આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્ર · અધ્યાય 18

નવમ્યશ્ચતસ્રઃ પુરસ્તાત્ ।
એષેતિ -- ગતમેતત્ ।
કિમર્થમિદમ્? નિયમાર્થમ્ ।
કિમત્ર નિયમ્યતે? વિષમદ્વિશતપ્રસ્તારો નિયમ્યતે નોપરિ શ્યેનઃ ।
શ્યેન એવ નિયમ્યતે નાન્યઃ ।
કથમવગમ્યતે નાન્ય ઇતિ? પ્રસ્તારપૂરણવચનાત્ -- તત્રાપિ વ્યત્યાસં ચિનુયાદિત્યેતદેવોક્તં ન પૂરણવચનમ્ ।
તસ્માદન્યે દ્વિશતપ્રસ્તારાઃ ।
અત્રૈવ પરિભાષિતત્વાત્ ।
ઇષ્ટકાકરણે પઞ્ચચત્વારિંશદઙ્ગુલં દક્ષિણેન ગૃહીત્વા ચતુર્થીઃ કારયેત્ ।
વિપર્યસ્તાઃ સવ્યે ।
વ્યત્યાસં ચિનુયાદ્યાવતઃ પ્રસ્તારાંશ્ચિકીર્ષેત્ ઇતિ ।
ગતમેતત્ ।
અત્ર શ્લોકા ભવન્તિ --
એકોનવિંશતિસ્તિર્યગઙ્ગુલં સતિલદ્વયમ્ ।
યથા ભવેત્તથા કાર્યા યથાયોગનતં તુ તત્ ॥
યથોદીચ્યેવ ષડ્ભાગે ષષ્ઠભાગેન વર્ધનમ્ ।
કરણસ્ય તૃતીયસ્ય યથાયોગનતં ભવેત્ ॥
સ વિશેષશ્ચતુર્થસ્ય દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલમ્ ।
ચતુર્દશતિલૈર્યુક્તં કરણસ્ય ભવિષ્યતિ ॥
ષષ્ઠસ્ય કર્ણફલકં સ્યાત્ર્રયસ્ત્રિંશદઙ્ગુલમ્ ।
અષ્ટાદશતિલૈર્યુક્તં ઇતરે સૂત્રચેદિતે ॥
પાર્શ્વસ્થાઃ સપ્તમસ્યેયં વિંશત્યઃ સહ સપ્તભિઃ ।
ષઢ્ભિરેવ તિલૈરૂનં ફલકે ઽષ્ટાષ્ટમસ્ય ચ ॥
પ્રથમેન તૃતીયેન વિપર્યસ્ય પુનઃ પુનઃ ।
તથા સપ્તમષષ્ઠાભ્યાં કારયેદિષ્ટકાઃ ક્રતૌ ॥
પઞ્ચત્રિંશદ્વિપર્યસ્ય ચતુર્થેનાપિ કારયેત્ ।
એતાવદેવ કુશલાઃ ઇષ્ટકાકરણે વિદુઃ ॥
પુચ્છે તિર્યઙ્નિધાતવ્યાઃ ચતુથર્યા દશ ચોદિતાઃ ।
યોશ્વાન્તરા તિર્યક્ ચતુર્થ્યઃસ્યુશ્ચતુર્દશ ॥
ચતુર્થ્યઃ પાર્શ્વયોસ્તાસાં ષટ્ષટ્તિર્યક્તુ મધ્યમાઃ ।
કોણેષુ તિર્યક્ પઞ્ચમ્યઃ ષષ્ઠશ્વાષ્ટૌ તથાવિધાઃ ।
આપુચ્છસ્યાપ્યયાત્તદ્વત્ શિરસિ ત્રિંશદિષ્યતે ।
પ્રાચ્યશ્વૈવ પ્રતીચ્યશ્ ચ પ્રાચીષ્વેવ ચ પઞ્ચમી ॥
ચતુર્થ્યઃ પાર્શ્વયોસ્તાસાં તથા શિષ્ટે ચ વિંશતિઃ ।
અન્યત્સર્વં યથાસૂત્રં પ્રસ્તારો દ્વિશતઃ ક્રતૌ ॥
શ્રોણ્યા ચૈવ તથૈવાંસૌ ષટ્સુ ત્વેવ તતાવિધા ।
ચતુર્થ્યો ................... દક્ષિણ ન પૈતાઃ ॥
શ્રોણ્યોર્દક્ષિણ વિજ્ઞેયં તથા ચૈવાંસ ઉત્તરે ॥
ઇત્યાપસ્તમ્બ સૂત્રવિવરણે કપર્દિસ્વામિભાષ્યે શુલ્બાખ્યપ્રશ્ને
પઞ્ચમઃ પટલઃ.
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
શેષેર્ -- થ્યઃ
પુચ્છે દશ ચતુર્થકરણનિષ્પન્નાઃ તિર્યગાયતાઃ ॥
શ્રોણ્યં -- શ્ ચ
એવં શ્રોણ્યોશ્ચતસ્રઃ ઉત્તરપાર્શ્વે વિપર્યસ્ય કારિતાઃ ॥
શેષે -- મ્યઃ
શેષે ચેતિ ચકારાચ્ચતુર્થ્યો ઽનુષજ્યન્તે ।
આત્મશેષે ષડ્વિંશતિશ્ચતુર્થ્યઃ ।
અષ્ટૌ ચ ષષ્ટયઃ ।
ચતસ્રઃ પઞ્ચમ્યઃ ।
તા એતા અષ્ટાત્રિંશત્ ।
અસામુપધાનમુચ્યતે --
શિરસિ -- સ્તા
પુચ્છગતવિશયાનાં મધ્યે તિર્યગાત્મનિ ચતુર્દશ ચતુર્થ્યઃ પ્રાચ્યો રીતયઃ ।
તાસાં પાર્શ્વયોઃ પશ્ચાદ્દ્વેદ્વે પુરસ્તા દ્વેદ્વે દક્ષિણત ઉત્તરતશ્ ચ ।
તા અષ્ટૌ ।
અષ્ટાનાં ચતસ્રઃ પ્રાચ્યશ્ચતસ્રઃ પ્રતીચ્યઃ ।
ચતુર્દશાનામેવ પાર્શ્વયોર્મધ્યે દક્ષિણત ઉત્તરતશ્ ચ દ્વેદ્વે ।
તાશ્ચતસ્રઃ ।
એવં ષડ્વિંશતિશ્ચતુર્થ્યઃ ।
અત્રાનુપહિતાઃ કોણેક્ ।
ચત્વારશ્વતુ ર્ભાગીયાદેશાઃ ।
તેષુ ચતસ્રઃ પઞ્ચમ્યઃ તિર્યક્ ।
ષષ્ટિશ્વાષ્ટૌ તિર્યગેવ ।
શિરસિ પ્રત્યેકં દક્ષિણોત્તરતઃ પ્રાચ્યૌ તયોર્વિંશયયોઃ પુરતઃ પ્રાચ્યૌ ચતુર્થ્યૌ ।
એવં બાહ્યવિશેષે ॥
એષ દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ
ઉપદાનવિધિગતદેશાદિ સંખ્યાસમુદાયવશેન પ્રસ્તારે શતદ્વયે સિદ્ધે ઽપિ દ્વિશતઃ પ્રસ્તાર ઇતિ વચનં પ્રસ્તારે દ્વિશતત્વસિદ્ધિકરણાય ॥
અપ -- ક્રિયાઃ
નિર્ણામઃ પક્ષયોર્મધ્યે વક્રપ્રદેશ ઇત્યુક્તમ્ ।
તસ્મિન્ દ્વિતીયાઃ દક્ષિણોત્તરપક્ષયોઃ પઞ્ચપઞ્ચ નિર્ણામાનુરૂપમુપધેયાઃ ॥
અપ્ય -- વેતાઃ
તૃતીયકરણાવેતાઃ પઞ્ચપઞ્ચૈવાષ્ટભાગેન વર્ધિતેનાત્માનમવગતાઃ ષડ્ભાગેન પક્ષમ્ ॥
શેષે -- પ્રાચીઃ
દક્ષિણપક્ષસ્ય દક્ષિણભાગે પઞ્ચવિંશતિઃ ।
ઉત્તરપક્ષસ્ય ઉત્તરભાગે પઞ્ચવિંશતિઃ દક્ષિણે વિંશતિઃ ॥
પુચ્છ -- મ્યઃ
પુચ્છસ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે પઞ્ચ સપ્તમ્યઃ ।
ઉત્તરે પઞ્ચ પ્રાચ્યો રીતયઃ ॥
દ્વિતી -- કામ્
અનેનાન્યયોઃ સપ્તમ્યોરુપધાનમુચ્યતે ।
પુચ્છપાર્શ્વગતસપ્તમીરીત્યોરન્યતરસ્યાં રીત્યાં દ્વિતીયા ।
પ્રતિસંહિતામેકામન્યસ્યાં ચતુર્થીપ્રતિસંહિતાં ચૈકાં સપ્તમીમુપદધ્યાત્ ।
એવં દ્વાદશ સપ્તમ્ય ઉપહિતા ભવન્તિ ॥
શેષે -- ષ્ટમ્યાઃ
પુચ્છશેષે અષ્ટમકરણોત્પન્નાઃ ત્રયોદશોદીચ્યઃ પઞ્ચ રીતયઃ ।
પુચ્છાગ્રે પાર્શ્વગતયોઃસપ્તમ્યોર્મધ્યે પઞ્ચાષ્ટમ્યૌ ।
નનાગ્રા દ્વિતીયાયામ્ ।
તિસૃણાં સપ્તમીનાં મધ્યે તિસ્રો ઽષ્ટમ્યઃ ।
તૃતીયાયાં ચ તિસ્રઃ ।
ચતુર્થરીત્યાં તિસૃણાં સપ્તમીનાં મધ્યે એકા ।
પઞ્ચમરીત્યાં સપ્તમ્યોર્મધ્યે એકા ।
એવં ત્રયોદશાષ્ટમ્યઃ યથાયોગં પ્રાગગ્રાઃ પ્રત્યગગ્રાશ્ ચ ભવેયુઃ ॥
શ્રોણ્યંસેભ્યશ્ ચ શ્રોણ્યં -- શ્ ચ
શ્રોણ્યોશ્ચતસ્રઃ પ્રત્યેકં દ્વેદ્વે દક્ષિણયોર્દક્ષિણા ઉત્તરયોરુત્તરાઃ ।
સર્વા બાહ્યવિશેષાઃ ॥
શેષે -- મીમ્
આત્મશેષે વિંશતિઃ ।
ચકારેણ વચનાભાવે શિરસિચતુર્થ્યૌ ।
તયોશ્ ચ પુરસ્તાત્ ચતસ્રો નવમ્યઃ ॥
એષ દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ
પ્રસ્તારશતદ્વયાનિયમશઙ્ક્તાનિરાકરણાય દ્વિશતવચનમ્ ॥
વ્યત્યાસર્ં -- ષેત્
ગતમ્ ॥
અથ ફલકાનાં પ્રજમ્ભનમુચ્યતે -- પ્રથમકરણસ્ય વિંશત્યઙ્ગુલા તિર્યઙ્માની પ્રજમ્ભિતે યથૈકોનવિંશતિરઙ્ગુલયઃસાષ્ટાદશતિલદ્વયં ચ ઋજ્વવસ્થિતા ભવતિ, તથા કરણં પ્રજમ્ભયેત્ ।
વક્ષ્યમાણપ્રકારેણ દ્વિતીયસ્ય કરણસ્ય પક્ષનમ્ની ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલા સાર્ધસપ્તતિલા ।
તસ્યાઃષષ્ઠો ભાગશ્ચતસ્રો ઽહ્ગુલયઃ
સપાદતિલશ્ ચ ।
તેન દ્વિતીયકરણસ્ય દીર્ઘતયા ચત્વારિંશદહ્ગુલયોઃ ફલકયોર્મધ્યે ચતુવિંશત્યઙ્ગુલે એકસ્મિન્નુન્નતિં ચ કુર્યાત્; યથા તસ્ય ભાગદ્વયમેકૈકશઃ પૂર્વકર્ણસદૃશં ભવતિ તથેતિ ।
દૃતીયસ્ય તુ ષષ્ઠાષ્ટભાગસન્ધૌ નમનં ।
ષષ્ઠં ભાગં પૂર્વવન્નમયેત્ ।
અષ્ટમસ્ય તુ નમનમાત્માનુરૂપં ઋજ્વવસ્થાનમેવ ।
તસ્મિન્નમનં ષષ્ઠાપેક્ષયા ।
તત્ર શ્લોકાઃ ----
શ્યેને પ્રથમ આદ્યસ્ય કરણસ્ય પ્રજમ્ભનમ્ ।
દ્વિતીયસ્ય તૃતીયસ્ય ચોચ્યતે ફલકાનતિઃ ॥
અસ્મિન્ શ્યેને ત્વાદિમ્સ્ય કરણસ્ય પ્રજમ્ભનમ્ ।
પુચ્છસ્ય પક્ષકરણી ષષ્ઠસ્યાસૌ યથાર્જવમ્ ॥
દ્વિતીયસ્ય તૃતીયસ્ય પક્ષકાણાં નતેઃ ફલમ્ ।
વ્યાસસ્ય પક્ષકરણીં ષષ્ઠતાનાદિમે નતિઃ ॥
એકોનવિંશત્યઙ્ગુલ્યઃસાષ્ટાંશં ચ તિલદ્વયમ્ ।
તિર્યઙ્ભાની યતા સા સ્યાત્તથા રજ્જ્વા પ્રજમ્ભયેત્ ॥
સપાદતિલસંયુક્તચતુરઙ્ગુલમાત્રતઃ ।
પક્ષસ્ય નમની ષષ્ઠઃ તેન સ્યાત્ફલકાનતિઃ ॥
એવં દ્વિતીયશ્યેનોક્તમાર્ગેણોન્નીય જમ્ભનમ્ ।
કરણસ્ય વિધાતવ્યં ફલકાનમનં તથા ॥
ઇતિ કરવિન્દસ્વામિકૃતાયાં શુલ્બપ્રતીપિકાયાં પઞ્ચમઃ પટલઃ
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
શેષેર્ ---- થ્યઃ
પુચ્છ ઉદગાયતાઃ ।
શ્રોણ્યંઅશ્ ચ
આત્મનઃ શ્રોણ્યંસેષુ દ્વેદ્વે બાહ્યવિશેષે ।
શેષે પઞ્ચમ્યઃ
આત્મશેષે ષડ્વિંશતિચતુર્થ્યઃ પ્રાચ્યઃ પ્રતીચ્યઃ ।
તત્ર મધ્યરીત્યોઃ સપ્તસપ્તોદગગ્રા દક્ષિણાગ્રાશ્ ચ ।
દ્વિતીયપઞ્ચમરીત્યોઃ પઞ્ચપઞ્ચ મતાઃ ।
સમમધ્યે દક્ષિણોત્તરે અન્યાઃ પ્રાક્પ્રતીચ્યઃ ।
આદ્યન્તરીત્યોર્મધ્યે એકૈકચતુર્થ્યૌ દક્ષિણોત્તરયોઃ પશ્ચાત્પુરસ્તાચ્ચ દ્વેદ્વે ષષ્ઠયૌ ।
તાશ્વાષ્ટૌ દક્ષિણોત્તરાઃ ।

તદ્રીત્યોઃ શેષે ચતસ્રઃ પઞ્ચમ્ય ઉદગાયતાઃ ।
શિરસિ ચતુર્થ્યૌ વિશયે
અપ્યયે પુચ્છાપ્યયવત્ ।
તયો ચ્યૌ
બાહ્યવિશેષે ચતુર્થ્યૌ ।
એષ સ્તારઃ
અતો ઽત્ર સંખ્યાપૂરણાય કર્તવ્યો યત્ન ઇત્યર્થઃ ।
અપર તામેકૈકામ્
અન્યતરતઃ દક્ષિણે પાર્શ્વે ઉત્તરે વા દ્વિતીયચતુર્થીભ્યાં સપ્તમીભ્યાં સંહિતામેકાં સપ્તમીમન્તરુપદધ્યાત્ ॥
શેષે ષ્ટમ્યઃ
ષુચ્છ શેષે ।
શ્રોણ્યંઅચીશ્ ચ
દ્વેદ્વે બાહ્યવિશેષે ।
શેષે પઞ્ચમી
આત્મશેષે વિંશતિશ્ચતુર્થ્યઃ પ્રાગાયતાઃ ।
મધ્યે પ્રાગાયતાભિઃ ષષ્ઠીભિર્દ્વાત્રિંશતા દ્વે રીતી ।
તયોર્દક્ષિણસ્યાં દ્વે ઉદ્ધૃત્ય એકાં પઞ્ચમીં નિદધ્યાત્ ॥
શિરસિ ચતુર્થ્યૌ
ઉદગાયતે ॥
તયો મ્યઃ
ઉદગાયતાઃ ॥
એષ સ્તારઃ -- વ્યત્યા ર્ષેત્
ઇતિ શ્રી સુન્દરરાજકૃતાયાં શુલ્બપ્રદીપિકાયાં પઞ્ચમઃ પટલઃ
કપર્દિભાષ્યમ્
શ્યેનચિતં ચિન્વીત સુવર્ગકામ ઇતિ વિજ્ઞાયતે

વક્રપક્ષો વ્યસ્તપુચ્છો ભવતિ । પશ્ચાત્ પ્રાઙ્ ઉદૂહતિ । પુરસ્તાત્ પ્રત્યઙ્ ઉદૂહતિ । એવમ્ ઇવ હિ વયસાં મધ્યે પક્ષનિર્ણામો ભવતીતિ વિજ્ઞાયતે

અસ્યાઃ શ્રુતેઃ પુનરુપન્યાસો માર્ગાન્તરં પ્રતિપાદયિતુમ્ ।
અથવા અન્યૈવૈષા શ્રુતિઃ ।
ઇયમેવાકારમાર્ગતા ।
વક્રેતિ -- ગતમેતત્ ।
પુરુષસ્ય ષોડશભિર્ વિંશં શતં સારત્નિપ્રાદેશઃ સપ્તવિધઃ સંપદ્યતે । તાસાં ચત્વારિંશદાત્મનિ તિસ્રઃ શિરસિ પઞ્ચદશ પુચ્છ એકત્રિંશદ્ દક્ષિણે પક્ષે તથોત્તરે

પુરુષસ્ય ષોડશમાગઃ ષોડશી ।
તાભિર્વિંશોત્તરં શતં સંપદ્યતે ।
પરિગણનાયાં ક્રિયમાણાયાં એતાવત્યઃ ષોડશ્યઃ સપ્તાર્ધે શેરતે ।
સપ્ત સ્થાપયિત્વા ષોડશીભિર્ગુણિતે દ્વાદશોત્તરં શતમ્ ।
અર્ધપુરુષે દ્વાદશસુ અષ્ટૌ ।
ક્ષિપ્તે વિંશતિઃ ।
એવં વિંશોત્તરં શતં સમ્પન્નમ્ ।
તાસામિતિ -- તાસાં ષોડશીનાં ચત્વારિંશદાત્મન્યુપધેયાઃ; તિસ્રઃશિરસિ; સર્વત્ર નિધેયા ઇતિ શેષઃ ।
પઞ્ચદશ પુચ્છે ।
દક્ષિણે પક્ષે એકત્રિંશત્ તથોત્તરે ।
એકત્રિંશદુત્તરે પક્ષે ।
કથમેતા નિધેયા ઇત્યુચ્યતે --
અધ્યર્ધપુરુષસ્ તિર્યગ્ દ્વાવ્ આયામત ઇતિ દીર્ઘં ચતુરશ્રં વિહૃત્ય શ્રોણ્યંસેભ્યો દ્વે દ્વે ષોડસ્યૌ નિરસ્યેત્ । ચત્વારિંશત્ પરિશિષ્યન્તે । સ આત્મા

અધ્યર્ધપુરુષા તિર્યઙ્ભાની દ્વિપુરુષા પાર્શ્વમાની ।
એવં દીર્ઘચતુરશ્રં વિહૃત્ય શ્રોણીભ્યામંસાભ્યાં ચ દ્વે દ્વે ષોડશ્યૌ પ્રત્યેકં નિરસ્યેત્ -- ત્યજેત્ ।
અક્ષ્ણયા .... યથા શ્રોણ્યંસેષુ ચત્વારિ ચતુરશ્રાણિ અર્ધપુરુષપ્રમાણાનિ કૃત્વા અક્ષ્ણયાન્યાર્ધાનિ નિરસ્યેત્ ।
શિષ્ટં ચત્વારિંશત્ ।
સ આત્મા ॥
શિરસ્યર્ધપુરુષેણ ચતુરશ્રં કૃત્વા પૂર્વસ્યાઃ કરણ્યા અર્ધાત્ તાવતિ દક્ષિણોત્તરયોર્ નિપાતયેત્
ગતમેતત્ --
તિસ્રઃ પરિશિષ્યન્તે । તચ્ છિરઃ

તિસ્રઃશિષ્ટાઃ ।
તચ્છિરઃ ।
પુરુષસ્ તિર્યગ્ દ્વાવ્ આયામતઃ ષોડશભાગશ્ ચ દક્ષિણઃ પક્ષઃ । તથોત્તરઃ

પુરુષમાત્રા તિર્યઙ્બાની ।
દ્વિપુરુષા પાર્શ્વમાની ।
પુરુષષોડશમાગાશ્વાર્ધેનાષ્ટાહ્ગુલમાત્રં દક્ષિણે પક્ષે ચામામઃ ।
તદ્વદેવોત્તરપક્ષઃ ॥
પક્ષાગ્રેપક્ષાગ્રે પુરુષચતુર્થેન ચત્વારિ ચતુરશ્રાણિ કૃત્વા તાન્ય્ અક્ષ્ણયા વ્યવલિખ્યાર્ધાનિ નિરસ્યેત્ । એકત્રિંશત્ પરિશિષ્યન્તે

પક્ષયોરગ્રે પ્રત્યેકં પુરુષચતુર્થપ્રમાણેન ચત્વારિ ચતુરશ્રાણિ કૃત્વા તાન્યક્ષ્ણયા કર્ણેમાલિખ્ય અર્ધાનિ નિરસ્યેત્ ।
સુચ્યવદ્દક્ષિણપક્ષાગ્રાણિ બહિર્ભૂતાનિ નિરસ્યેત્ ।
દ્વિપુરુષાયામે દ્વાત્રિંશત્ ષોડશ્યો ભવન્તિ ।
ષોડશભાગેન ચૈકા ।
તાસુ દ્વયોસ્ત્યક્તયોઃ એકત્રિંશત્પરિશિષ્યન્તે ॥
પક્ષાગ્રમ્ ઉત્સૃજ્ય મધ્યે પક્ષસ્ય પ્રાચીં લેખામ્ આલિખેત્
પક્ષાગ્રમિતિ પુરુષચતુર્થેન કૃતાનિ ચતુરશ્રાણિ લક્ષ્યન્તે ।
પક્ષાયામે પુરુષચતુર્ભાગાર્ધમુત્સૃજ્યેત્યર્થઃ ।
મધ્યે પક્ષસ્ય પ્રગાયતાં લેખામાલિખેત્ ॥
પક્ષાપ્યયે પુરુષં નિયમ્ય લેખાયાં પુરુષાન્તે નિતોદન્તુકુર્યાત્ । નિતોદાત્ પ્રાચીનં પુરુષાન્તે નિતોદં નિતોદયોર્ નાનાન્તાવ્ આલિખેત્ । તત્પક્ષિનમનમ્ । એતેનોત્તરઃ પક્ષો વ્યાખ્યાતઃ