Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āpastambaśulbasūtra with the commentaries · Chapter 16

16.1

iti pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ
tau caturaśrau yau pārśvasthau /
tāvakṣṇayā karṇena ālikhet; yathāpyaye ātmapucchasandhau ardhapuruṣamātraṃ kṛtaṃ pūrvasya bhavati /
prācyamiva dakṣiṇaṃ prācyamivottaram /
evaṃ kṛte 'pyayer'dhapuruṣamātraṃ bhavati /
śiraḥsthāner'dhaṣuruṣapramāṇena caturaśraṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyā ardhādārabya tāvatyevārdhe madhye nipātayet -- ālikhet /
tisraḥ pariśiṣyanta ityuparitane vakṣyati /
atrāpi tisraḥ śirasītyuktam /
pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ.
karavindīyā vyākhyā
ardhada -- yāmaḥ
apareṇa yūpāvaṭadeśaṃ saṃcaramavaśiṣyetyādi vimāya pakṣāpyayeṣu śaṅkuṃ nihatya dakṣiṇottarayā rajjvā navāratnīn prādeśamaṅgulaṃ caturbhāgonāṃ cāyāmaṃ kṛtvā pakṣāgreṣu śaṅkuṃ nihanyāt /
evamekādaśabhiraṅgulībhiḥ prādeśena ca puruṣo hīyate /
tatrārdhāṣṭamābhiraṅgulībhirekā caturbhāgīyā bhavati /
tadardhenārdhadvipuruṣāyāmāṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvā madhye lakṣaṇaṃ kṛtvā pakṣasyāparakoṭiśaṅkvoḥ pratimucya lakṣaṇena prācīmapasārya śaṅkuṃ nihanyāt /
evaṃ tasyaiva pūrvayoḥ koṭyoḥ pratimucya lakṣaṇena pratīcīmapasārya tatra śaṅkuḥ /
evaṃ kṛte paścimapārśvamānyāḥ purastāt pakṣmadhye caturviṃśatyaṅgule sārdhasaptatile lakṣaṇaṃ nipatati purataśvaivaṃ /
sa nirṇāmaḥ -- nirṇamanaṃ pakṣasya /
ardhadaśamā ityādi sa nirṇāma ityantenottaramapi pakṣaṃ kuryāt //
ātmadvi -- vyāsaḥ
ātmānaṃ prāktvena dvipuruṣāyāmamudaktvenādhyardhapuruṣamanupṛṣṭhayaṃ minuyāt //
pucche -- yesyāt
pucche puruṣāyāmāni tadardhavistārāṇi pratyagāyatāni trīṇi caturaśrāṇi dakṣiṇottarāṇi vihṛtya dakṣiṇaṃ caturaśraṃ dakṣiṇāparakoṭiṃ pratyakṣṇayālikhet /
evamuttarāparakoṭiṃ prati /
evaṃ kṛte pucchamūler'dhapuruṣavistāramagre 'dhyardhapuruṣavistāraṃ puruṣamātrāyāmaṃ caturaśraṃ bhavati //
śiraḥ -- yet
ātmanaḥ pūrvakaraṇīmadhye pucchavadardhāyāmavistāraṃ caturaśraṃ kṛtvā tatpūrvakaraṇīmadhyād dakṣiṇottarakaraṇyormadhye rekhāṃ nipātayeta -- rekhayorbahistyajet //
pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ.
sundararājīyā vyākhyā
ardhada -- yāmaḥ
vyāsaḥ puruṣamātra eva /
atha tasya nirṇāmaḥ --
dvipur -- ṇāmaḥ
koṭayoragrāpyayayorevaṃ purastātpūrvayoḥ koṭayorantau niyamya yatpaścādapacchidyate tatpurastādāgacchati /
etena -- khyātaḥ ātmā -- vyāsaḥ
evamevātmani trayaḥ puruṣāḥ sthitāḥ /
pucche -- yet
ātmanaḥ purastācchiraḥ /
iti pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ
kapardibhāṣyam
apyayān prati śroṇyaṃsān apacchindyāt
apyayaśabdena pakṣapucchaśirasāṃ sandhiruktaḥ /
tānpratyapacchi ndyāt -- śroṇyaṃsācyajet /
śiraso 'pyayādārabhya pakṣāpyayaṃ prati /
evaṃ śroṇyoraṃse ca /
evaṃ dve dve caturbhāgīye niraste bhavataḥ /
vakṣyati catvāriṃśatpariśipyanta iti //
evam iva hi śyenaḥ

16.2

prasiddhaḥ /
vakṣyati ca "yāvadāmnānasārūpyam' iti /
karaṇaṃ puruṣasya pañcamāyāmaṃ ṣaṣṭhavyāsaṃ kārayed yathāyoganataṃ tatprathamam

16.3

puruṣapañcamāyāmaṃ puruṣaṣaṣṭhavyāsaṃ -- aratnimātrī pārśvamānī ṣaḍbhāgā tiryaṅbhānī yathā yujyate tathā nataḥ; nataśabdena prajambhanamucyate /
tathā prajambhayet /
ekāmakṣṇayādīrghāṃ kuryāt /
yathā yujyata iti yathāyogaḥ /
tatprathamaṃ karaṇam /
prathamamityasya saṃjñā /
te dve prācī saṃhite | tad dvitīyam

16.4

te dve viparyaste upasṛtya madhyamaphalake saṃsṛṣṭe yathā tiṣṭhataḥ tathāvidhaṃ karaṇaṃ dvitīyam /
prathamasya ṣaḍbhāgam aṣṭabhāgena vardhayet | yathāyoganataṃ tat tṛtīyam

16.5

prathamasya ṣaḍbāgakaraṇamaṣṭabhāgeva vardhayeddīrghaṃ kuryāt /
mātrā? tamakṣṇayā chindyāt /
chinnā yathā yujyate namanaṃ tatā yogaḥ /
yathā pakṣanamane 'dhyarghaṃ yujyate tathā nataṃ vakraṃ tṛtīyakaraṇam /
caturbhāgīyādhyardhā | tasyāś caturbhāgīyāmātram akṣṇayā chindyāt | tac caturtham

16.6

caturbhāgīyādhyardhaṃ bhūmāvālikya caturbāgīyāṃ na tyajet /
tathābhūteṣṭakā yena karaṇena kiyate taccaturthaṃ karaṇam /
ṣoḍaśīṃ catubhiriti vakṣyati /
tadetatkaraṇam //
karavindīyā vyākhyā
apya -- śyenaḥ
apyayaśavdenātmanaḥ pakṣupacchaśirasāṃ sandhirucyate /
śiraso 'pyayādārabhya āpakṣāpyayāt pucchāpyayādārabhya āpakṣā pyayāt /
evamivahīti gatam //
kara -- prathamam
puruṣasya pañcamaṃ caturviṃśatiraṅgulaya ekataḥ /
anyatoviṃśatiraṅgulayaḥ prathamaṃ karaṇam /
yathāyoganataṃ bhavet -- upadhāne yathāyujyate tathā kuryāt /
namanaprakāraśvopari śyene vakṣyate /
prathamādayaḥśabdā vyavahārasaukaryāya //
tedve -- yam
prathamakaraṇe prāgāyate dakṣiṇamekamuttaramekamiti saṃhite caturviṃśatyaṅgule pārśvamānyau catvāriṃśadaṅgule tiryaṅnānyau /
tayorekānamanavidhinā madhye nirṇatā ekapārśve unnatā /
taddvitīyaṃ karaṇam /
prathamakaraṇasya ṣaḍbhāgo viṃśatyaṅgulamaṣṭabhāgena pañcadaśāṅgulena yathāyoganatena vardhayet; yathā ṣaḍbāgaḥ pabhānurodhī vakraḥsyādaṣṭamabāga ātmānurūpa ṛjurbhavettattṛtīyaṃ karaṇam //
caturbhā rthaṃ caturbhāgīyāṇūkākhyā /
sādhyardā kāryā /
tasyāścaturbhāgīyāmātramakṣṇayāmātramakṣṇayā chindyāt /
etadṛktaṃ bhavati--pañcacatvāriṃśadaṅgulāyāmaṃ triṃśadahgulavyāsaṃ kṛtvā triṃśadaṅgulamakṣṇayā chindyāt /
evamekā pārśvamānī /
pañcacatvāriṃśadaṅgulayaḥ ekā tiryaṅbhānī triṃśadahgulayaḥ ekākṣṇayā sthitā dvicatvāriṃśadaṅgulayaḥ caturdaśa tilāḥ /
etaccaturtaṃ karaṇam //
sundararājīyā vyākhyā
apya -- chindyāt
pakṣapucchaśiro 'pyayebhyaḥ anyonyaṃ pratyakṣṇayā paricchindyāt /
evamātmanor'dhapuruṣo nirasto bhavati /
evamiva -- prathamam
caturviṃśatyaṅgulaṃ /
pārśvaphalakam /
viṃśatyaṅgulaṃ tiryakphalakam /
yathāyoganataṃ yathā yujyate pakṣe tathā natam /
tasyaikākṣṇayārajjuḥ pañcatriṃśikā viṃśatitilayuktā /
aparā ṣaḍviṃśikā ṣaṭtilayuktā /
evaṃ kṛte pakṣāyāmasya dvādaśabhāgaḥ ekānnaviṃśatirahgulayaḥ tilau ca iṣṭakāvyāso bhavati /
tadetatprathamaṃ karaṇam /
aratniprādeśarahitaprakṛtike pakṣāyāmasya triṃśadaṅgulahāniḥ /
tadanuguṇaṃ ceṣṭakānāṃ namanaṃ bhavati /
tatra karṇau ekaviṃśakaikānnatriṃśakau tilatrayayuktau /
tedve -- dvitīyam
yathā ṣaḍaśrī bhavati tathā saṃhite /
pratha -- tṛtīyam
pañcadaśāṅgulavyāsaṃ aratnayāyāmaṃ samakarṇaṃ dīrghacaturaśraṃ prāgāyataṃ mūmau likhitvā prathamena prāgāyatena yuñjayāttattṛtīyam /
ṛjvavasthitameva prathamāpekṣayā natamityucyate yathāyoganatamiti /
caturbhāga -- caturtham
ekā pārsvamānī pañcadaśāṅgulā /
anyā pañcacatvāriṃśadaṅgulā /
ekā tiryaṅnānī triṃśadaṅgulā /
anyā dvicatvāriṃśadaṅgulā sacaturdaśatilā /
kapardibhāṣyam
caturbāgīyārdhaṃ pañcamam

16.7

ekatastriṃśadaṅgulamanyataḥ pañcadaśāṅgulaṃ tatpañcamam /
tasyākṣṇayā bhedaḥ ṣaṣṭham

16.8

tasya pañcamasyākṣṇayā karṇena vibhajyata iti bhedaḥṣaṣṭham /
puruṣasya pañcamabhāgaṃ daśabhāgavyāsaṃ pratīcīnam āyacchet | tasya dakṣiṇato 'nyam uttarataś ca | tāv akṣṇayā dakṣiṇāoarayoḥ koṭyor ālikhet | tat saptamam

16.9

aratnimātrāyāmaṃ prādeśavyāsaṃ pratīcīnaṃ pratyagāyatamāyacchet /
bhūmau dakṣiṇapārśve 'nyaṃ tathāvidhamuttarataśvānyaṃ tathāvidham /
tāvakṣṇayā karṇena dakṣiṇāvarayoḥ koṭyorārabhya srucyavadālikhet /
tatsaptamam //
evamanyat | uttaraṃ tūttarasyāḥ koṭyālikhet tad aṣṭamam

16.10

evameva kṛtvottaraṃ caturaśramuttarasyāḥ koṭyā ārabhya dakṣiṇāṃ koṭiṃ pratyālikhet srauvavattadaṣṭamam /
caturbhāgīyākṣṇayobhayato bhedo navamam

16.11

akṣṇayā ubhayataḥ karṇena bhedanaṃ khaṇḍanaṃ tasyāścaturbhāgīyāyāstathāvidhaṃ navamaṃ karaṇam /
pādamātraṃ pādeṣṭakā tribhiriti //
upadhāne ṣaṣṭiḥṣaṣṭiḥ pakṣayoḥ prathamā udīcīrnir upadadhyāt

16.12

pucchapārśvayor aṣṭāvaṣṭau ṣaṭhyayas tisro 'gre tata ekān tatas tisraḥ tata ekā
pucchāpyaye caturthyau viśaye | tayos tu paścāt pañcamyāv anīkasaṃhite

Original text: Āpastambaśulbasūtra with the commentaries of Kapardin, Karavinda and Sundararāja · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc