmānnitodādā rabhyāparāntamālikhet /
pūrvasmānnitodāccārabhya pūrvāntamiti /
tatpakṣanamanaṃ pakṣasya vakratā /
eteneti uttarapakṣanamanamapyevaṃ kuryāt //
aṣṭādaśaḥ khaṇḍaḥ
dvipuruṣaṃ pascādardhapuruṣaṃ purastāc caturbhāgonaḥ puruṣa āyāmo 'ṣṭādaśakaraṇyo pārśvayos tāḥ pañcadaśaparigṛhṇanti | tat puccham
paścāttiryaṅbhānī dvipuruṣā /
purastādardhapuruṣā /
pādonapuruṣāyāmā /
pārśvayoraṣṭādaśaṣoḍaśīḥ karoti /
aṣṭādaśakaraṇī sā pārśvayoḥ /
tā etāḥ pañcadaśaṣoḍaśīḥ parigṛhranti /
kathamardhapuruṣavyāsā pādonapuruṣāyāmā ṣaṭkaroti? tasyābhiyo dve caturaśre same sarvataḥ pādonapuruṣamātre /
tāvakṣṇayā likhet /
ekaikamardhaṃ tyajet /
śiṣṭaṃ pratyekamardhapañcamaṃ karoti /
ardhapañcamaṃ ardhapañcamaṃ nava /
navasu ṣaṭsu kṣipteṣu pañcadaśa /
tatpuccham //
karavindīyā vyākhyā
śyenā -- yate
dvitīyaśyenamupadeṣṭuṃ saiva śrutiḥ punarapi paṭhitā /
tatra viśeṣamāha ------
puruṣasya --t tare
ṣoḍaśīḥ -- ṣoḍaśabhāgaparimitāḥ /
tābhiḥ ṣoḍaśībiḥ /
sāratniprādeśaḥsaptavidho 'gnirviṃśatiśataṃ saṃpadyate /
tathāhi -- sapta sthāpayitvā ṣoḍaśībirguṇite dvādaśottaraṃ śataṃ bhavati /
ardhe ṣoḍaśībhirguṇite aṣṭau /
teṣvaṣṭasu kṣipteṣu viṃśatyuttaraṃ śataṃ ṣoḍaśyo bhavanti /
tāsāṃ catvāriṃśadātmani catvāriṃśat ṣoḍaśinīkṣetrāṇyātmetyarthaḥ /
tisrāḥśirasi ṣoḍaśyaḥsyuḥ /
pañcadaśa pucche /
pañcadaśaṣoḍaśyaḥ pucchakṣetram /
ekatriṃśaddakṣiṇe pakṣe /
tathottare pakṣe /
ekātriṃśat ṣoḍaśīkṣetraṃ dakṣiṇaḥ pakṣa uttaraś ca /
evaṃ vibhajya vimānamāha ----
adhya -- tmā
anupṛṣṭhayaṃ catvāriṃśaddve śate cāṅgulaya āyāmaḥ /
vistāro 'śītiśatamaṅgulyastiryak /
evaṃ dīrghaṃ caturaśraṃ vihṛtya śroṇyaṃseṣvardhapuruṣapramāṇāni catvāri caturaśrāṇi kṛtvā tānyātmapārśvamānīniṣṭhakoṇataḥ tiryaṅbhānīniṣṭhakoṇaṃ pratyakṣṇayālikhet /
lekhānāṃ bahirbhūtāstyajet /
catvāriṃśadavaśiṣyante /
sa ātmā bhavati /
katham? āyāmato 'ṣṭau ṣoḍaśyaḥ /
tiryak ṣaṭ /
aṣṭau ṣaḍguṇitā aṣṭācatvāriṃśat /
tatra śroṇyaṃsebhyo dvedve nirasyāṣṭau nirastā
bhavanti /
śiṣṭacāśvatvāriṃśadātmani bhavanti //
śirasya -- cchiraḥ
śiraḥ pradeśe ātmanoṃ'sayoḥ purataḥ pṛṣṭhayāyāmardhapuruṣeṇa caturaśraṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyāḥ ityādikṛte tisraḥ pariśiṣyante /
tacchiro bhavati //
puru --t taraḥ
puruṣamātraṃ tiryagāyāmaḥ /
dvipuruṣamātramardhāṣṭamāṅgulayaś ca /
evaṃ dakṣiṇe pakṣe dīrghacaturaśraṃ kṛtvā /
tathottare 'pi //
pakṣāgre -- nte
pakṣsyāgre puruṣacaturthena triṃśadaṅgulena catvāri caturaśrāṇi kṛtvā tāni pratyekaṃ dakṣiṇāpratyagvyavalikhya pūrvāṇyardhāni nirasyet /
evamekatriṃśat ṣoḍaśyaḥ pariśiṣyante /
sa dakṣiṇaḥ pakṣaḥ /
kathaṃ? pakṣe dvātriṃśatṣoḍaśyaḥ /
ṣoḍaśo bhāgaśvaikaḥ /
tāstrayastriṃśat /
tābhyāṃ caturṣvardheṣu nirasteṣu ekatriṃśatpariśiṣyante /
evamevottaraḥ pakṣaḥ /
tatra caturakṣāṇyuttarāpratyāgakṣṇayāvilikhya pūrvārdhāni nirasyet //
pakṣāgra -- manam
pakṣāgramutsṛjya triṃśadaṅgulamapahāya madhye pakṣasya prācīṃ lekhāmālikhet /
pakṣāgre utsṛṣṭe śeṣaḥ pakṣaḥ ardhatṛtīyāṅgulonaviṃśatyadhikaśatadvayāṅgulam /
tasya madhye sapādāṅgulonadaśādhikaśatāṅgulena paścādārabhya pragāyatāṃ lekhāṃ pakṣamatītyālikhet /
paścime pakṣāpyaye puruṣamātraṃ veṇuṃ nidhāya niyamyāparaṃ veṇorantaraṃ dakṣiṇāprāk lekhāyāṃ nipātayet /
sa paścima pakṣāntāt prākpañcāśadaṅgule pañcaviṃśatitilādhike nipatati /
tatra nitodaṃ--binduṃ kuryāt /
tasmācca prācīnalekhāyāmeva puruṣamātre dvitīyaṃ nitodaṃ kuryāta /
nitodayoḥ nānāntāvālikhet /
nitodayorārabhya pakṣāntāvabhi nānāpṛthak ālikhet /
paścimānnitodādārabhya paścimapakṣāgraṃ pakṣāpyayaṃ ca pratyagālikhet /
tatpakṣanamanaṃ -- tadetatpakṣasya namanaṃ bhavati /
pūrvasmannitodādārabhya pūrvaṃ pakṣāgraṃ pakṣāpyayaṃ ca pratyagalikhet /
tat pakṣanamanaṃ -- pakṣasya namanaṃ bhavati /
ete -- taḥ
ṛjuḥ //
dvipu -- ccham
pucchasyāgraṃ dvipuruṣapramāṇam /
tasya mūlamardhapuruṣapramāṇaṃ /
āyāmaścaturbhāgonaḥ puruṣaḥ /
aṣṭādaśakaraṇyau pārśvayoḥ /
aṣṭādaśa karotītyaṣṭādaśakaraṇī /
ṣoḍaśīnāṃ prakṛtatvāttāsāṃ aṣṭādaśānāṃ karaṇī /
te khalu triṣoḍaśīpramāṇanavatyaṅgulasamacaturaśrasyākṣṇayābhūte /
tathāhi -- pucchamūlāddakṣiṇataḥ uttarataś ca pārśvamānī tiryaṅbhānī caturbhāgonapuruṣapramāṇopetā /
tribhirnaveti navaṣoḍaśīkṣetrasyākṣṇayārajjubhūte /
atra caturaśrasyākṣṇayārajjuḥ dvistāvatīṃ bhūmiṃ karotīti te 'ṣṭādaśakaraṇyau ṣoḍaśīnām /
tā etāścatasraḥ karaṇyaḥ /
dviṣoḍaśikāṣṭaṣoḍaśike tiryaṅbhānyāvaṣṭā daśakaraṇyau pārśvamānyau pañcadaśa ṣoḍaśīḥ parigaṭahṇanti /
katham? ardhapuruṣavyāsā pādonapuruṣāyāmā ṣaṭkaroti /
tasyābhito dve caturaśre same sarvataḥ pādonapuruṣamātre /
tāvakṣṇayā likhet /
śiṣṭaṃ pratyekamardhapañcamaṃ karoti /
ardhapañcamamardhapañcamaṃ ca nava /
navasu ṣaṭsu kṣipteṣu pañcadaśa /
tatpucchaṃ -- pucchaṃsaṃjñaṃ bhavati /
karaṇānyucyante //
sundararājīyā vyākhyā
athoktameva śyenacitaṃ prakārāntareṇa vyākhyātuṃ brāhnaṇaṃ punarupanyasyati------
śyena -- yate
puruṣasya -- dyate
ṣoḍaśyaḥ -- ṣoḍaśāṃśāḥ /
tāścaturbhāgīyā iṣṭakāḥ viṃśatyadhikaṃ śataṃ /
"śadantaviṃśateśveti' ḍaḥ /
sāratniprādeśaḥ saptavidhogniḥ puruṣakṣetrasya ṣoḍaśībhirviṃśatyadhikaṃ śataṃ sampadyate //
tāsāṃ -- tmani
ātmani catvāriṃśat ṣoḍaśyo bhavanti //
tisraḥ --t tare
athātmano vimāna āha --
adhyardhātmā
ṣoḍaśīnāṃ nirasnaprakāro 'pyayāna prati śroṇyaṃsānityukto veditavyaḥ /
śira ttaraḥ
ṣoḍaśabhāgor'dhāṣṭamā aṅgulayaḥ /
aratniprādeśarahitaprakṛtike tu pūrvavat pakṣāyāmasya triṃśadaṅgulahānirdraṣṭavyā /
dvipuruṣāyāme dvātriṃśat ṣoḍaśyaḥ /
ṣoḍaśabhāgena caikā /
evaṃ trayastriṃśat /
tataḥ--
pakṣā -- ṣyanye
dakṣiṇeṣāṃ dakṣiṇapūrvāṣyardhāni nirasyet /
uttareṣāmuttarapūrvāṇi /
pakṣā namanaṃ pakṣāṅgra triṃśadaṅgulaṃ caturaśrakṛtamutsṛjya śirasi pakṣasya sārdhasaptadaśadviśatāṅgulasya madhye lekhāṃ kṛtvā pakṣāpyayasyāparānte puruṣamātraṃ veṇuṃ niyamya tasyāṃ lekhāyāṃ nipātayet /
sā yatra nipatati lekhāyāṃ tatra nitodaṃ kuryāt /
śaṅkuṃ nihanyāt tatra puruṣaṃ niyabhya tataḥ purastātpuruṣānte nitodaṃ kṛtvā tadanuguṇaṃ pūrvāparāvantāvālikhet /
pūrvaśyene dvipuruṣāṃ rajjumityuktameva saṃnamanamatra prakārāntareṇoktamanusandhātavyam //
ete -- khyātaḥ
dvipu -- pucchaṃ aṣṭādaśānāṃ ṣoḍaśīnāṃ karaṇyo nava tilayukte saptaviṃśatiśatāṅgule pārśvayorakṣṇayārūpe bhavataḥ /
pucchātmaśirasāṃ ṣoḍaśī saṃkhyā bhūmau likhitvā draṣṭavyā //
kapardibhāṣyam
ṣoḍaśīṃ caturbhiḥ parigṛhṇīyāt
puruṣasya ṣoḍaśabhāge yā tiṣṭati sā ṣoḍaśī /
tāṃ caturbhiḥ phalaikaḥ vakṣyamāṇaiḥ parigṛhṇīyāt -- kārayediti yāvat /
aṣṭamena tribhir aṣṭamaiś caturthena caturthasaviśeṣeṇeti
ardheṣṭakāṃ tribhir dvābhyāṃ caturthābhyāṃ caturthasaviśeṣeṇeti
pādeṣṭakāṃ tribhiś caturthenaikaṃ caturthasaviśeṣārdhābhyāṃ ceti
pakṣeṣṭakāṃ caturbhir dvābhyāṃ caturthābhyāṃ dvisaptamābhyāṃ ceti
pakṣamadhyīyāṃ caturbhir dvābhyāṃ caturthābhyāṃ dvisaptamābhyāṃ ceti
pakṣāgrīyāṃ tribhiś caturthenaikaṃ caturthasaptamābhyām ekaṃ caturthasaviśeṣasaptamābhyāṃ ceti
puruṣasyāṣṭamena pañcadaśāṅgulena /
tribhiraṣṭamaiḥ -- tenaiva triguṇitena pañcacatvāriṃśadaṅgulena /
caturthasaviśeṣeṇa -- caturbhāgasaviśeṣeṇa /
"pramāṇaṃ tṛtīyena vardhayet' ityādinā vardhitena dvicatvāriṃśadaṅgulena caturdaśatilayuktena /
evametaiścaturbhiḥ kāritā ṣoḍaśī /
ardheṣṭakāṃ tribhiḥ parigṛhṇīyāditi sarvatra śeṣaḥ //
dvābhyamiti -- triṃśadaṅgulābhyāṃ /
saviśeṣeṇoktapramāṇena /
etaistribhiḥ kārayet /
pādeti -- gatametat /
caturiti -- caturthenaikaṃ /
caturthasya saviśeṣaḥ
caturthasaviśeṣaḥ /
tasyārdhābhyām /
pakṣeti pakṣārthamiṣṭakā -- pakṣeṣṭakā /
tāṃ caturbhiḥ parigṛhṇīyāt /
dvābhyāṃ ceti -- dvābhyāṃ caturthābhyāṃ puruṣasaptamābhyāṃ /
asya namanamupariṣṭādvakṣyate /
pakṣamadhya -- gataṃ caturthābhyāṃ dvisaptamābhyāṃ vakrabhūtābhyāmityetaiścaturbhiḥ pakṣamadhyīyāṃ karoti /
pakṣeti -- gatam /
caturtheneti -- puruṣacaturthenaikaṃ caturthasaptamābhyāṃ vakrabhūtābhyāmekaṃ caturthasaviśeṣasaptamābhyāmeva //
karavindīyā vyākhyā
ṣoḍa -- ṇeti
puruṣasya ṣoḍaśabhāge yā tiṣṭhāti sā ṣoḍaśī /
tāṃ caturbhiḥ catuṣprakāraiḥ phalakaiḥṣoḍaśīṃ parigṛhṇīyāt -- sampādayet /
aṣṭamena -- prakṛtatvāt purūṣasya /
pañcadaśāṅguleneti yāvat /
tribhiraṣṭamaiḥ pañcacatvāriṃśadaṅgulaiḥ /
caturthena triṃśadaṅgulena /
caturthasaviśeṣeṇa dvicatvāriṃśadaṅgulena sārdhacaturdaśatilādhikena akṣṇayāvasthitena /
itiśabdaśvārthe /
etenacaitena ceti -- aṣṭamī triraṣṭamyau pārśvamānyau /
caturthatatsaviśeṣau tiryaṅbhānyau /
caturthasyaiva saviseṣaprāptayarthaṃ caturthaśabdaḥ //
evametaiścaturbhi.ḥ phalakaiḥ ṣoḍaśīṃ kārayet //
ardhe -- ceti
parigṛhṇīyāditi śeṣaḥ /
ardheṣṭakāṃ tribhiḥ phalakaiḥ parigṛhṇīyāt /
triṃśadaṅgulābhyāṃ dvicatvāriṃśadaṅgulena sacaturdaśatilena ca tribhiḥ phalakaiḥ //
pāde -- ceti
ekaviṃśatyaṅgulābhyāṃ sasaptatilābhyāṃ triṃśadaṅgulena caikena ceti tribhiḥ //
pakṣā -- ti
triṃśadaṅgulābhyāṃ saptadaśāṅgulābhyāṃ pañcatilādhikābhyāṃ ceti /
pakṣeṣṭakāṃ dvābhyāṃ caturthābhyāṃ samābhyāṃ ca kārayet /
asya ca namanamupariṣṭādvakṣyati //
pakṣa -- ti
pakṣamadhyamayogyā pakṣamadhyīyā /
tāṃ triṃśadaṅgulābhyāṃ catu striṃśadaṅgulabhyāṃ dvisaptadaśāhgulābhyāṃ daśatilādhikābhyāṃ ceti caturbhiḥ //
pakṣā -- ti
pakṣāgrayogyā pakṣāgrīyā /
tāṃ triṃśadaṅgulenaikaṃ pañcatilādhikasaptacatvāriṃśadaṅgulenaikaṃ tathaikonaviṃśatitilādhikena ekonaṣaṣṭayaṅgulenaikamiti tribhiḥ phalakaiḥ parigṛhṇīyāt /
evaṃ ṣaṭ karaṇānyuktāni /
pakṣeṣṭakāḥ pakṣamadhyīyāḥ pakṣāgrīyā iti trayāṇāṃ tatra tatropadhāne yogyatvāya kṣetrasamatvāya
sundararājīyā vyākhyā
athakaraṇāni--
ṣoḍaśīṃ -- ṇeti
pūrvaśyenacaturthyeṣā /
etāṃ caturbhiḥ phalakaiḥ parigṛhṇīyāt /
tatrāṣṭamena tribhiraṣṭamairiti pārśvaphalake /
uttare tiryakphalake /
saviśeṣaṃ caturthaṃ caturthasya dvikaraṇī caturdaśa tilāḥ dvicatvāriṃśadaṅgulāḥ /
ardhe ṇeti
pāde ceti
pūrvaśyenanamanyeṣā /
caturthe triṃśadaṅgule pārśvaphalake /
saptame sapañvratilasaptadaśāṅgule tiryakphalake /
pakṣamadhyī ceti
dve pakṣeṣṭake /
samaste eṣā /
pūvaśyene dvitīyāvadrūpaṃ /
pakṣā ceti
pakṣeṣṭakā -- ardheṣṭakā /
samaste ekā /
kapardibhāṣyam
pakṣakaraṇyāḥsaptamaṃ tiryaṅmānī | puruṣacaturthaṃ ca pārśvamānī | tasyākṣṇayā rajjvā karaṇaṃ prajṛmbhayet
dīrghīkuryāt /
anayeti karaṇī /
pakṣakaraṇī -- pakṣasya karaṇī pakṣakaraṇī iṣṭakā /
tasyā uktaṃ karaṇaṃ puruṣasaptamaṃ tiryaṅbhānī puruṣacaturthī pārśvamānīti /
pakṣeṣṭakāṃ caturbhiriti /
tameva dīrghībhūtaṃ karaṇaṃ prajambhayet -- dīrghīkuryāt /
kathamekayā kṣṇayā rajjvāyatayā dīrghīkuryātkaraṇam?
pakṣanamanyāḥ saptamena phalakāni namayet
pakṣanamanīti nitodalekhāmūlayorantarālam /
tatsaptadhā vibhajya ekena bhāgena /
kimuktaṃ bhavati? yāvatprajambhitena tasyāḥsaptamī tiryagbhavati tāvatprajambhayoditi /
evaṃ yathā bhavati tathā phalakāni namayet /
nataṃ namanaṃ kuryāt /
pakṣanamanī sā pakṣāgrāṇāmapyevameva /
tatra ślokaḥ ----
tilaiḥṣoḍaśabhirnyūnaṃ tiryaksyātṣoḍaśāṅgulam /
tathā tathā caturbhyāṃ ca saptamābhyāṃ ca nāmayet //
upadhāne catasraḥ pādeṣṭakāḥ purastāc chirasi | apareṇa śiraso 'pyayaṃ pañca | pūrveṇa pakṣāpyayāv ekādaśa | apareṇaikādaśa pūrveṇa pucchāpyayaṃ pañcāpareṇa pañca pañcadaśa pucchāgre
Original text: Āpastambaśulbasūtra with the commentaries of Kapardin, Karavinda and Sundararāja · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0