આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્ર · અધ્યાય 20

ઉપદધ્યાદિતિ શેષઃ ।
પુરસ્તાચ્છિરસિ ઘોણાકારે એકા ।
તસ્યાઃ પશ્ચાત્તિસ્રઃ ।
અપરેણેતિ -- કર્ણાભરણવત્ ।
પાદેષ્ટકા એવ ।
પૂર્વેતિ -- આત્મનિ પક્ષાપ્યયયોઃ પૂરસ્તાદેકાદશ અપરેણ પક્ષાપ્યયાવેકાદશ એતા એવ ।
પૂર્વેતિ -- પૂચ્છસ્યાપ્યયસ્ય પુરસ્તાત્ પઞ્ચ પશ્ચાચ્ચ પઞ્ચ ।
પઞ્ચદશેતિ -- પુચ્છાગ્રે પઞ્ચદશ ।
તા એવૈતાઃ ષટ્પઞ્ચાશત્પાદેષ્ટકાઃ ॥
એકોનવિંશઃ ખણ્ડઃ
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
ચ વક્રતા કાર્યેત્યાહ ----
પક્ષક -- યેત્
પ્રથમ્યાત્ સામર્થ્યાચ્ચ પક્ષેષ્ટકાકરણીવિષયમિદમ્ લિખયા વિભક્તસ્ય પક્ષાર્ધસ્ય કરણી પક્ષકરણી ।
સા સપાદાઙ્ગુલોન દશશતાઙ્ગુલા ।
તસ્યાઃસપ્તમં સાષ્ટાદશતિલા પઞ્ચદશાઙ્ગુલા ઋજ્વવસ્થિતા પ્રજમ્બ્યમાનસ્ય કરણસ્ય યથા તિર્યઙ્નાની ભવતિ તથા તત્કરણં ઋજ્વક્ષ્ણયા પ્રજમ્ભયેત્ -- પ્રકર્ષેણ નમયેત્ ।
પાર્શ્વમાની તુ પ્રજ્મ્ભ્યમાને ઽપિ કરણે પુરુષચતુર્થમેવ ।
પ્રજમ્ભતિરત્રાપિ માનાર્થ એવ ।
એતદુક્તં ભવતિ -- કરણસ્ય એકસ્યાં કોટ્યાં રજ્જું પ્રબધ્ય તાં કોટિમિતારાં કોટિં પ્રતિ અક્ષ્ણયા બલેન કર્ષયેત્ ।
યથા આકર્ષણે કૃતે દ્વયોઃ કોટ્યોઃ સન્નિકર્ષેણ પાર્શ્વમાન્યોરન્તરાલમૃજુત્વેન પક્ષ્કરણ્યાઃસપ્તમં ભવતિ ન ન્યૂતં નાપ્યધિકં તથા પ્રજમ્ભયેત્ ।
તિર્યઙ્નાન્યોરન્તરાલમૃજ્વવસ્થિતમપિ પુરુષચતુર્થમેવ ।
અનેન તિર્યઙ્માન્યા હ્રાસઃ ક્રિયતે વક્રત્વાય ક્ષેત્રસમત્વાય ચ ।
અથવા સાષ્ટાદશતિલં પઞ્ચદશાઙ્ગુલં તિર્યઙ્માનીં કૃત્વા ત્રિંશઢઙ્ગુલં પાર્શ્વમાનીં ચ કૃત્વા તાભ્યાં ચતુર્શ્રં વિહૃત્ય તસ્યાક્ષ્ણયારજ્જ્વા પક્ષેષ્ટકાકરણં પ્રજમ્ભયેત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ -- ઉક્તપ્રકારાક્ષ્ણયારજ્જ્વધિકાં રજ્જુંમીત્વા તયા પક્ષેષ્ટકાકરણસ્યૈકાં કોટિં બધ્વા તાં કોટિં અન્યા કોટિં પ્રત્યક્ષ્ણયા જમ્ભયેત્ -- મનયેત્ ।
યથા તયોઃ કોટયોરન્તરાલં એતદક્ષ્ણયારજ્જુઃસમ્ભવતિ તથા નમયેદિત્યર્થઃ ।
એવં કૃતે અસ્ય કરણસ્યૈકાક્ષ્ણયારજ્જુઃ સાર્ધદ્દ્વયઙ્ગુલેન દ્રાઘીયસી ભવતિ ।
અન્યા તેનૈવ હસીયસી ભવતિ ॥
વ્યાખ્યા દ્વિતીયા યૈઃ કૈશ્વિદુક્તા નાઞ્જસ્યભાગિની ॥
પક્ષેષ્ટકાકરણસ્ય પ્રજમ્ભનેન નમનવિધિમુક્ત્વા પક્ષમધ્યીયાપક્ષાગ્રીયાકરણયોર્નમનસિદ્ ધયર્થં તત્ફલકાનાં નતિરુચ્યતે -- પક્ષનમની -- યયા માત્રયા પક્ષો નમ્યતે સા પક્ષનમની ।
સા ચ પક્ષમધ્યલેખાયાઃ પ્રથમનિતોદાત્ પશ્ચિમમાત્રા ।
સા ચ પઞ્ચવિંશતિતિલાધિકપઞ્ચાશદઙ્ગુલેત્યુક્તા ।
તસ્યાઃસપ્તમં સાર્ધાષ્ટતિલં સપ્તાઙ્ગુલં ।
તેન ફલકાનિ પક્ષમધ્યીયાપક્ષાગ્રીયાકરણયોર્દીર્ઘાનિ યાનિ ફલકાનિ તાનિ નમયેત્ -- વકીકુર્યાત્ ।
અયમર્થઃ -- યથા મધ્યે કૃતેન નમનેન પક્ષ્મધ્યીયાંભાગદ્વયં પક્ષકરણ્યા સપ્તમં તિર્યઙ્માની પુરુષચતુર્થં ચ પાર્શ્વમાનીત્યુક્તપ્રકારં ભવતિ ।
તથા દ્વિસપ્તફલકયોર્મધ્યે સપ્તમમાત્રે પક્ષનમન્યાઃસપ્તમેન એકસ્મિન્ ફલકે નતિમેકસ્મિન્નુદઞ્ચં કુર્યાત્ ॥
તત્ર શ્લોકાઃ --
પક્ષેષ્ટકાયાઃ કરણં તથા રજ્જ્વા પ્રજમ્ભયેત્ ।
તસ્ય તિર્યગ્યથા પક્ષકરણ્યાઃસપ્તમં ભવેત્ ॥
પક્ષમધ્યીયાકરણે દ્રાઘીયઃ ફલકદ્વયે ।
નમનીસપ્તમેન સ્યાન્નતિઃસપ્તમમાત્રકે ॥
પક્ષાગ્રીયાકરણસ્યાપ્યેષૈવ નમનક્રિયા ।
સપ્તમેંઽશે નતિસ્તસ્ય ભાગોને ઽન્યો ભવેદૃજુઃ ॥
સાષ્ટાદશતિલં તિર્યગ્યથા પઞ્ચદશાઙ્ગુલમ્ ।
ભાગાનામિષ્ટકાનાં ચ તથા સ્યાભમનક્રિયા ॥
આદ્યશ્યેને ત્વાદિમસ્ય કરણસ્ય પ્રજમ્ભનમ્ ।
ષ
ફલં ષષ્ઠઃ પક્ષકરણી ષષ્ઠવ્યાસો યથા ભવેત્ ॥
દ્વિતીયસ્ય તૃતીયસ્ય પ્રષષ્ઠાનાં નતેઃ ફલમ્ ।
વ્યાસસ્ય પક્ષકરણી ષષ્ઠતા નાષ્ટમે નતિઃ ॥
આદ્યશ્યેનવિષયમિદં શ્લોકદ્વયમ્ ॥
પક્ષેષ્ટકાઃ ચતસ્રો ઽત્ર ષટ્ચ પાદેષ્ટકા અપિ ।
ચોડાનાકસદામર્ધજાનોર્દશમકારિતાઃ ॥
ઉપ -- રસિ
ઉપધાનકાલે ચતસ્રઃ પાદેષ્ટકાઃશિર (સિ) સઃ પૂર્વભાગે પુરસ્તાદુપદધ્યાત્ ।
તાસાં ચતસૃણામેકા પુરસ્તાત્ બાહ્યવિશેષાત્ પ્રાગગ્રા ।
તતઃ પશ્ચાત્તિસ્રઃ ।
તાસુ મધ્યમા પ્રત્યગગ્રા ॥
અપ -- પઞ્ચ
શિરસો ઽપ્યયસ્ય પરતઃ પઞ્ચ ।
પ્રત્યગગ્રે દ્વે ।
અપુચ્છાત્પાદાપ્યયે ઇત્યેવ ॥
પૂર્વે -- દશ
અપરેણ -- પક્ષાપ્યયયોઃ પુરતઃ ।
આત્મનૈકાદશ ।
પઞ્ચ પ્રત્યગગ્રાઃ ॥
અપશ -- શ
અપરેણ પશ્ચિમપક્ષાપ્યયયોઃ પશ્ચાદેકાદશ ।
ષ્ટ્પ્રત્યગગ્રાઃ ॥
પૂર્વે -- ચ
પુચ્છાપ્યયસ્ય પુરતઃ પઞ્ચ ।
તાસુ પ્રત્યગગ્રાઃ તિસ્રઃ ॥
અપ -- ચ
પુચ્છાપ્યયસ્ય પુરતઃ પઞ્ચ ।
તાસુ પ્રત્યગગ્રે દ્વે ॥
પઞ્ચ -- ગ્રે
પુચ્છાગ્રે પઞ્ચદશ ઉપધેયાઃ ।
તાસુ સપ્ત પ્રત્યગગ્રાઃ ।
તા એતાઃષટ્પઞ્ચાશત્પાદેષ્ટકાઃ ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
પક્ષ -- યેત્
પક્ષકરણી -- પક્ષાર્ધસ્ય તિર્યઙ્માની પાદોનનવશતાઙ્ગુલા ।
અર્ધે તસ્ય સપ્તમં પઞ્ચદશાઙ્ગુલં સાષ્ટાદશાતિલં ।
તસ્ય કરણસ્ય યથા તિર્યઙ્નાની ભવતિ પાર્શ્વમાની ત્રિંશદઙ્ગુલૈવ તથાક્ષ્ણયા રજ્જ્વા કરણં પ્રજમ્ભયેત્ -- નમયેત્ ।
એકઃ કર્ણઃ ચત્વારિંશદઙ્ગુલો દ્વાદશતિલાન્વિતઃ ।
અપરઃ સપ્તવિંશકો વિંશતિતિલયુક્તઃ ।
આરત્નિ (પ્રાદેશ) રહિતે (ષ્વે)(ત્વે) એકઃ કર્ણઃ સાર્ધત્રયોવિંશકઃ ।
અન્યઃ પઞ્ચતિલોનસ્ત્રિચત્વારિંશદઙ્ગુલઃ ઇષ્ટકાવ્યાસશ્ ચ ત્રયોદશાઙ્ગુલસ્ત્રયોદશતિલયુક્તઃ ।
અથ પક્ષાગ્રીયાપક્ષમધ્યયોર્નમનમાહ --
પક્ષ યેત્
પક્ષનમની -- પુરુષમાત્રી ।
તસ્યાઃ સપ્તમેન પક્ષાગ્રીયાપક્ષમધ્યયોઃ પક્ષેષ્ટકાંશસ્ય તિર્યક્ફલકાનિ નમયેત્ ।
તસ્ય સાષ્ટાદશતિલપઞ્ચદશાઙ્ગુલવ્યાસસ્ય પક્ષેષ્ટકાંશસ્ય તિર્યક્ફલકે યથા સપઞ્ચતિલે સપ્તદશાઙ્ગુલે ભવતઃ તથા ફલકાનિ તક્ષેત્ ।
દ્વે પક્ષેષ્ટકે પાર્શ્વસંહિતે પક્ષમધ્યીયા ષડશ્રિઃ પક્ષેષ્ટકામુત્તરપૂર્વતીર્ઘકર્ણાં ભૂમૌ લિખિત્વા તસ્યા દક્ષિણતઃ ત્રિંશદઙ્ગુલં સમચતુરશ્રં કૃત્વા તસ્ય દક્ષિણપૂર્વમર્ધં અ (પૂર્વમ) ક્ષ્ણયાજહ્યાત્ ।
સા પક્ષાગ્રીયા પઞ્ચકોણા ।
અત્રાણૂકાઃ પઞ્ચદશભાગીયાનાં સ્થાન ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ અણૂકસંજ્ઞે દ્વે કરણે કાર્યે ।
ત્રિંશદઙ્ગુલે દ્વે સ મચતુરશ્રે દક્ષિણોત્તરે લિખિત્વા દક્ષિણસ્ય દક્ષિણપૂર્વમર્ધમક્ષ્ણ યા નિરસ્યેત્ ।
ઉત્તરસ્યોત્તરાપરં ।
એતદેકમણૂકં ।
ત્રિકોણં દ્વિતીયં ।
તસ્ય ષષ્ટયઙ્ગુલમેકં ફલકં ।
અન્યે ચતુર્થસવિશેષે ॥
અથોપધાનં --
અપ -- શિરસિ
અગ્રેણૈકા ।
તસ્યાઃ પશ્ચાત્તિસ્રઃ ।
અપ ---- પઞ્ચ
પાદેષ્ટકાઃ ।
ઉદીચી રીતિઃ ।
પૂર્વે -- એકાદશ
ઉદીચ્યેવ રીતિરાત્મન્યેવ ।
અપ -- ગ્રે
એતાઃ ષટ્પઞ્ચાશદપ્યુદગાયતાઃ ॥
એકોનવિંશઃ ખણ્ડઃ
કપર્દિભાષ્યમ્
ચતસ્રશ્ચતસ્રઃ પક્ષાગ્રીયાઃ પક્ષાગ્રયોઃ પક્ષાપ્યયયોશ્ ચ વિશયાઃ

તા આત્મનિ ચતસૃભિશ્ ચતસૃભિઃ ષોડશીભિર્ યથાયોગં પર્યુપદધ્યાત્

વિપર્યસ્ય કારિતા ઉત્તરે પક્ષે ।
ચતસ્રશ્ચતસ્રો વિશયાઃ ।
પક્ષસન્ધ્યોર્દક્ષિણપક્ષાપ્યયે વિપર્યસ્ય કારિતા ઉત્તરે પક્ષેષ્ટકા માત્રમ્ ।
પક્ષયોરાત્મન્યર્ધેષ્ટકામાત્રં ।
તા ઇતિ વિશયાઃ પ્રત્યવમૃશ્યન્તે ।
આત્મનિ ચતસૃભિશ્ચતસૃભિઃષોડસીભિઃ વિપર્યસ્ય કારિતાઃ ।
દક્ષિણપક્ષાપ્યયસ્થા યથા તૈરેતાભિશ્ચતસૃભિરુપદધ્યાત્ તથા ચતસૃભિરુત્તરપક્ષાપ્યયસ્થાઃ ।
પ્રતીત્યસ્મિન્નર્થે પરિશબ્દઃ ॥
ચતસ્રશ્ચતસ્રઃ પક્ષમધ્યીયાઃ પક્ષમધ્યયોઃ

પક્ષેષ્ટકાભિઃ પ્રાચીભિઃ પક્ષૌ પ્રચ્છાદયેત્

પક્ષમધ્યે ભવા વક્રભૂતાશ્ચતસ્રો દક્ષિણે પક્ષમધ્યે ચતસ્ર એવોત્તરપક્ષમધ્યે ।
પક્ષેષ્ટકા ઉક્તલક્ષણાઃ ।
તાભિઃ પ્રાગા યતાભિઃ પક્ષૌ પ્રાચ્છાદયેત્ ।
પક્ષયોરુપદધ્યાત્ ।
વિપર્યસ્ય કારિતાશ્વત્વારિંશત્ ॥
અવશિષ્ટં ષોડશીભિઃ પ્રાચ્છાદયેત્
શિષ્ઠમગ્નિક્ષેત્રં ષોડશીભિઃ ઉપદધ્યાત્ ॥
અન્ત્યા બાહ્યવિશેષા અન્યત્ર શિરસઃ

અપરસ્મિન્ પ્રસ્તારે પુરસ્તાચ્ છિરસિ દ્વે ષોડશ્યૌ બાહ્યવિશેષે ઉપદધ્યાત્
અન્તે ભવા અન્ત્યાઃ -- અગ્નયન્તસ્થાઃ ।
તા બાહ્યવિશેષાઃ બાહ્યતઃસવિશેષાઃ અન્યત્ર શિરસઃ -- શિરો વર્જિયિત્વા ।
આત્મનિ મધ્યે ષટ્ પ્રાચ્યઃ ષટ્ પ્રતીચ્યઃ ।
આત્મનિ રીતિદ્વયમ્ ।
અવશિષ્ટં પુચ્છે ચ ।
તાસુ યદિ ષોડશીબિરેવોપધીયન્તે સંખ્યાપૂર્યતે કિં તુ બિદ્યતે ।
ચતસૃષ્વપિ રીતિષુ ભેદો વર્જનીયઃ ।
તસ્માદર્ધાશ્વોપધેયાઃ ।
કથમનુચ્યમાના ઉપધીયન્તે નોચ્યમાનાઃ? ઉક્તા એવ "યચ્ચતુરશ્રં ત્રયશ્રિ વા સમ્પદ્યેતાર્ધેષ્ટકાભિઃ પાદેષ્ટકાભિર્વા પ્રચ્છાદયેત્ઽ ઇતિ વદતા ।
નનુ યદ્યર્ધાશ્વોપધીયન્તે અતિરિચ્યતે સંખ્યા; નૈષ દોષઃ; ઊનાધિકપ્રસ્તાર ઇત્યુક્તં પૂર્વસ્મિન્ પટલે ।
પુચ્છે રીતિદ્વયમ્ ।
તિસ્રસ્તિસ્રોર્ઽધેષ્ટકા ઉપધાય ષોડશ્યઃ પુનશ્વોત્તરે પાર્શ્વે એકૈકોર્ઽધઃ ।
એવમાત્મનિ દ્વયો રીત્યોર્દક્ષિણતસ્તિસ્રોર્ઽધેષ્ટકાઃ ।
તતો દ્વે ષોડશ્યૌ એકૈકોર્ધઃ ।
શિરસિ તિર્યગ્દ્વે ષોડશ્યૌ ।
એવમષ્ટોત્તરં શતદ્વયં ।
અપરસ્મિન્નિતિ -- પૂર્વભાગે દ્વે ષોડશ્યૌ બાહ્યતઃસવિશેષે ઘોણાકારે ઉપદધ્યાત્ ।
વિપર્યસ્ય કારિતા દક્ષિણતઃ ॥
તે ઽપરેણ દ્વે વિશયે અભ્યન્તરવિશેષે

દ્વાભ્યામ્ અર્ધેષ્ટકાભ્યાં યથાયોગં પર્યુપદધ્યાત્
તાભ્યાં પશ્ચાદાત્મનિ અર્ધેષ્ટકામાત્રં; શેષં શિરસિ ।
અભિતો યુજ્યતે યથા તથોપદધ્યાત્ ।
ચતસ્ર એતા વિશયાઃ ॥
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
ચત -- યોઃ
પ્રત્યેકં ચતસ્રઃ ॥
પક્ષા -- યાઃ
ચકારેણ પક્ષાગ્રીયા અનુકૃષ્યન્તે ।
પક્ષાપ્યયયોઃ ચતસ્રશ્ચતસ્રઃ પક્ષાગ્રીયા વિશયાઃ સ્યુઃ ।
તાઃ સપ્તમેન પક્ષયોઃ શેરતે ।
અવશિષ્ટે ચતુર્થેનાત્મનિ ॥
તા આ -- ધ્યાત્
આત્મનિ પ્રવિષ્ટપક્ષાગ્રીયાપરિતશ્ચતસૃભિઃ ષોડશીભિર્ઃ યથા યુજ્યન્તે તથોપદધ્યાત્ ।
પક્ષાગ્રીયાણાં ચ યથા વિશેષાઃસહિતા ભવેયુસ્તથોપદધ્યાદિત્યર્થઃ ॥
ચત -- યોઃ
યથાયોગમિત્યેવ ।
ગતમ્ ॥
પક્ષ -- દયેત્
યથાયોગમિત્યેવ ।
ચત્વારિંશતા ચત્વારિંશતા પક્ષેષ્ટકાભિઃ પ્રાગાયતાભિઃ પક્ષૌ પ્રચ્છાદયેત્ ॥
અવ -- યેત્
અવશિષ્ટં અનુપહિતમગ્નિક્ષેત્રં પુચ્છાવશિષ્ટં ષોડશીભિઃ પ્રચ્છાદયેત્ ।
પુચ્છમધ્યે દ્વે રીત્યૌ ।
પૂર્વાશ્ચતુરિષ્ટકાઃ ।
પશ્ચિમાઃષડિષ્ટકાઃ ।
દ્વે દ્વે વિશેષસહિતે
સ્યાતાં ।
તા એતા દશ આત્મનિ ।
આત્મમધ્યે તિસ્રો રીતયઃ ।
પ્રાચ્યશ્ચતુરષ્ટકા આત્મન્યેવ ।
પશ્ચાત્પુરસ્તાચ્ચોદીચ્યૌ દ્વે રીત્યૌ ચતુરિષ્ટકે ।
તા વિંશતિઃ ।
શિરસિ દ્વે ષોડશયૌ ॥
અન્ત્યા -- રસઃ
અન્તે ઉપધેયા અન્ત્યાઃ ।
પુચ્છે ચતસ્રઃ આત્મનિ ચતસ્ર ।
બાહ્યવિશેષાઃ -- બહિર્ગતવિશેષાઃ ।
ન ચાત્ર સંખ્યાપૂરણં; સંખ્યાઃ યાઃસ્થાને દ્વિશતવિનિયોગાત્ ।
તથાહિ -- ષટ્પઞ્ચાશત્ પાદેષ્ટકાઃ -- અષ્ટાવષ્ટૌ પક્ષાગ્રીયાસ્વત્વારિંશચ્ચત્વારિંશત્પક્ષેષ્ટકાઃ ।
અષ્ટૌ ।
પક્ષમધ્યીયાશ્વત્વારિંશત્ ષોડશ્યઃ ।
એવં દ્વિશતઃ ॥
અપ -- ધ્યાત્
દ્વિતીયે પ્રસ્તારે શિરસઃ પૂર્વભાગે પ્રાગગ્રે બાહ્યવિશેષે દ્વે ષોડશ્યૌ ॥
તે -- ષે
તયોઃષોડશ્યોઃ પશ્ચાત્ પ્રાગગ્રે શિરસ્યર્ધપાદેષ્ટકામાત્રે વિશયે વિશેષેણાત્મનિ ।
એવં વિશયે દ્વે ષોડશ્યાવન્તર્વિશેષે ॥
દ્વાભ્યાં -- ધ્યાત્
તે ઇત્યેવ ।
તે વિશયે ઇષ્ટકે દ્વાભ્યામર્ધેષ્ટકાભ્યાં વિશયાભ્યાં યથાયોગં પરિગૃહ્ણીયાત્ ।
ષોડશ્યોરર્ધેષ્ટકયોશ્ ચ યથા વિશેષાઃસંહિતા ભવેયુઃ તથોપદધ્યાદિત્યર્થઃ ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
ચત -- ગ્રયોઃ
તાસામર્ધેષ્ટકામાત્રાણ્યાત્મનિ ।
તા ધ્યાત્
દક્ષિણાગ્રાભિઃ દક્ષિણાપ્યયસ્થા ઉદીચીરિતરાઃ ॥
ચતસ્ર -- ધ્યીયાઃ
પક્ષ -- દયેત્
અશીત્યા પ્રાગાયતાભિઃ ॥
અવ -- દયેત્
અણૂકાઃ પઞ્ચદશભાગીયાનાં સ્થાન ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ અણૂકાભિઃ સહ પ્રચ્છાદનભેદપરિહારાય તત્ર પુચ્છાત્મશિરઃસુ પૂર્વનિહિતાભિઃ પાદરીતિભિઃસહ ષોડશ રીતયઃ ઉદીચ્યઃ ।
પુચ્છાગ્રે પાદરીતિરુક્તા ।
દ્વિતીયસ્યાં પાર્શ્વયોરણૂકે મધ્યે ચતસ્રઃ ષોડશ્યઃ ।
એવં તૃતીયાષષ્ઠીત્રયોદશ્યો ઽણૂકાભિરેવ દ્વિપ્રકારાભિઃ સન્ધ્યન્તરાલે દ્વાદશ ષોડશ્યઃ પ્રગાયતાઃ શિરસો ઽપરાર્ધે દ્વે ષોડશ્યૌ દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ॥
અન્ત્યા -- શિરસઃ
ચ શબ્દો ઽત્રાધ્યાહર્તવ્યઃ ।
દ્વાભ્યાં વિશેષાઃ ।
અન્તેષુ યા ઉપધેયાસ્તા બાહ્યવિશેષાઃ ષોડશ્યો ભવેયુઃ ।
એતચ્ચાત્મન્યેવ ।
પક્ષયોરશક્યત્વાત્ પુચ્છભેદસમ્ભવાચ્ચ ।
તસ્માદાત્મનઃ શ્રોણ્યંસેષ્વષ્ટૌ ષોડશીર્દક્ષિ (ણાગ્રા) ણા ઉદગગ્રાશ્ચોપદધ્યાત્ ।
એકૈકત્ર દ્વેદ્વે ।
અસ્મિન્ પક્ષે યચ્ચતુરશ્રં ત્ર્યશ્રિ વેતિ વક્ષ્યમાણાભિઃ પાદ્યાભિઃ સંખ્યાપૂરણં ।
તત્ર પુચ્છાપ્યયસ્ય પુરસ્તાદ્દ્વે અર્ધે શિરસો ઽપ્યયસ્ય પશ્ચાદ્દ્વે અર્ધે ।
તાસાં મધ્યે ચતુર્વિશતિઃ પાદ્યાઃ ।
પાર્શ્વયોઃ ષટ્ ષટ્ ષોડશ્યઃ ।
યદ્વા એતાઃ પાદ્યાઃ ષોડશીશ્વઃ ષટ્ત્રિંશતમુદ્ધૃત્ય ષટ્ત્રિંશદર્ (ધ્યાર્) ધા નિધેયાઃ ।
તત્ર દક્ષિણપાર્શ્વસ્થા પ્રાગુત્તરવિશેષાઃ વિપરીતા
ઉત્તરાઃ ।
પુચ્છમધ્યે ષટ્ ષોડશ્યઃ પ્રાગાયતાઃ ।
તતઃ પા (તત્પ્રા) ર્શ્વયોસ્વતસ્રોર્ઽધેષ્ટકાઃ ।
શેષં પૂર્વવદેવ ।
અ(ત)ત્ર આત્મનિ પ્રાચ્યઃ પઞ્ચરીત્યઃ ઉદીચ્યો વા અષ્ટૌ ॥
અપર -- દધ્યાત્
તે પ -- શેષે
એતે અપિ પ્રાગગ્રે ।
દ્વાભ્યાં -- દધ્યાત્
તયોઃ ષોડશ્યોર્મધ્યે શિરસો ઽપ્યયે દ્વે અર્ધેષ્ટકે ઇત્યર્થઃ ।
કપર્દિભાષ્યમ્
બાહ્યવિશેષાભ્યાં પરિગૃહ્ણીયાત્

ઉભયત્ર તૃતીયાપદશ્રવણાત્ વિધ્યન્તરમેતત્ ન પૂર્વયોર્વિશેષણમ્ ।
ચશબ્દો ઽધ્યાહર્તવ્યઃ બાહ્યવિશેષાભ્યાં ચેતિ ।
બાહ્યવિશેષાભ્યાં ચાર્ધેષ્ટકાભ્યાં પરિગૃહ્ણીયાત્ ।
શિરસ્યનવકાશાદાત્મન્યેવ ।
આત્મનઃ કરણીનાં સન્ધિષુ ષોડશ્યો બાહ્યવિશેષા ઉપદધ્યાત્

આત્મનઃ કરણ્યઃ, તાસાં સન્ધિષુ શ્રોણ્યંસેષુ ચતસ્રઃ ષોડશ્યો બાહ્યવિશેષાઃ પ્રત્યન્તવિશેષાઃ ॥
ચતસ્રશ્ ચતસ્રો ઽર્ધેષ્ટકાઃ પક્ષાગ્રયોઃ
નખાકારેષ્વર્ધેષ્ટકાશ્વોપધેયાશ્ચતસ્રશ્ચતસ્રઃ ॥
પક્ષેષ્ટકાભિર્ ઉદીચીભિઃ પક્ષૌ પ્રચ્છાદયેત્

ઉદગાયતાભિઃ પક્ષયો રુપદધ્યાત્ ।
ષટ્પઞ્ચાશાદ્વિપર્યસ્ય કારિતાઃ ।
તિસ્રસ્તિસ્રો ઽર્ધેષ્ટકાઃ પુચ્છપાર્શ્વયોઃ

તિસ્રસ્તિસ્રોર્ઽધેષ્ટકાઃ પુચ્છપાર્શ્વયોર્બાહ્યવિશેષાઃ ॥
અવશિષ્ટં ષોડશીભિઃ પ્રચ્છાદયેત્
અવશિષ્ટમગ્નિક્ષેત્રં ષોડશીભિઃ પ્રચ્છાદયેત્ ॥
અન્ત્યા બાહ્યવિશેષા અન્યત્ર પુચ્છાત્

ગતમેતત્ ।
પુચ્છં વર્જયિત્વા ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
બાહ્ય -- યાત્
તે ઇત્યેવ ।
તે એવ ષોડશ્યૌ બાહ્યવિશેષાભ્યામન્યાભ્યામર્ધાભ્યાં પરિગૃહ્ણીયાત્ ।
એતે અર્ધે શિરસ્યનવકાશાદાત્મનિ ભવતઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ -- વિશયષોડશ્યોઃ પુરસ્તાદ્વિશયભૂતે બહિર્વિશેષે દ્વે અર્વે તથાઽત્મનિ વિશયષોડશ્યોર્દક્ષિણત ઉત્તરતશ્ ચ વહિર્વિશેષે અન્યે અર્ધે ઇતિ ॥
આત્મ -- ધ્યાત્
આત્મનઃ કરણ્ય આત્મકરણ્યઃ ।
તાસાં સન્ધિષુ શ્રોણ્યંસેષુ ષોડશ્યઃ ચતસ્રઃ ।
સર્વત્ર છાન્દસો વિભક્તિવ્યત્યયઃ ।
આત્મનિ પક્ષાપ્યયયોઃસમીપેષુ બાહ્યવિશેષાશ્ચતસ્રઃ ષોડશીરુપદધ્યાત્ ।
અન્ત્યા બાહ્યવિશેષા ઇતિ વક્ષ્યમાણે ઽપિ બાહ્યવિશેષગ્રહણં સંખ્યાપૂરણાય ।
પાદાનાં ચાર્ધાનાં ચ ઉપધાનાર્થં ષોડશીનામુદ્ધ્વરણે પ્રસક્તે આસાણુદ્ધરણં મા ભૂદિત્યેવમર્થમ્ ॥
ચત -- યોઃ
પ્રતિપક્ષં ચતસ્રોર્ઽધેષ્ટકાઃ બાહ્યવિશેષા ઇત્યેવ ॥
પક્ષે -- દયેત્
પક્ષયોરુદીચ્યઃ પક્ષેષટકાઃ સપ્ત રીતયઃ ॥
તિસ્રર્ -- શ્વયોઃ
બાહ્યવિશેષા એવ ॥
અવ -- યેત્
અવશિષ્ટમાત્મનિ ત્રયસ્ત્રિંશત્ ષોડશીસ્થાનં પુચ્છદ્વાદશષોડશીસ્થાનમ્ ॥
અન્ત્ય -- ચ્છાત્
અન્ત્યાઃસર્વા બાહ્યવિશેષા ભવેયુઃ પુચ્છાદન્યત્ર ।
પુચ્છે ત્વન્ત્યાઃષોડશ્યો ઽભ્યન્તરવિશેષા એવ ।
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
બાહ્ય -- ગૃહ્ણીયાત્
તે ષોડશ્યૌ બાહ્યવિશેષાભ્યાં દ્વાભ્યામર્ધેષ્ટકાભ્યાં દક્ષિણત ઉત્તરતશ્વાત્મનિ પરિગૃહ્ણીયાત્ ॥
આત્મ -- દધ્યાત્
અષ્ટાશ્રેરાત્મનો ઽષ્ટૌ કરણ્યઃ ।
તત્ર દક્ષિણોત્તરપાર્શ્વકરણ્યોઃ શ્રોણ્યંસકરણીભિઃ સહ ચત્વારઃ સન્ધયઃ ।
તત્ર શ્રોણિસન્ધ્યોર્દ્વે પ્રત્યગગ્રે ષોડશ્યૌ ।
અંસસન્ધ્યોર્દ્વે પ્રાગગ્રે ।
એવં ચતસ્રઃ ષોડશ્યઃ ।
યે તુ ચત્વારઃ પૂર્વાપર (કોટ્યોઃ) કરણ્યોઃસન્ધયઃ તત્ર પૂર્વયોસ્તાવદ્બાહ્યવિશેષાભ્યાં પરિગૃહ્ણીયાદિત્યર્ધેષ્ટકે ઉક્તે ।
અપરયોરપિ પૂર્વસાદૃશ્યાર્થં ભેદપરિહારાર્થં ચાધ્યર્ધે એવોપધેયે ।
ચતસ્ર -- યોઃ
પક્ષે -- દયેત્
એકૈકં ષટ્પઞ્ચાશતા ।
તિસ્ર -- યોઃ
બાહ્યવિશેષાઃ ।
કપર્દિભાષ્યમ્
યચ્ ચતુરશ્રં ત્ર્યશ્રં વા સંપદ્યેતાર્ધેષ્ટકાભિઃ પાદેષ્ટકાભિર્ વા પ્રચ્છાદયેત્

સર્વત્ર ષોડશ્ય એવ શેરતે ।
યદિ તથા ક્ષિપ્યેરન્ ભિદ્યેત સર્વત્ર ।
અતો ભેદપરિહારાય યત્ને ક્રિયમાણે ત્રિકોણં ચતુરશ્રં વા પ્રકારદ્વયં સમ્પદ્યતે ।
પૂર્વસ્મિન્ પ્રસ્તારે ચતરશ્રં સમ્પદ્યતે ત્રિકોણં ચ ।
ઇહ ત્રિકોણમેવ ।
તત્ર અર્ધેષ્ટકાભિઃ પાદેષ્ટકાભિર્વા પ્રચ્છાદયેત્ ઉપદધ્યાત્ ।
પુચ્છાપ્યયે ચતસ્રઃ ષોડશ્યો વિશયાઃ ।
પ્રાચ્યૌ દ્વે પ્રતીચ્યૌ દ્વે ।
તાસાં પશ્ચાત્ દશ ષોડશ્યઃ ।
તિર્યક્પુચ્છે ઽપિ ।
વિશયામાનભિતો દ્વાવર્ધૌ દ્વાવાત્મિ ।
તાસાં પુરસ્તાચ્ચતસ્રઃ ષોડશ્યઃ પ્રાચ્યશ્ચતુર્થ્યઃ પ્રત્યર્પિતાઃ ।
તાસાં પુરસ્તાદ્વિપર્યસ્તાઃ ષડુત્તરે પાર્શ્વે ।
તાસાં પુરસ્તાચ્ચતસ્રોર્ઽધેષ્ટકાઃ ।
તાસાં પુરસ્તાચ્ચતસ્રઃ ષોડશ્યઃ પ્રતીચ્યસ્તાભિઃ પ્રત્યર્પિતાઃ ।
તાસાં પુરસ્તાદ્ દ્વે ષોડશ્યૌ નાનાગ્રે પ્રાચ્યૌ ।
તયોર્મધ્યે દ્વાવર્ધૌ ।
આત્મન્યર્ધપાદેષ્ટકામાત્રી ।
આત્મનિ દ્વાવર્ધૌ વિશયાવભિતઃ ।
અર્ધષોડશ્યૌ સહિતૌ ।
એવં દ્વાદશોનં શતદ્વયમ્ ।
ઇહ કેચિદ્દીર્ઘાયુષઃસૂત્રમેતદનાદૃત્ય સ્વમનીષિકયા કરણાન્તરમુત્પાદ્ય સંખ્યાપૂરણમેવ કુર્વન્તિ ।
કિં નામ તેષામશક્યમ્? વયં તુ સૂત્રકારમતાનુસારેણોક્તં ગૃહ્ણીમઃ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
એવં ક્ષેત્રપૂરણં કૃત્વા પ્રકૃતિતઃ પ્રાપ્તં સંખ્યાપૂરણં એવં કર્તવ્યમિત્યાહ----
યચ્ચ ---- દયેત્
એવં ષોડશીભિઃ પ્રચ્છાદ્યમાને સઙ્ખ્યાપૂરણાય કાસુચિદુદ્ધૃતાસુ ચ યત્ ક્ષેત્રં ચતુરશ્રં ત્ર્યશ્રિ વા સમ્ભવેત્ તત્ ક્ષેત્રમર્ધેષ્ટકાભિઃ પાદેષ્ટકાભિર્વા પ્રચ્છાદયેત્ -- તાભિઃસંખ્યાં પૂરયેદિત્યર્થઃ નનુ પ્રચ્છાદયેદિતિ વચનેન સઙ્ખ્યાપૂરણં કથમ્? ઉચ્યતે ।
તત્તદગ્નૌ પ્રચ્છાદનવિધ્યનન્તરં સઙ્ખ્યાં પૂરયોદિતિ વિધાનાત્ ।
ઇહ ચ ષોડશીભિઃ પ્રચ્છાદિતે સઙ્ખ્યાયા અસમાપ્તેસ્તત્પૂરણાપેક્ષયા દ્વિતીયપ્રચ્છાદનવચનં સઙ્ખ્યાપૂરણાર્થમેવેતિ ગમ્યતે ।
કિઞ્ચ દ્વિવિધઃ પ્રાકૃતો ઽગ્નનિઃ સમચતુરશ્રમાત્રેષ્ટકા અસમચતુ; રશ્રમાત્રેષ્ટકાશ્ ચ ।
પ્રથમે ચતુરશ્રાગ્નૌ પઞ્ચદશભાગીયાભિરર્ધેષ્ટકા ।
ભિશ્ ચ સઙ્ખ્યા પૂરિતા ।
દ્વિતીયે પાદેષ્ટકાણૂકાષડ્બાગીયાભિશ્ ચ પૂરિતા ।
તદિહાપે પાદા અર્ધા અણૂકાશ્ ચ વિહિ ।
તાસાસન્તિ ।
તસ્માત્ પાદેષ્ટકાભિરર્ધેષ્ટકાભિશ્ ચ સઙ્ખ્ચા પૂરિતાદ્વિતીયે ષોડશીભિશ્ ચ યથા યોગં સઙ્ખ્યાપૂરણં યુક્તમિતિ ગમ્યતે ।
કિઞ્ચ સઙ્ખ્યાપૂરણસ્ય ન્યાય્યત્વે સતિ અત્રોપદિષ્ટેષ્ટકાભ્યો ઽન્યાભિઃસઙ્ખ્યાપૂરણસ્યાશક્યત્વાત્ પાદાભિરર્ધાભિશ્ ચ સુકરત્વાત્ તાભિરેવ સઙ્ખ્યાપૂરણં યુક્તતરમ્ ।
અતઃ પ્રચ્છાદિતાસુ કાશ્ચિદુદ્ધૃત્ય પાદાર્ધષોડશીભૈર્યથાયોગં યાવત્સઙ્ખ્યમુપધેયા ઇતિ ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
અવ દયેત્
યચ્ચતુરશ્રં ત્રયશ્રિ વેતિ પાદ્યાર્ધાભિઃ સઙ્ખ્યાપૂરણં, તત્રર્(ધ્યાર્) ધાભિઃ પૂરણપક્ષે આત્મનિ પ્રાચ્યઃ ષડ્રીતયઃ ।
તત્ર દક્ષિણોત્તરયોર્મધ્યે ષટ્ ષડર્(ધ્યાર્)ધાઃ ।
દ્વિતીયસ્યાં પશ્ચાત્પુરસ્તાચ્ચ દ્વે અર્ધે ઉક્તે ।
તયોઃ સમીપે દ્વે ષોડશ્યૌ પ્રાગાયતે ।
તયોર્મધ્યે ઽષ્ટાવર્ધેષ્ટકાઃ ।
એવમેવ પઞ્ચમી રીતિઃ ।
પ્રાગાયતાભિઃ દ્વાદશભિઃ ષોડશીભિર્મધ્યરીતી દ્વે ।
પુચ્છાપ્યયે દ્વે ષોડશ્યૌ ।
પ્રત્યગગ્રપુચ્છં પઞ્ચદશાઙ્ગુલેન પૂર્વાચ્ચતસ્રઃ ષોડશ્યઃ ઉદગાયતાઃ ।
પુચ્છાગ્રે દક્ષિણતોર્ઽધેષ્ટકા પૂર્વમુક્તા ।
તસ્યા ઉદક્ ષોડશ્યુદગગ્રા તસ્યા ઉદગ્દ્વે અર્ધે તતો દ્વે ષોડશ્યૌ તતો દ્વે અર્(ધ્યેર્)ધે તતઃ ષોડશી ।
તતોર્(ધ્યાર્)ધા પૂર્વમુક્તા ।
એવં દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
પાદ્યાભિઃ પૂરણપક્ષે આત્મનિ દક્ષિણપાર્શ્વે દ્વાદશાર્ધ્યા ઉદ્ધૃત્ય વા અષ્ટૌ ચતસ્રઃ ષોડશ્યો નિધેયાઃ ।
એવમુત્તરપાર્શ્વે ઽપિ ।
અસ્મિન્નપિ પ્રસ્તારે પ્રકારાન્તરમાહ ----
અન્ત્ય -- ચ્છાત્
અત્રાપિ વાશબ્દો ઽધ્યાહાર્યઃ ।
યથા પૂર્વસ્મિન્ પ્રસ્તારે અન્ત્યા બાહ્યવિશેષા ઇતિ ષોડશ્યો વિહિતાઃ તથાત્રાપિ શ્રોણ્યંસેષુ દ્વે દ્વે ષોડશ્યૌ પ્રાગગ્રે પ્રત્યગગ્રે ચેત્યષ્ટૌ નિધેયાઃ ।
એતદપ્યશક્યત્વાત્પક્ષયોર્ન ભવતિ ।
અસ્મિન્ પક્ષે શિરો ઽપ્યયે અર્ધેનોપધેયે ।
પુચ્છાપ્યયે ઽપ્યર્ધે દ્વે ઉપધેયે ।
પાર્શ્વસ્થાશ્ચતસ્રો રીતયોર્ધે ઽષ્ટકાભિઃપૂરણીયાઃ ।
મધ્યમરીત્યોઃ ષોડશષોડશ્યઃ પુચ્છાગ્રમધ્યે ષટ્ ષોડશ્યઃ ।
તતઃ પૂર્વસ્યાં મધ્યે દ્વે ષોડશ્યૌ ।
શેષેર્ઽધ્યાઃ ।
તતઃ પૂર્વસ્યાં મધ્યે દ્વે પ્રાચ્યૌ ષોડશ્યૌ ।
શેષં પૂર્વવદેવ ।
એષ દ્વિશતઃ ।
પાદ્યાભિઃ પૂરણપક્ષે ઽપિ પૂર્વવત્સર્વત્રાવિશેષાત્ પાદાયાભિઃ સમ્ભવે ઽપિ વિપરીતવિશેષા ઉપધેયાઃ ।
કેચિત્તુ અન્ત્યા બાહ્યવિશેષા ઇતિ પૂર્વમુક્તમ્ ।
તયોરેવ પ્રસ્તારયોઃ શેષમાહુઃ ।
તદનુપપન્નં, અન્ત્યાનાં ષોડશીનાં અનિયતવિશેષાણામભાવાત્ ।
ઉભયસ્મિન્ પ્રસ્તારે પ્રાહુઃ અન્ત્યા ઇતિ ન કેવલં ષોડશ્ય એવ ગૃહ્યન્તે ।
અપિતુ યાઃ કાશ્વાન્ત્યા ઉપધેયાઃ તાશ્ ચ બાહ્યવિશેષાઃ કાર્યા ઇતિ ।
તેષાં શિરસિ દ્વે ષોડશ્યૌ બાહ્યવિશેષે બાહ્યવિશેષાભ્યાં પરિગૃહ્ણીયાત્ ।
આત્મકરણીનાં સન્ધિષુ ષોડશ્યો બાહ્યવિશેષા ઇતિ બાહ્યવિશેષ શબ્દકં અનર્થકં સ્યાત્ ।
અન્યત્ર શિરસો ઽન્યત્ર પુચ્છાદિતિ ચ વિરુધ્યેતે ।
શિરસિ પાદ્યાનાં પુચ્છપાર્શ્વયોરર્ધ્યાર્(ધા)નાં ચ બાહ્યવિશેષાણામેવેષ્ટત્વાત્ ॥
યચ્ચતુ -- યેત્
પ્રસ્તારદ્વયસાધારણમિદમ્ ।
ષોડશીભિઃ પૂરયિતુમશક્યોપિ યાવદ્દ્વિશતપૂર્તિ અર્ધાઃ પાદ્યા ઉપધેયાઃ ।
તત્રાર્ધ્યારહિતાભિઃ પાદ્યાભિઃ સઙ્ખ્યાં પૂરયિતુમશક્યત્વાત્ ।
તસ્માદર્ધ્યાભિઃ સંમિશ્રાભિર્વા પાદ્યાભિઃ પૂરણમ્ ।
તત્પ્રકારશ્ ચ પૂર્વમેકોક્તઃ ॥
કપર્દિભાષ્યમ્
અણૂકાઃ પઞ્ચદશભાગીયાનાં સ્થાને

વ્યત્યાસં ચિનુયાદ્ યાવતઃ પ્રસ્તારાંશ્ ચિકીર્ષેત્