આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્ર · અધ્યાય 19

આત્મપક્ષસન્ધૌ પુરુષમાત્રં વેણું નિયમ્ય લેખાયામેવ પુરુષસ્યાન્તે વેણોરન્તે લક્ષણં કુર્યાત્ ।
તસ્માન્નિતોદાત્પાગાયતં પ્રાચીનં વેણું લેખાયામેવ નિધાયાન્ત્યે છિદ્રે શઙ્કું લક્ષણં વા નિહત્ય નિતોદયોરન્તૌ નાના આલિખેત્ ।
અપરસ્માન્નિતોદાદા રભ્યાપરાન્તમાલિખેત્ ।
પૂર્વસ્માન્નિતોદાચ્ચારભ્ય પૂર્વાન્તમિતિ ।
તત્પક્ષનમનં પક્ષસ્ય વક્રતા ।
એતેનેતિ ઉત્તરપક્ષનમનમપ્યેવં કુર્યાત્ ॥
અષ્ટાદશઃ ખણ્ડઃ
દ્વિપુરુષં પસ્ચાદર્ધપુરુષં પુરસ્તાચ્ ચતુર્ભાગોનઃ પુરુષ આયામો ઽષ્ટાદશકરણ્યો પાર્શ્વયોસ્ તાઃ પઞ્ચદશપરિગૃહ્ણન્તિ । તત્ પુચ્છમ્

પશ્ચાત્તિર્યઙ્ભાની દ્વિપુરુષા ।
પુરસ્તાદર્ધપુરુષા ।
પાદોનપુરુષાયામા ।
પાર્શ્વયોરષ્ટાદશષોડશીઃ કરોતિ ।
અષ્ટાદશકરણી સા પાર્શ્વયોઃ ।
તા એતાઃ પઞ્ચદશષોડશીઃ પરિગૃહ્રન્તિ ।
કથમર્ધપુરુષવ્યાસા પાદોનપુરુષાયામા ષટ્કરોતિ? તસ્યાભિયો દ્વે ચતુરશ્રે સમે સર્વતઃ પાદોનપુરુષમાત્રે ।
તાવક્ષ્ણયા લિખેત્ ।
એકૈકમર્ધં ત્યજેત્ ।
શિષ્ટં પ્રત્યેકમર્ધપઞ્ચમં કરોતિ ।
અર્ધપઞ્ચમં અર્ધપઞ્ચમં નવ ।
નવસુ ષટ્સુ ક્ષિપ્તેષુ પઞ્ચદશ ।
તત્પુચ્છમ્ ॥
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
શ્યેના -- યતે
દ્વિતીયશ્યેનમુપદેષ્ટું સૈવ શ્રુતિઃ પુનરપિ પઠિતા ।
તત્ર વિશેષમાહ ------
પુરુષસ્ય --ત્ તરે
ષોડશીઃ -- ષોડશભાગપરિમિતાઃ ।
તાભિઃ ષોડશીબિઃ ।
સારત્નિપ્રાદેશઃસપ્તવિધો ઽગ્નિર્વિંશતિશતં સંપદ્યતે ।
તથાહિ -- સપ્ત સ્થાપયિત્વા ષોડશીબિર્ગુણિતે દ્વાદશોત્તરં શતં ભવતિ ।
અર્ધે ષોડશીભિર્ગુણિતે અષ્ટૌ ।
તેષ્વષ્ટસુ ક્ષિપ્તેષુ વિંશત્યુત્તરં શતં ષોડશ્યો ભવન્તિ ।
તાસાં ચત્વારિંશદાત્મનિ ચત્વારિંશત્ ષોડશિનીક્ષેત્રાણ્યાત્મેત્યર્થઃ ।
તિસ્રાઃશિરસિ ષોડશ્યઃસ્યુઃ ।
પઞ્ચદશ પુચ્છે ।
પઞ્ચદશષોડશ્યઃ પુચ્છક્ષેત્રમ્ ।
એકત્રિંશદ્દક્ષિણે પક્ષે ।
તથોત્તરે પક્ષે ।
એકાત્રિંશત્ ષોડશીક્ષેત્રં દક્ષિણઃ પક્ષ ઉત્તરશ્ ચ ।
એવં વિભજ્ય વિમાનમાહ ----
અધ્ય -- ત્મા
અનુપૃષ્ઠયં ચત્વારિંશદ્દ્વે શતે ચાઙ્ગુલય આયામઃ ।
વિસ્તારો ઽશીતિશતમઙ્ગુલ્યસ્તિર્યક્ ।
એવં દીર્ઘં ચતુરશ્રં વિહૃત્ય શ્રોણ્યંસેષ્વર્ધપુરુષપ્રમાણાનિ ચત્વારિ ચતુરશ્રાણિ કૃત્વા તાન્યાત્મપાર્શ્વમાનીનિષ્ઠકોણતઃ તિર્યઙ્ભાનીનિષ્ઠકોણં પ્રત્યક્ષ્ણયાલિખેત્ ।
લેખાનાં બહિર્ભૂતાસ્ત્યજેત્ ।
ચત્વારિંશદવશિષ્યન્તે ।
સ આત્મા ભવતિ ।
કથમ્? આયામતો ઽષ્ટૌ ષોડશ્યઃ ।
તિર્યક્ ષટ્ ।
અષ્ટૌ ષડ્ગુણિતા અષ્ટાચત્વારિંશત્ ।
તત્ર શ્રોણ્યંસેભ્યો દ્વેદ્વે નિરસ્યાષ્ટૌ નિરસ્તા
ભવન્તિ ।
શિષ્ટચાશ્વત્વારિંશદાત્મનિ ભવન્તિ ॥
શિરસ્ય -- ચ્છિરઃ
શિરઃ પ્રદેશે આત્મનોંઽસયોઃ પુરતઃ પૃષ્ઠયાયામર્ધપુરુષેણ ચતુરશ્રં કૃત્વા પૂર્વસ્યાઃ કરણ્યાઃ ઇત્યાદિકૃતે તિસ્રઃ પરિશિષ્યન્તે ।
તચ્છિરો ભવતિ ॥
પુરુ --ત્ તરઃ
પુરુષમાત્રં તિર્યગાયામઃ ।
દ્વિપુરુષમાત્રમર્ધાષ્ટમાઙ્ગુલયશ્ ચ ।
એવં દક્ષિણે પક્ષે દીર્ઘચતુરશ્રં કૃત્વા ।
તથોત્તરે ઽપિ ॥
પક્ષાગ્રે -- ન્તે
પક્ષ્સ્યાગ્રે પુરુષચતુર્થેન ત્રિંશદઙ્ગુલેન ચત્વારિ ચતુરશ્રાણિ કૃત્વા તાનિ પ્રત્યેકં દક્ષિણાપ્રત્યગ્વ્યવલિખ્ય પૂર્વાણ્યર્ધાનિ નિરસ્યેત્ ।
એવમેકત્રિંશત્ ષોડશ્યઃ પરિશિષ્યન્તે ।
સ દક્ષિણઃ પક્ષઃ ।
કથં? પક્ષે દ્વાત્રિંશત્ષોડશ્યઃ ।
ષોડશો ભાગશ્વૈકઃ ।
તાસ્ત્રયસ્ત્રિંશત્ ।
તાભ્યાં ચતુર્ષ્વર્ધેષુ નિરસ્તેષુ એકત્રિંશત્પરિશિષ્યન્તે ।
એવમેવોત્તરઃ પક્ષઃ ।
તત્ર ચતુરક્ષાણ્યુત્તરાપ્રત્યાગક્ષ્ણયાવિલિખ્ય પૂર્વાર્ધાનિ નિરસ્યેત્ ॥
પક્ષાગ્ર -- મનમ્
પક્ષાગ્રમુત્સૃજ્ય ત્રિંશદઙ્ગુલમપહાય મધ્યે પક્ષસ્ય પ્રાચીં લેખામાલિખેત્ ।
પક્ષાગ્રે ઉત્સૃષ્ટે શેષઃ પક્ષઃ અર્ધતૃતીયાઙ્ગુલોનવિંશત્યધિકશતદ્વયાઙ્ગુલમ્ ।
તસ્ય મધ્યે સપાદાઙ્ગુલોનદશાધિકશતાઙ્ગુલેન પશ્ચાદારભ્ય પ્રગાયતાં લેખાં પક્ષમતીત્યાલિખેત્ ।
પશ્ચિમે પક્ષાપ્યયે પુરુષમાત્રં વેણું નિધાય નિયમ્યાપરં વેણોરન્તરં દક્ષિણાપ્રાક્ લેખાયાં નિપાતયેત્ ।
સ પશ્ચિમ પક્ષાન્તાત્ પ્રાક્પઞ્ચાશદઙ્ગુલે પઞ્ચવિંશતિતિલાધિકે નિપતતિ ।
તત્ર નિતોદં--બિન્દું કુર્યાત્ ।
તસ્માચ્ચ પ્રાચીનલેખાયામેવ પુરુષમાત્રે દ્વિતીયં નિતોદં કુર્યાત ।
નિતોદયોઃ નાનાન્તાવાલિખેત્ ।
નિતોદયોરારભ્ય પક્ષાન્તાવભિ નાનાપૃથક્ આલિખેત્ ।
પશ્ચિમાન્નિતોદાદારભ્ય પશ્ચિમપક્ષાગ્રં પક્ષાપ્યયં ચ પ્રત્યગાલિખેત્ ।
તત્પક્ષનમનં -- તદેતત્પક્ષસ્ય નમનં ભવતિ ।
પૂર્વસ્મન્નિતોદાદારભ્ય પૂર્વં પક્ષાગ્રં પક્ષાપ્યયં ચ પ્રત્યગલિખેત્ ।
તત્ પક્ષનમનં -- પક્ષસ્ય નમનં ભવતિ ।
એતે -- તઃ
ઋજુઃ ॥
દ્વિપુ -- ચ્છમ્
પુચ્છસ્યાગ્રં દ્વિપુરુષપ્રમાણમ્ ।
તસ્ય મૂલમર્ધપુરુષપ્રમાણં ।
આયામશ્ચતુર્ભાગોનઃ પુરુષઃ ।
અષ્ટાદશકરણ્યૌ પાર્શ્વયોઃ ।
અષ્ટાદશ કરોતીત્યષ્ટાદશકરણી ।
ષોડશીનાં પ્રકૃતત્વાત્તાસાં અષ્ટાદશાનાં કરણી ।
તે ખલુ ત્રિષોડશીપ્રમાણનવત્યઙ્ગુલસમચતુરશ્રસ્યાક્ષ્ણયાભૂતે ।
તથાહિ -- પુચ્છમૂલાદ્દક્ષિણતઃ ઉત્તરતશ્ ચ પાર્શ્વમાની તિર્યઙ્ભાની ચતુર્ભાગોનપુરુષપ્રમાણોપેતા ।
ત્રિભિર્નવેતિ નવષોડશીક્ષેત્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુભૂતે ।
અત્ર ચતુરશ્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુઃ દ્વિસ્તાવતીં ભૂમિં કરોતીતિ તે ઽષ્ટાદશકરણ્યૌ ષોડશીનામ્ ।
તા એતાશ્ચતસ્રઃ કરણ્યઃ ।
દ્વિષોડશિકાષ્ટષોડશિકે તિર્યઙ્ભાન્યાવષ્ટા દશકરણ્યૌ પાર્શ્વમાન્યૌ પઞ્ચદશ ષોડશીઃ પરિગટહ્ણન્તિ ।
કથમ્? અર્ધપુરુષવ્યાસા પાદોનપુરુષાયામા ષટ્કરોતિ ।
તસ્યાભિતો દ્વે ચતુરશ્રે સમે સર્વતઃ પાદોનપુરુષમાત્રે ।
તાવક્ષ્ણયા લિખેત્ ।
શિષ્ટં પ્રત્યેકમર્ધપઞ્ચમં કરોતિ ।
અર્ધપઞ્ચમમર્ધપઞ્ચમં ચ નવ ।
નવસુ ષટ્સુ ક્ષિપ્તેષુ પઞ્ચદશ ।
તત્પુચ્છં -- પુચ્છંસંજ્ઞં ભવતિ ।
કરણાન્યુચ્યન્તે ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
અથોક્તમેવ શ્યેનચિતં પ્રકારાન્તરેણ વ્યાખ્યાતું બ્રાહ્નણં પુનરુપન્યસ્યતિ------
શ્યેન -- યતે
પુરુષસ્ય -- દ્યતે
ષોડશ્યઃ -- ષોડશાંશાઃ ।
તાશ્ચતુર્ભાગીયા ઇષ્ટકાઃ વિંશત્યધિકં શતં ।
"શદન્તવિંશતેશ્વેતિઽ ડઃ ।
સારત્નિપ્રાદેશઃ સપ્તવિધોગ્નિઃ પુરુષક્ષેત્રસ્ય ષોડશીભિર્વિંશત્યધિકં શતં સમ્પદ્યતે ॥
તાસાં -- ત્મનિ
આત્મનિ ચત્વારિંશત્ ષોડશ્યો ભવન્તિ ॥
તિસ્રઃ --ત્ તરે
અથાત્મનો વિમાન આહ --
અધ્યર્ધાત્મા
ષોડશીનાં નિરસ્નપ્રકારો ઽપ્યયાન પ્રતિ શ્રોણ્યંસાનિત્યુક્તો વેદિતવ્યઃ ।
શિર ત્તરઃ
ષોડશભાગોર્ઽધાષ્ટમા અઙ્ગુલયઃ ।
અરત્નિપ્રાદેશરહિતપ્રકૃતિકે તુ પૂર્વવત્ પક્ષાયામસ્ય ત્રિંશદઙ્ગુલહાનિર્દ્રષ્ટવ્યા ।
દ્વિપુરુષાયામે દ્વાત્રિંશત્ ષોડશ્યઃ ।
ષોડશભાગેન ચૈકા ।
એવં ત્રયસ્ત્રિંશત્ ।
તતઃ--
પક્ષા -- ષ્યન્યે
દક્ષિણેષાં દક્ષિણપૂર્વાષ્યર્ધાનિ નિરસ્યેત્ ।
ઉત્તરેષામુત્તરપૂર્વાણિ ।
પક્ષા નમનં પક્ષાઙ્ગ્ર ત્રિંશદઙ્ગુલં ચતુરશ્રકૃતમુત્સૃજ્ય શિરસિ પક્ષસ્ય સાર્ધસપ્તદશદ્વિશતાઙ્ગુલસ્ય મધ્યે લેખાં કૃત્વા પક્ષાપ્યયસ્યાપરાન્તે પુરુષમાત્રં વેણું નિયમ્ય તસ્યાં લેખાયાં નિપાતયેત્ ।
સા યત્ર નિપતતિ લેખાયાં તત્ર નિતોદં કુર્યાત્ ।
શઙ્કું નિહન્યાત્ તત્ર પુરુષં નિયભ્ય તતઃ પુરસ્તાત્પુરુષાન્તે નિતોદં કૃત્વા તદનુગુણં પૂર્વાપરાવન્તાવાલિખેત્ ।
પૂર્વશ્યેને દ્વિપુરુષાં રજ્જુમિત્યુક્તમેવ સંનમનમત્ર પ્રકારાન્તરેણોક્તમનુસન્ધાતવ્યમ્ ॥
એતે -- ખ્યાતઃ
દ્વિપુ -- પુચ્છં અષ્ટાદશાનાં ષોડશીનાં કરણ્યો નવ તિલયુક્તે સપ્તવિંશતિશતાઙ્ગુલે પાર્શ્વયોરક્ષ્ણયારૂપે ભવતઃ ।
પુચ્છાત્મશિરસાં ષોડશી સંખ્યા ભૂમૌ લિખિત્વા દ્રષ્ટવ્યા ॥
કપર્દિભાષ્યમ્
ષોડશીં ચતુર્ભિઃ પરિગૃહ્ણીયાત્
પુરુષસ્ય ષોડશભાગે યા તિષ્ટતિ સા ષોડશી ।
તાં ચતુર્ભિઃ ફલૈકઃ વક્ષ્યમાણૈઃ પરિગૃહ્ણીયાત્ -- કારયેદિતિ યાવત્ ।
અષ્ટમેન ત્રિભિર્ અષ્ટમૈશ્ ચતુર્થેન ચતુર્થસવિશેષેણેતિ

અર્ધેષ્ટકાં ત્રિભિર્ દ્વાભ્યાં ચતુર્થાભ્યાં ચતુર્થસવિશેષેણેતિ

પાદેષ્ટકાં ત્રિભિશ્ ચતુર્થેનૈકં ચતુર્થસવિશેષાર્ધાભ્યાં ચેતિ

પક્ષેષ્ટકાં ચતુર્ભિર્ દ્વાભ્યાં ચતુર્થાભ્યાં દ્વિસપ્તમાભ્યાં ચેતિ

પક્ષમધ્યીયાં ચતુર્ભિર્ દ્વાભ્યાં ચતુર્થાભ્યાં દ્વિસપ્તમાભ્યાં ચેતિ

પક્ષાગ્રીયાં ત્રિભિશ્ ચતુર્થેનૈકં ચતુર્થસપ્તમાભ્યામ્ એકં ચતુર્થસવિશેષસપ્તમાભ્યાં ચેતિ

પુરુષસ્યાષ્ટમેન પઞ્ચદશાઙ્ગુલેન ।
ત્રિભિરષ્ટમૈઃ -- તેનૈવ ત્રિગુણિતેન પઞ્ચચત્વારિંશદઙ્ગુલેન ।
ચતુર્થસવિશેષેણ -- ચતુર્ભાગસવિશેષેણ ।
"પ્રમાણં તૃતીયેન વર્ધયેત્ઽ ઇત્યાદિના વર્ધિતેન દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલેન ચતુર્દશતિલયુક્તેન ।
એવમેતૈશ્ચતુર્ભિઃ કારિતા ષોડશી ।
અર્ધેષ્ટકાં ત્રિભિઃ પરિગૃહ્ણીયાદિતિ સર્વત્ર શેષઃ ॥
દ્વાભ્યમિતિ -- ત્રિંશદઙ્ગુલાભ્યાં ।
સવિશેષેણોક્તપ્રમાણેન ।
એતૈસ્ત્રિભિઃ કારયેત્ ।
પાદેતિ -- ગતમેતત્ ।
ચતુરિતિ -- ચતુર્થેનૈકં ।
ચતુર્થસ્ય સવિશેષઃ
ચતુર્થસવિશેષઃ ।
તસ્યાર્ધાભ્યામ્ ।
પક્ષેતિ પક્ષાર્થમિષ્ટકા -- પક્ષેષ્ટકા ।
તાં ચતુર્ભિઃ પરિગૃહ્ણીયાત્ ।
દ્વાભ્યાં ચેતિ -- દ્વાભ્યાં ચતુર્થાભ્યાં પુરુષસપ્તમાભ્યાં ।
અસ્ય નમનમુપરિષ્ટાદ્વક્ષ્યતે ।
પક્ષમધ્ય -- ગતં ચતુર્થાભ્યાં દ્વિસપ્તમાભ્યાં વક્રભૂતાભ્યામિત્યેતૈશ્ચતુર્ભિઃ પક્ષમધ્યીયાં કરોતિ ।
પક્ષેતિ -- ગતમ્ ।
ચતુર્થેનેતિ -- પુરુષચતુર્થેનૈકં ચતુર્થસપ્તમાભ્યાં વક્રભૂતાભ્યામેકં ચતુર્થસવિશેષસપ્તમાભ્યામેવ ॥
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
ષોડ -- ણેતિ
પુરુષસ્ય ષોડશભાગે યા તિષ્ઠાતિ સા ષોડશી ।
તાં ચતુર્ભિઃ ચતુષ્પ્રકારૈઃ ફલકૈઃષોડશીં પરિગૃહ્ણીયાત્ -- સમ્પાદયેત્ ।
અષ્ટમેન -- પ્રકૃતત્વાત્ પુરૂષસ્ય ।
પઞ્ચદશાઙ્ગુલેનેતિ યાવત્ ।
ત્રિભિરષ્ટમૈઃ પઞ્ચચત્વારિંશદઙ્ગુલૈઃ ।
ચતુર્થેન ત્રિંશદઙ્ગુલેન ।
ચતુર્થસવિશેષેણ દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલેન સાર્ધચતુર્દશતિલાધિકેન અક્ષ્ણયાવસ્થિતેન ।
ઇતિશબ્દશ્વાર્થે ।
એતેનચૈતેન ચેતિ -- અષ્ટમી ત્રિરષ્ટમ્યૌ પાર્શ્વમાન્યૌ ।
ચતુર્થતત્સવિશેષૌ તિર્યઙ્ભાન્યૌ ।
ચતુર્થસ્યૈવ સવિસેષપ્રાપ્તયર્થં ચતુર્થશબ્દઃ ॥
એવમેતૈશ્ચતુર્ભિ.ઃ ફલકૈઃ ષોડશીં કારયેત્ ॥
અર્ધે -- ચેતિ
પરિગૃહ્ણીયાદિતિ શેષઃ ।
અર્ધેષ્ટકાં ત્રિભિઃ ફલકૈઃ પરિગૃહ્ણીયાત્ ।
ત્રિંશદઙ્ગુલાભ્યાં દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલેન સચતુર્દશતિલેન ચ ત્રિભિઃ ફલકૈઃ ॥
પાદે -- ચેતિ
એકવિંશત્યઙ્ગુલાભ્યાં સસપ્તતિલાભ્યાં ત્રિંશદઙ્ગુલેન ચૈકેન ચેતિ ત્રિભિઃ ॥
પક્ષા -- તિ
ત્રિંશદઙ્ગુલાભ્યાં સપ્તદશાઙ્ગુલાભ્યાં પઞ્ચતિલાધિકાભ્યાં ચેતિ ।
પક્ષેષ્ટકાં દ્વાભ્યાં ચતુર્થાભ્યાં સમાભ્યાં ચ કારયેત્ ।
અસ્ય ચ નમનમુપરિષ્ટાદ્વક્ષ્યતિ ॥
પક્ષ -- તિ
પક્ષમધ્યમયોગ્યા પક્ષમધ્યીયા ।
તાં ત્રિંશદઙ્ગુલાભ્યાં ચતુ સ્ત્રિંશદઙ્ગુલભ્યાં દ્વિસપ્તદશાહ્ગુલાભ્યાં દશતિલાધિકાભ્યાં ચેતિ ચતુર્ભિઃ ॥
પક્ષા -- તિ
પક્ષાગ્રયોગ્યા પક્ષાગ્રીયા ।
તાં ત્રિંશદઙ્ગુલેનૈકં પઞ્ચતિલાધિકસપ્તચત્વારિંશદઙ્ગુલેનૈકં તથૈકોનવિંશતિતિલાધિકેન એકોનષષ્ટયઙ્ગુલેનૈકમિતિ ત્રિભિઃ ફલકૈઃ પરિગૃહ્ણીયાત્ ।
એવં ષટ્ કરણાન્યુક્તાનિ ।
પક્ષેષ્ટકાઃ પક્ષમધ્યીયાઃ પક્ષાગ્રીયા ઇતિ ત્રયાણાં તત્ર તત્રોપધાને યોગ્યત્વાય ક્ષેત્રસમત્વાય
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
અથકરણાનિ--
ષોડશીં -- ણેતિ
પૂર્વશ્યેનચતુર્થ્યેષા ।
એતાં ચતુર્ભિઃ ફલકૈઃ પરિગૃહ્ણીયાત્ ।
તત્રાષ્ટમેન ત્રિભિરષ્ટમૈરિતિ પાર્શ્વફલકે ।
ઉત્તરે તિર્યક્ફલકે ।
સવિશેષં ચતુર્થં ચતુર્થસ્ય દ્વિકરણી ચતુર્દશ તિલાઃ દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલાઃ ।
અર્ધે ણેતિ
પાદે ચેતિ
પૂર્વશ્યેનનમન્યેષા ।
ચતુર્થે ત્રિંશદઙ્ગુલે પાર્શ્વફલકે ।
સપ્તમે સપઞ્વ્રતિલસપ્તદશાઙ્ગુલે તિર્યક્ફલકે ।
પક્ષમધ્યી ચેતિ
દ્વે પક્ષેષ્ટકે ।
સમસ્તે એષા ।
પૂવશ્યેને દ્વિતીયાવદ્રૂપં ।
પક્ષા ચેતિ
પક્ષેષ્ટકા -- અર્ધેષ્ટકા ।
સમસ્તે એકા ।
કપર્દિભાષ્યમ્
પક્ષકરણ્યાઃસપ્તમં તિર્યઙ્માની । પુરુષચતુર્થં ચ પાર્શ્વમાની । તસ્યાક્ષ્ણયા રજ્જ્વા કરણં પ્રજૃમ્ભયેત્
દીર્ઘીકુર્યાત્ ।
અનયેતિ કરણી ।
પક્ષકરણી -- પક્ષસ્ય કરણી પક્ષકરણી ઇષ્ટકા ।
તસ્યા ઉક્તં કરણં પુરુષસપ્તમં તિર્યઙ્ભાની પુરુષચતુર્થી પાર્શ્વમાનીતિ ।
પક્ષેષ્ટકાં ચતુર્ભિરિતિ ।
તમેવ દીર્ઘીભૂતં કરણં પ્રજમ્ભયેત્ -- દીર્ઘીકુર્યાત્ ।
કથમેકયા ક્ષ્ણયા રજ્જ્વાયતયા દીર્ઘીકુર્યાત્કરણમ્?
પક્ષનમન્યાઃ સપ્તમેન ફલકાનિ નમયેત્

પક્ષનમનીતિ નિતોદલેખામૂલયોરન્તરાલમ્ ।
તત્સપ્તધા વિભજ્ય એકેન ભાગેન ।
કિમુક્તં ભવતિ? યાવત્પ્રજમ્ભિતેન તસ્યાઃસપ્તમી તિર્યગ્ભવતિ તાવત્પ્રજમ્ભયોદિતિ ।
એવં યથા ભવતિ તથા ફલકાનિ નમયેત્ ।
નતં નમનં કુર્યાત્ ।
પક્ષનમની સા પક્ષાગ્રાણામપ્યેવમેવ ।
તત્ર શ્લોકઃ ----
તિલૈઃષોડશભિર્ન્યૂનં તિર્યક્સ્યાત્ષોડશાઙ્ગુલમ્ ।
તથા તથા ચતુર્ભ્યાં ચ સપ્તમાભ્યાં ચ નામયેત્ ॥
ઉપધાને ચતસ્રઃ પાદેષ્ટકાઃ પુરસ્તાચ્ છિરસિ । અપરેણ શિરસો ઽપ્યયં પઞ્ચ । પૂર્વેણ પક્ષાપ્યયાવ્ એકાદશ । અપરેણૈકાદશ પૂર્વેણ પુચ્છાપ્યયં પઞ્ચાપરેણ પઞ્ચ પઞ્ચદશ પુચ્છાગ્રે