Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āpastambaśulbasūtra with the commentaries · Chapter 17

17.1

upadhānakāle ekasmin pakṣe ṣaṣṭiḥ prathamā udīcīrudagāyatā nidadhyāt -- upadadhyāt triṃśatrriṃśadviparyasya kāritāḥ /
evamuttarapakṣe 'pi /
pucchasya pārśvayorubhayoḥṣaṣṭayaḥ aṣṭāvekasmin pārśve 'parasmiṃśvāṣṭau /
kathamityāha -- pucchāgre tisraḥ tāsāṃ purastādekām /
evamuttarasmin pārśve viparyasya kāritāḥ /
pucche cātmani ca sthite tiryak -- tayoś ceti tayoḥ paścātpucche anīkasaṃhite -- mukhasahinte meṣayūthavat /
ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ
karavindīyā vyākhyā
catu -- mam
triṃśadaṅgulāyāmaṃ pañcadaśavyāsaṃ yattatpañcamaṃ karaṇam //
tasyā -- ṣaṣṭham
pañcamasyākṣṇayā bhedaṃ kṛtvā ṣaṣṭhaṃ karaṇaṃ bhavati sā pādeṣṭakā /
tasyaikatriṃśadaṅgulamanyat pañcadaśāṅgulamanyadakṣṇayā ekonaviṃśatitilādhikaṃ trayastriṃśadaṅgulam /
etat ṣaṣṭhaṃ karaṇam //
puruṣa -- mam
caturviṃśatyaṅgulāyāmaṃ tadardhavistāraṃ caturaśraṃ kṛtvā tasya dakṣiṇata uttarataś ca tādṛśe caturaśre /
evaṃ trīṇi caturaśrāṇi kṛtvā dakṣiṇottaracaturaśre dakṣiṇāparakoṭī pratyālikhet /
evaṃ pārśvamānyau ṣaḍviṃśatyaṅgule aṣṭāviṃśatitilādhike /
tiryaṅbhānyau catuviṃśatyaṅgule /
etatsaptamaṃ karaṇam //
evama -- ṣṭamam
saptamavatrrīṇi caturaśrāṇi kṛtvā dakṣiṇaṃ dakṣiṇāparakoṭiṃ pratyālikheduttaramuttarāparakoṭiṃ prati /
evamapi te eva pārśvamānyau pūrvaṃ pārśvaṃ dvādaśāṅgulaṃ paścimaṃ tu ṣaṭtriṃśadaṅgulaṃ /
yadeva tadaṣṭamaṃ karaṇam //
caturbha -- mam
caturbhāgīyāyā ubhayato bhedo 'kṣṇayābhavet /
iyamapi pādeṣṭakā /
pārśvamānyau akṣṇayā ekaviṃśatyaṅgule saptatilasahite tiryagekaṃ triṃśadaṅgulam /
evaṃ navamaṃ karaṇam /
athopadhānamucyate--
upa -- dhyāt
upadhānakāle dakṣiṇe pakṣe ṣaṣṭiḥ prathamā udīcīrnidadhyāt /
uttare ca ṣaṣṭim /
chāndaso vibhaktivyatyayaḥ /
puccha -- ṣṭhayāḥ
ṣaṣṭhakaraṇotpannā aṣṭāvaṣṭau pucchapārśvayoḥ /
upadhānaprakāramāha ----
tisro -- kām
pucchapārśvayorityeva /
tisro 'gre pucchasya dakṣiṇaśroṇyāmekā prācī bāhyaviśeṣā /
tasyā uttarato dve nānāgre viśeṣasahite /
tayoḥ purastādekā bāhyaviśeṣā
prāgagrā /
tasyāḥ purastātpūrvavattisraḥ /
tāsāṃ purastāt pūrvavadekā /
evamudakpārśve 'pi //
pucchā -- ye
pucchātmasandhau dve caturthyau viśaye /
aviśeṣādātmani pucchaṃ ca same //
tayo -- hite
tayoś ca paśāvat dve pañcamyāvartheṣṭake /
anīkaṃ mukham /
tena saṃhite meṣayuddhavat //
ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ
sundararājīyā vyākhyā
catu -- pañcamam
triṃśadaṅgulāyāmaṃ pañcadaśāhgulavyāsaṃ /
samakarṇaṃ dīrghacaturaśram /
tasyā -- ṣaṣṭham
puruṣa -- mam
yathā purastātprādeśastiryaṅbhānī paścāttu prādeśatrayam /
saptamāṣṭamayorubhayorapi pārśvaphalakāni saptaviṃśakāni ṣaṭtilonāni /
catu -- mam
caturbhāgīyāmubhayato 'kṣṇayābhinnāyāṃ catvāro navamā bhavanti trikoṇāḥ /
teṣāmekaṃ karaṇaṃ navamaṃ /
tasyaikaṃ phalakaṃ triṃśadaṅgulaṃ /
anye ekaviśake saptatile /
upa -- dhyāt
prathamāḥ prathamakaraṇakṛtāḥ /
evaṃ ṣaṣṭaya ityādiṣu udīcīrudagāyatāḥ //
puccha -- ṣaṣṭayaḥ
prāgāyatā etāḥ /
āsāmupadhānaprakāramāha --
tisra -- kāḥ
tisṛṇāṃ dve prāgagre /
ekā pratyagagrā /
pucchā -- ye
udagagrā dakṣiṇāgrā ca /
te ātmānaṃ pucchaṃ ca pañcadaśāṅgulāvete /
tayo -- hite
anīkasaṃhite mukhasaṃhite /
udagāyate /
ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ
kapardibhāṣyam
śeṣe daśa caturthyaḥ śroṇyaṃseṣu cāṣṭau prācīḥ pratīcīś ca

17.2

pucchaśeṣe caturthyo daśa tiryagāyatāḥ /
śroṇyaṃseṣu cāṣṭau śroṇyāścatasraḥ prāgāyatāḥ /
uttarasyāṃ dakṣiṇasyāṃ ca viparyasya kāritāḥ /
aṃsayośvaivam /
śeṣe ca ṣaḍviṃśatir aṣṭau ṣaṣṭayaś catasraḥ pañcamyaḥ

17.3

ātmani śeṣe śiṣṭe deśe ṣaḍviṃśatiścaturthyaḥ /
aṣṭau catasraḥ pañcamyaḥ /
tāsāmupadhānamārga ucyate -- viśayānāṃ mārge tiryagātmani caturdaśa caturthyaḥ /
tāsāṃ pārśvayordve dve prācyau ca viparyasya kārite /
uttare pārśve caturdaśānāmeva pārśvayormadhye dve dve tiryak /
etāḥṣaḍviṃśatiścaturthya upahitāḥ /
catasraścaturbhāgīyākoṇeṣu sthitāḥ /
tāsu catasraḥ pañcamyaḥ tiryak /
ṣaṣṭayaśvāṣṭau tiryageva //
śirasi caturthyau viśaye | tayoś ca purastāt prācyau

17.4

eṣa dviśataḥ prastāraḥ

17.5

tayorviśayayoḥ purastātprācyau caturthyau viparyasya kāritā dakṣiṇataḥ /
eṣeti /
kirmathamidam yāvatā dviśata eva? paribhāṣeyam /
yo 'yaṃ prastāro dviśata(ḥsa) iti paribhāṣyate /
saṅkhyāṃ pūrayedityukte dviśata eva pūryate /
itarathā kā saṃkhyā pūrayitavyeti na jñāyate /
asti sahasrasaṃkhyeti cenna /
pratiprastāraṃ pūrayediti vacanamanarthaṅkaṃ sampadyate /
tasmātparibhāṣeyamiti //
aparasmin prastāre pañcapañca nirṇāmayordvitīyāḥ | apyayayoś ca tṛtīyā ātmānam aṣṭabhāgāvetāḥ
dvitīyā vakrībhūtāḥ /
nirṇāmo vakrapradeśaḥ /
tasmin pradeśe pañcapañca dvitīyāḥ /
apyayayoś ca tṛtīyāḥ -- pakṣāpyayayośtṛtīyā ātmānamaṣṭabhāgāvetā vyāptāḥ /
caturbhāgīyeṣṭakāmātramātmani sthitāḥ /
pañchapañca viparyasya kāritā uttare pakṣāpyaye /
śeṣe pañcacatvāriṃśat prathamāḥ prācīḥ

17.6

dakṣiṇe pārśve pañcaviṃśatiḥ /
dakṣiṇe pakṣe uttare pārśve pañcaviṃśatiruttare pakṣeviṃśatiḥ /
pucchapārśvayoḥ pañcapañca saptamyaḥ
uttare pārśve viparyasya kāritāḥ /
dvitīyacaturthoś cānyatarataḥ pratisaṃhitām ekaikām
dvitīyāyāṃ rītyāṃ catutharyāṃ ca rītyāṃ anyasminpārśve ekaikā saptamī /
ekā dakṣiṇe pārśve viparyasya kāritā /
aparā uttare pārśve //
śeṣe trayodaśāṣṭamyaḥ

17.7

pucchadeśe trayodaśāṣṭamyaḥśerate /
śroṇyaṃseṣu cāṣṭau caturthyo dakṣiṇā udīcīś ca
dakṣiṇasyāṃ dakṣiṇāyate viparyasya kārite /
uttarasyāṃ śroṇyāṃ udagāyate /
dakṣiṇeṃ'se udagāyate viparyasya kārite //
śeṣe ca viṃśatis triṃśat ṣaṣṭhayaḥ ekāṃ pañcamīm

17.8

cakāreṇa caturthyo 'nukṛṣyante /
triṃśat ṣaṣṭhayaḥ ekā ca pañcamī /
tāsāmupādhānadeśa ucyate -- ātmano dakṣiṇe pārśve daśa catur thyaḥ /
pañca prācīḥ pañca pratīcīḥ evamuttare pārśve /
madhye triṃśat ṣaṣṭhayaḥ prācīḥ ekā ca pañcamī /
tāsāṃ pañcadaśa prācīḥ //
śirasi caturthyau tayoś ca purastāccatasro navamyaḥ

17.9

eṣa dviśataprastāraḥ

17.10

vyatyāsaṃ cinuyād yāvataḥ prastārāṃś cikīrṣet

Original text: Āpastambaśulbasūtra with the commentaries of Kapardin, Karavinda and Sundararāja · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc