આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્ર · અધ્યાય 17

ઉપધાનકાલે એકસ્મિન્ પક્ષે ષષ્ટિઃ પ્રથમા ઉદીચીરુદગાયતા નિદધ્યાત્ -- ઉપદધ્યાત્ ત્રિંશત્ર્રિંશદ્વિપર્યસ્ય કારિતાઃ ।
એવમુત્તરપક્ષે ઽપિ ।
પુચ્છસ્ય પાર્શ્વયોરુભયોઃષષ્ટયઃ અષ્ટાવેકસ્મિન્ પાર્શ્વે ઽપરસ્મિંશ્વાષ્ટૌ ।
કથમિત્યાહ -- પુચ્છાગ્રે તિસ્રઃ તાસાં પુરસ્તાદેકામ્ ।
એવમુત્તરસ્મિન્ પાર્શ્વે વિપર્યસ્ય કારિતાઃ ।
પુચ્છે ચાત્મનિ ચ સ્થિતે તિર્યક્ -- તયોશ્ ચેતિ તયોઃ પશ્ચાત્પુચ્છે અનીકસંહિતે -- મુખસહિન્તે મેષયૂથવત્ ।
ષોડશઃ ખણ્ડઃ
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
ચતુ -- મમ્
ત્રિંશદઙ્ગુલાયામં પઞ્ચદશવ્યાસં યત્તત્પઞ્ચમં કરણમ્ ॥
તસ્યા -- ષષ્ઠમ્
પઞ્ચમસ્યાક્ષ્ણયા ભેદં કૃત્વા ષષ્ઠં કરણં ભવતિ સા પાદેષ્ટકા ।
તસ્યૈકત્રિંશદઙ્ગુલમન્યત્ પઞ્ચદશાઙ્ગુલમન્યદક્ષ્ણયા એકોનવિંશતિતિલાધિકં ત્રયસ્ત્રિંશદઙ્ગુલમ્ ।
એતત્ ષષ્ઠં કરણમ્ ॥
પુરુષ -- મમ્
ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલાયામં તદર્ધવિસ્તારં ચતુરશ્રં કૃત્વા તસ્ય દક્ષિણત ઉત્તરતશ્ ચ તાદૃશે ચતુરશ્રે ।
એવં ત્રીણિ ચતુરશ્રાણિ કૃત્વા દક્ષિણોત્તરચતુરશ્રે દક્ષિણાપરકોટી પ્રત્યાલિખેત્ ।
એવં પાર્શ્વમાન્યૌ ષડ્વિંશત્યઙ્ગુલે અષ્ટાવિંશતિતિલાધિકે ।
તિર્યઙ્ભાન્યૌ ચતુવિંશત્યઙ્ગુલે ।
એતત્સપ્તમં કરણમ્ ॥
એવમ -- ષ્ટમમ્
સપ્તમવત્ર્રીણિ ચતુરશ્રાણિ કૃત્વા દક્ષિણં દક્ષિણાપરકોટિં પ્રત્યાલિખેદુત્તરમુત્તરાપરકોટિં પ્રતિ ।
એવમપિ તે એવ પાર્શ્વમાન્યૌ પૂર્વં પાર્શ્વં દ્વાદશાઙ્ગુલં પશ્ચિમં તુ ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલં ।
યદેવ તદષ્ટમં કરણમ્ ॥
ચતુર્ભ -- મમ્
ચતુર્ભાગીયાયા ઉભયતો ભેદો ઽક્ષ્ણયાભવેત્ ।
ઇયમપિ પાદેષ્ટકા ।
પાર્શ્વમાન્યૌ અક્ષ્ણયા એકવિંશત્યઙ્ગુલે સપ્તતિલસહિતે તિર્યગેકં ત્રિંશદઙ્ગુલમ્ ।
એવં નવમં કરણમ્ ।
અથોપધાનમુચ્યતે--
ઉપ -- ધ્યાત્
ઉપધાનકાલે દક્ષિણે પક્ષે ષષ્ટિઃ પ્રથમા ઉદીચીર્નિદધ્યાત્ ।
ઉત્તરે ચ ષષ્ટિમ્ ।
છાન્દસો વિભક્તિવ્યત્યયઃ ।
પુચ્છ -- ષ્ઠયાઃ
ષષ્ઠકરણોત્પન્ના અષ્ટાવષ્ટૌ પુચ્છપાર્શ્વયોઃ ।
ઉપધાનપ્રકારમાહ ----
તિસ્રો -- કામ્
પુચ્છપાર્શ્વયોરિત્યેવ ।
તિસ્રો ઽગ્રે પુચ્છસ્ય દક્ષિણશ્રોણ્યામેકા પ્રાચી બાહ્યવિશેષા ।
તસ્યા ઉત્તરતો દ્વે નાનાગ્રે વિશેષસહિતે ।
તયોઃ પુરસ્તાદેકા બાહ્યવિશેષા
પ્રાગગ્રા ।
તસ્યાઃ પુરસ્તાત્પૂર્વવત્તિસ્રઃ ।
તાસાં પુરસ્તાત્ પૂર્વવદેકા ।
એવમુદક્પાર્શ્વે ઽપિ ॥
પુચ્છા -- યે
પુચ્છાત્મસન્ધૌ દ્વે ચતુર્થ્યૌ વિશયે ।
અવિશેષાદાત્મનિ પુચ્છં ચ સમે ॥
તયો -- હિતે
તયોશ્ ચ પશાવત્ દ્વે પઞ્ચમ્યાવર્થેષ્ટકે ।
અનીકં મુખમ્ ।
તેન સંહિતે મેષયુદ્ધવત્ ॥
ષોડશઃ ખણ્ડઃ
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
ચતુ -- પઞ્ચમમ્
ત્રિંશદઙ્ગુલાયામં પઞ્ચદશાહ્ગુલવ્યાસં ।
સમકર્ણં દીર્ઘચતુરશ્રમ્ ।
તસ્યા -- ષષ્ઠમ્
પુરુષ -- મમ્
યથા પુરસ્તાત્પ્રાદેશસ્તિર્યઙ્ભાની પશ્ચાત્તુ પ્રાદેશત્રયમ્ ।
સપ્તમાષ્ટમયોરુભયોરપિ પાર્શ્વફલકાનિ સપ્તવિંશકાનિ ષટ્તિલોનાનિ ।
ચતુ -- મમ્
ચતુર્ભાગીયામુભયતો ઽક્ષ્ણયાભિન્નાયાં ચત્વારો નવમા ભવન્તિ ત્રિકોણાઃ ।
તેષામેકં કરણં નવમં ।
તસ્યૈકં ફલકં ત્રિંશદઙ્ગુલં ।
અન્યે એકવિશકે સપ્તતિલે ।
ઉપ -- ધ્યાત્
પ્રથમાઃ પ્રથમકરણકૃતાઃ ।
એવં ષષ્ટય ઇત્યાદિષુ ઉદીચીરુદગાયતાઃ ॥
પુચ્છ -- ષષ્ટયઃ
પ્રાગાયતા એતાઃ ।
આસામુપધાનપ્રકારમાહ --
તિસ્ર -- કાઃ
તિસૃણાં દ્વે પ્રાગગ્રે ।
એકા પ્રત્યગગ્રા ।
પુચ્છા -- યે
ઉદગગ્રા દક્ષિણાગ્રા ચ ।
તે આત્માનં પુચ્છં ચ પઞ્ચદશાઙ્ગુલાવેતે ।
તયો -- હિતે
અનીકસંહિતે મુખસંહિતે ।
ઉદગાયતે ।
ષોડશઃ ખણ્ડઃ
કપર્દિભાષ્યમ્
શેષે દશ ચતુર્થ્યઃ શ્રોણ્યંસેષુ ચાષ્ટૌ પ્રાચીઃ પ્રતીચીશ્ ચ

પુચ્છશેષે ચતુર્થ્યો દશ તિર્યગાયતાઃ ।
શ્રોણ્યંસેષુ ચાષ્ટૌ શ્રોણ્યાશ્ચતસ્રઃ પ્રાગાયતાઃ ।
ઉત્તરસ્યાં દક્ષિણસ્યાં ચ વિપર્યસ્ય કારિતાઃ ।
અંસયોશ્વૈવમ્ ।
શેષે ચ ષડ્વિંશતિર્ અષ્ટૌ ષષ્ટયશ્ ચતસ્રઃ પઞ્ચમ્યઃ

આત્મનિ શેષે શિષ્ટે દેશે ષડ્વિંશતિશ્ચતુર્થ્યઃ ।
અષ્ટૌ ચતસ્રઃ પઞ્ચમ્યઃ ।
તાસામુપધાનમાર્ગ ઉચ્યતે -- વિશયાનાં માર્ગે તિર્યગાત્મનિ ચતુર્દશ ચતુર્થ્યઃ ।
તાસાં પાર્શ્વયોર્દ્વે દ્વે પ્રાચ્યૌ ચ વિપર્યસ્ય કારિતે ।
ઉત્તરે પાર્શ્વે ચતુર્દશાનામેવ પાર્શ્વયોર્મધ્યે દ્વે દ્વે તિર્યક્ ।
એતાઃષડ્વિંશતિશ્ચતુર્થ્ય ઉપહિતાઃ ।
ચતસ્રશ્ચતુર્ભાગીયાકોણેષુ સ્થિતાઃ ।
તાસુ ચતસ્રઃ પઞ્ચમ્યઃ તિર્યક્ ।
ષષ્ટયશ્વાષ્ટૌ તિર્યગેવ ॥
શિરસિ ચતુર્થ્યૌ વિશયે । તયોશ્ ચ પુરસ્તાત્ પ્રાચ્યૌ

એષ દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ

તયોર્વિશયયોઃ પુરસ્તાત્પ્રાચ્યૌ ચતુર્થ્યૌ વિપર્યસ્ય કારિતા દક્ષિણતઃ ।
એષેતિ ।
કિર્મથમિદમ્ યાવતા દ્વિશત એવ? પરિભાષેયમ્ ।
યો ઽયં પ્રસ્તારો દ્વિશત(ઃસ) ઇતિ પરિભાષ્યતે ।
સઙ્ખ્યાં પૂરયેદિત્યુક્તે દ્વિશત એવ પૂર્યતે ।
ઇતરથા કા સંખ્યા પૂરયિતવ્યેતિ ન જ્ઞાયતે ।
અસ્તિ સહસ્રસંખ્યેતિ ચેન્ન ।
પ્રતિપ્રસ્તારં પૂરયેદિતિ વચનમનર્થઙ્કં સમ્પદ્યતે ।
તસ્માત્પરિભાષેયમિતિ ॥
અપરસ્મિન્ પ્રસ્તારે પઞ્ચપઞ્ચ નિર્ણામયોર્દ્વિતીયાઃ । અપ્યયયોશ્ ચ તૃતીયા આત્માનમ્ અષ્ટભાગાવેતાઃ
દ્વિતીયા વક્રીભૂતાઃ ।
નિર્ણામો વક્રપ્રદેશઃ ।
તસ્મિન્ પ્રદેશે પઞ્ચપઞ્ચ દ્વિતીયાઃ ।
અપ્યયયોશ્ ચ તૃતીયાઃ -- પક્ષાપ્યયયોશ્તૃતીયા આત્માનમષ્ટભાગાવેતા વ્યાપ્તાઃ ।
ચતુર્ભાગીયેષ્ટકામાત્રમાત્મનિ સ્થિતાઃ ।
પઞ્છપઞ્ચ વિપર્યસ્ય કારિતા ઉત્તરે પક્ષાપ્યયે ।
શેષે પઞ્ચચત્વારિંશત્ પ્રથમાઃ પ્રાચીઃ

દક્ષિણે પાર્શ્વે પઞ્ચવિંશતિઃ ।
દક્ષિણે પક્ષે ઉત્તરે પાર્શ્વે પઞ્ચવિંશતિરુત્તરે પક્ષેવિંશતિઃ ।
પુચ્છપાર્શ્વયોઃ પઞ્ચપઞ્ચ સપ્તમ્યઃ
ઉત્તરે પાર્શ્વે વિપર્યસ્ય કારિતાઃ ।
દ્વિતીયચતુર્થોશ્ ચાન્યતરતઃ પ્રતિસંહિતામ્ એકૈકામ્
દ્વિતીયાયાં રીત્યાં ચતુથર્યાં ચ રીત્યાં અન્યસ્મિન્પાર્શ્વે એકૈકા સપ્તમી ।
એકા દક્ષિણે પાર્શ્વે વિપર્યસ્ય કારિતા ।
અપરા ઉત્તરે પાર્શ્વે ॥
શેષે ત્રયોદશાષ્ટમ્યઃ

પુચ્છદેશે ત્રયોદશાષ્ટમ્યઃશેરતે ।
શ્રોણ્યંસેષુ ચાષ્ટૌ ચતુર્થ્યો દક્ષિણા ઉદીચીશ્ ચ
દક્ષિણસ્યાં દક્ષિણાયતે વિપર્યસ્ય કારિતે ।
ઉત્તરસ્યાં શ્રોણ્યાં ઉદગાયતે ।
દક્ષિણેંઽસે ઉદગાયતે વિપર્યસ્ય કારિતે ॥
શેષે ચ વિંશતિસ્ ત્રિંશત્ ષષ્ઠયઃ એકાં પઞ્ચમીમ્

ચકારેણ ચતુર્થ્યો ઽનુકૃષ્યન્તે ।
ત્રિંશત્ ષષ્ઠયઃ એકા ચ પઞ્ચમી ।
તાસામુપાધાનદેશ ઉચ્યતે -- આત્મનો દક્ષિણે પાર્શ્વે દશ ચતુર્ થ્યઃ ।
પઞ્ચ પ્રાચીઃ પઞ્ચ પ્રતીચીઃ એવમુત્તરે પાર્શ્વે ।
મધ્યે ત્રિંશત્ ષષ્ઠયઃ પ્રાચીઃ એકા ચ પઞ્ચમી ।
તાસાં પઞ્ચદશ પ્રાચીઃ ॥
શિરસિ ચતુર્થ્યૌ તયોશ્ ચ પુરસ્તાચ્ચતસ્રો નવમ્યઃ

એષ દ્વિશતપ્રસ્તારઃ

વ્યત્યાસં ચિનુયાદ્ યાવતઃ પ્રસ્તારાંશ્ ચિકીર્ષેત્