Āpastambaśulbasūtra with the commentaries · Chapter 18
navamyaścatasraḥ purastāt /
eṣeti -- gatametat /
kimarthamidam? niyamārtham /
kimatra niyamyate? viṣamadviśataprastāro niyamyate nopari śyenaḥ /
śyena eva niyamyate nānyaḥ /
kathamavagamyate nānya iti? prastārapūraṇavacanāt -- tatrāpi vyatyāsaṃ cinuyādityetadevoktaṃ na pūraṇavacanam /
tasmādanye dviśataprastārāḥ /
atraiva paribhāṣitatvāt /
iṣṭakākaraṇe pañcacatvāriṃśadaṅgulaṃ dakṣiṇena gṛhītvā caturthīḥ kārayet /
viparyastāḥ savye /
vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet iti /
gatametat /
atra ślokā bhavanti --
ekonaviṃśatistiryagaṅgulaṃ satiladvayam /
yathā bhavettathā kāryā yathāyoganataṃ tu tat //
yathodīcyeva ṣaḍbhāge ṣaṣṭhabhāgena vardhanam /
karaṇasya tṛtīyasya yathāyoganataṃ bhavet //
sa viśeṣaścaturthasya dvicatvāriṃśadaṅgulam /
caturdaśatilairyuktaṃ karaṇasya bhaviṣyati //
ṣaṣṭhasya karṇaphalakaṃ syātrrayastriṃśadaṅgulam /
aṣṭādaśatilairyuktaṃ itare sūtracedite //
pārśvasthāḥ saptamasyeyaṃ viṃśatyaḥ saha saptabhiḥ /
ṣaḍhbhireva tilairūnaṃ phalake 'ṣṭāṣṭamasya ca //
prathamena tṛtīyena viparyasya punaḥ punaḥ /
tathā saptamaṣaṣṭhābhyāṃ kārayediṣṭakāḥ kratau //
pañcatriṃśadviparyasya caturthenāpi kārayet /
etāvadeva kuśalāḥ iṣṭakākaraṇe viduḥ //
pucche tiryaṅnidhātavyāḥ catutharyā daśa coditāḥ /
yośvāntarā tiryak caturthyaḥsyuścaturdaśa //
caturthyaḥ pārśvayostāsāṃ ṣaṭṣaṭtiryaktu madhyamāḥ /
koṇeṣu tiryak pañcamyaḥ ṣaṣṭhaśvāṣṭau tathāvidhāḥ /
āpucchasyāpyayāttadvat śirasi triṃśadiṣyate /
prācyaśvaiva pratīcyaś ca prācīṣveva ca pañcamī //
caturthyaḥ pārśvayostāsāṃ tathā śiṣṭe ca viṃśatiḥ /
anyatsarvaṃ yathāsūtraṃ prastāro dviśataḥ kratau //
śroṇyā caiva tathaivāṃsau ṣaṭsu tveva tatāvidhā /
caturthyo ................... dakṣiṇa na paitāḥ //
śroṇyordakṣiṇa vijñeyaṃ tathā caivāṃsa uttare //
ityāpastamba sūtravivaraṇe kapardisvāmibhāṣye śulbākhyapraśne
pañcamaḥ paṭalaḥ.
karavindīyā vyākhyā
śeṣer -- thyaḥ
pucche daśa caturthakaraṇaniṣpannāḥ tiryagāyatāḥ //
śroṇyaṃ -- ś ca
evaṃ śroṇyoścatasraḥ uttarapārśve viparyasya kāritāḥ //
śeṣe -- myaḥ
śeṣe ceti cakārāccaturthyo 'nuṣajyante /
ātmaśeṣe ṣaḍviṃśatiścaturthyaḥ /
aṣṭau ca ṣaṣṭayaḥ /
catasraḥ pañcamyaḥ /
tā etā aṣṭātriṃśat /
asāmupadhānamucyate --
śirasi -- stā
pucchagataviśayānāṃ madhye tiryagātmani caturdaśa caturthyaḥ prācyo rītayaḥ /
tāsāṃ pārśvayoḥ paścāddvedve purastā dvedve dakṣiṇata uttarataś ca /
tā aṣṭau /
aṣṭānāṃ catasraḥ prācyaścatasraḥ pratīcyaḥ /
caturdaśānāmeva pārśvayormadhye dakṣiṇata uttarataś ca dvedve /
tāścatasraḥ /
evaṃ ṣaḍviṃśatiścaturthyaḥ /
atrānupahitāḥ koṇek /
catvāraśvatu rbhāgīyādeśāḥ /
teṣu catasraḥ pañcamyaḥ tiryak /
ṣaṣṭiśvāṣṭau tiryageva /
śirasi pratyekaṃ dakṣiṇottarataḥ prācyau tayorviṃśayayoḥ purataḥ prācyau caturthyau /
evaṃ bāhyaviśeṣe //
eṣa dviśataḥ prastāraḥ
upadānavidhigatadeśādi saṃkhyāsamudāyavaśena prastāre śatadvaye siddhe 'pi dviśataḥ prastāra iti vacanaṃ prastāre dviśatatvasiddhikaraṇāya //
apa -- kriyāḥ
nirṇāmaḥ pakṣayormadhye vakrapradeśa ityuktam /
tasmin dvitīyāḥ dakṣiṇottarapakṣayoḥ pañcapañca nirṇāmānurūpamupadheyāḥ //
apya -- vetāḥ
tṛtīyakaraṇāvetāḥ pañcapañcaivāṣṭabhāgena vardhitenātmānamavagatāḥ ṣaḍbhāgena pakṣam //
śeṣe -- prācīḥ
dakṣiṇapakṣasya dakṣiṇabhāge pañcaviṃśatiḥ /
uttarapakṣasya uttarabhāge pañcaviṃśatiḥ dakṣiṇe viṃśatiḥ //
puccha -- myaḥ
pucchasya dakṣiṇe pārśve pañca saptamyaḥ /
uttare pañca prācyo rītayaḥ //
dvitī -- kām
anenānyayoḥ saptamyorupadhānamucyate /
pucchapārśvagatasaptamīrītyoranyatarasyāṃ rītyāṃ dvitīyā /
pratisaṃhitāmekāmanyasyāṃ caturthīpratisaṃhitāṃ caikāṃ saptamīmupadadhyāt /
evaṃ dvādaśa saptamya upahitā bhavanti //
śeṣe -- ṣṭamyāḥ
pucchaśeṣe aṣṭamakaraṇotpannāḥ trayodaśodīcyaḥ pañca rītayaḥ /
pucchāgre pārśvagatayoḥsaptamyormadhye pañcāṣṭamyau /
nanāgrā dvitīyāyām /
tisṛṇāṃ saptamīnāṃ madhye tisro 'ṣṭamyaḥ /
tṛtīyāyāṃ ca tisraḥ /
caturtharītyāṃ tisṛṇāṃ saptamīnāṃ madhye ekā /
pañcamarītyāṃ saptamyormadhye ekā /
evaṃ trayodaśāṣṭamyaḥ yathāyogaṃ prāgagrāḥ pratyagagrāś ca bhaveyuḥ //
śroṇyaṃsebhyaś ca śroṇyaṃ -- ś ca
śroṇyoścatasraḥ pratyekaṃ dvedve dakṣiṇayordakṣiṇā uttarayoruttarāḥ /
sarvā bāhyaviśeṣāḥ //
śeṣe -- mīm
ātmaśeṣe viṃśatiḥ /
cakāreṇa vacanābhāve śirasicaturthyau /
tayoś ca purastāt catasro navamyaḥ //
eṣa dviśataḥ prastāraḥ
prastāraśatadvayāniyamaśaṅktānirākaraṇāya dviśatavacanam //
vyatyāsarṃ -- ṣet
gatam //
atha phalakānāṃ prajambhanamucyate -- prathamakaraṇasya viṃśatyaṅgulā tiryaṅmānī prajambhite yathaikonaviṃśatiraṅgulayaḥsāṣṭādaśatiladvayaṃ ca ṛjvavasthitā bhavati, tathā karaṇaṃ prajambhayet /
vakṣyamāṇaprakāreṇa dvitīyasya karaṇasya pakṣanamnī caturviṃśatyaṅgulā sārdhasaptatilā /
tasyāḥṣaṣṭho bhāgaścatasro 'hgulayaḥ
sapādatilaś ca /
tena dvitīyakaraṇasya dīrghatayā catvāriṃśadahgulayoḥ phalakayormadhye catuviṃśatyaṅgule ekasminnunnatiṃ ca kuryāt; yathā tasya bhāgadvayamekaikaśaḥ pūrvakarṇasadṛśaṃ bhavati tatheti /
dṛtīyasya tu ṣaṣṭhāṣṭabhāgasandhau namanaṃ /
ṣaṣṭhaṃ bhāgaṃ pūrvavannamayet /
aṣṭamasya tu namanamātmānurūpaṃ ṛjvavasthānameva /
tasminnamanaṃ ṣaṣṭhāpekṣayā /
tatra ślokāḥ ----
śyene prathama ādyasya karaṇasya prajambhanam /
dvitīyasya tṛtīyasya cocyate phalakānatiḥ //
asmin śyene tvādimsya karaṇasya prajambhanam /
pucchasya pakṣakaraṇī ṣaṣṭhasyāsau yathārjavam //
dvitīyasya tṛtīyasya pakṣakāṇāṃ nateḥ phalam /
vyāsasya pakṣakaraṇīṃ ṣaṣṭhatānādime natiḥ //
ekonaviṃśatyaṅgulyaḥsāṣṭāṃśaṃ ca tiladvayam /
tiryaṅbhānī yatā sā syāttathā rajjvā prajambhayet //
sapādatilasaṃyuktacaturaṅgulamātrataḥ /
pakṣasya namanī ṣaṣṭhaḥ tena syātphalakānatiḥ //
evaṃ dvitīyaśyenoktamārgeṇonnīya jambhanam /
karaṇasya vidhātavyaṃ phalakānamanaṃ tathā //
iti karavindasvāmikṛtāyāṃ śulbapratīpikāyāṃ pañcamaḥ paṭalaḥ
sundararājīyā vyākhyā
śeṣer ---- thyaḥ
puccha udagāyatāḥ /
śroṇyaṃaś ca
ātmanaḥ śroṇyaṃseṣu dvedve bāhyaviśeṣe /
śeṣe pañcamyaḥ
ātmaśeṣe ṣaḍviṃśaticaturthyaḥ prācyaḥ pratīcyaḥ /
tatra madhyarītyoḥ saptasaptodagagrā dakṣiṇāgrāś ca /
dvitīyapañcamarītyoḥ pañcapañca matāḥ /
samamadhye dakṣiṇottare anyāḥ prākpratīcyaḥ /
ādyantarītyormadhye ekaikacaturthyau dakṣiṇottarayoḥ paścātpurastācca dvedve ṣaṣṭhayau /
tāśvāṣṭau dakṣiṇottarāḥ /
tadrītyoḥ śeṣe catasraḥ pañcamya udagāyatāḥ /
śirasi caturthyau viśaye
apyaye pucchāpyayavat /
tayo cyau
bāhyaviśeṣe caturthyau /
eṣa stāraḥ
ato 'tra saṃkhyāpūraṇāya kartavyo yatna ityarthaḥ /
apara tāmekaikām
anyatarataḥ dakṣiṇe pārśve uttare vā dvitīyacaturthībhyāṃ saptamībhyāṃ saṃhitāmekāṃ saptamīmantarupadadhyāt //
śeṣe ṣṭamyaḥ
ṣuccha śeṣe /
śroṇyaṃacīś ca
dvedve bāhyaviśeṣe /
śeṣe pañcamī
ātmaśeṣe viṃśatiścaturthyaḥ prāgāyatāḥ /
madhye prāgāyatābhiḥ ṣaṣṭhībhirdvātriṃśatā dve rītī /
tayordakṣiṇasyāṃ dve uddhṛtya ekāṃ pañcamīṃ nidadhyāt //
śirasi caturthyau
udagāyate //
tayo myaḥ
udagāyatāḥ //
eṣa stāraḥ -- vyatyā rṣet
iti śrī sundararājakṛtāyāṃ śulbapradīpikāyāṃ pañcamaḥ paṭalaḥ
kapardibhāṣyam
śyenacitaṃ cinvīta suvargakāma iti vijñāyate
vakrapakṣo vyastapuccho bhavati | paścāt prāṅ udūhati | purastāt pratyaṅ udūhati | evam iva hi vayasāṃ madhye pakṣanirṇāmo bhavatīti vijñāyate
asyāḥ śruteḥ punarupanyāso mārgāntaraṃ pratipādayitum /
athavā anyaivaiṣā śrutiḥ /
iyamevākāramārgatā /
vakreti -- gatametat /
puruṣasya ṣoḍaśabhir viṃśaṃ śataṃ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate | tāsāṃ catvāriṃśadātmani tisraḥ śirasi pañcadaśa puccha ekatriṃśad dakṣiṇe pakṣe tathottare
puruṣasya ṣoḍaśamāgaḥ ṣoḍaśī /
tābhirviṃśottaraṃ śataṃ saṃpadyate /
parigaṇanāyāṃ kriyamāṇāyāṃ etāvatyaḥ ṣoḍaśyaḥ saptārdhe śerate /
sapta sthāpayitvā ṣoḍaśībhirguṇite dvādaśottaraṃ śatam /
ardhapuruṣe dvādaśasu aṣṭau /
kṣipte viṃśatiḥ /
evaṃ viṃśottaraṃ śataṃ sampannam /
tāsāmiti -- tāsāṃ ṣoḍaśīnāṃ catvāriṃśadātmanyupadheyāḥ; tisraḥśirasi; sarvatra nidheyā iti śeṣaḥ /
pañcadaśa pucche /
dakṣiṇe pakṣe ekatriṃśat tathottare /
ekatriṃśaduttare pakṣe /
kathametā nidheyā ityucyate --
adhyardhapuruṣas tiryag dvāv āyāmata iti dīrghaṃ caturaśraṃ vihṛtya śroṇyaṃsebhyo dve dve ṣoḍasyau nirasyet | catvāriṃśat pariśiṣyante | sa ātmā
adhyardhapuruṣā tiryaṅbhānī dvipuruṣā pārśvamānī /
evaṃ dīrghacaturaśraṃ vihṛtya śroṇībhyāmaṃsābhyāṃ ca dve dve ṣoḍaśyau pratyekaṃ nirasyet -- tyajet /
akṣṇayā .... yathā śroṇyaṃseṣu catvāri caturaśrāṇi ardhapuruṣapramāṇāni kṛtvā akṣṇayānyārdhāni nirasyet /
śiṣṭaṃ catvāriṃśat /
sa ātmā //
śirasyardhapuruṣeṇa caturaśraṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyā ardhāt tāvati dakṣiṇottarayor nipātayet
gatametat --
tisraḥ pariśiṣyante | tac chiraḥ
tisraḥśiṣṭāḥ /
tacchiraḥ /
puruṣas tiryag dvāv āyāmataḥ ṣoḍaśabhāgaś ca dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | tathottaraḥ
puruṣamātrā tiryaṅbānī /
dvipuruṣā pārśvamānī /
puruṣaṣoḍaśamāgāśvārdhenāṣṭāhgulamātraṃ dakṣiṇe pakṣe cāmāmaḥ /
tadvadevottarapakṣaḥ //
pakṣāgrepakṣāgre puruṣacaturthena catvāri caturaśrāṇi kṛtvā tāny akṣṇayā vyavalikhyārdhāni nirasyet | ekatriṃśat pariśiṣyante
pakṣayoragre pratyekaṃ puruṣacaturthapramāṇena catvāri caturaśrāṇi kṛtvā tānyakṣṇayā karṇemālikhya ardhāni nirasyet /
sucyavaddakṣiṇapakṣāgrāṇi bahirbhūtāni nirasyet /
dvipuruṣāyāme dvātriṃśat ṣoḍaśyo bhavanti /
ṣoḍaśabhāgena caikā /
tāsu dvayostyaktayoḥ ekatriṃśatpariśiṣyante //
pakṣāgram utsṛjya madhye pakṣasya prācīṃ lekhām ālikhet
pakṣāgramiti puruṣacaturthena kṛtāni caturaśrāṇi lakṣyante /
pakṣāyāme puruṣacaturbhāgārdhamutsṛjyetyarthaḥ /
madhye pakṣasya pragāyatāṃ lekhāmālikhet //
pakṣāpyaye puruṣaṃ niyamya lekhāyāṃ puruṣānte nitodantukuryāt | nitodāt prācīnaṃ puruṣānte nitodaṃ nitodayor nānāntāv ālikhet | tatpakṣinamanam | etenottaraḥ pakṣo vyākhyātaḥ
Original text: Āpastambaśulbasūtra with the commentaries of Kapardin, Karavinda and Sundararāja · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0