આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્ર · અધ્યાય 16

ઇતિ પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ
તૌ ચતુરશ્રૌ યૌ પાર્શ્વસ્થૌ ।
તાવક્ષ્ણયા કર્ણેન આલિખેત્; યથાપ્યયે આત્મપુચ્છસન્ધૌ અર્ધપુરુષમાત્રં કૃતં પૂર્વસ્ય ભવતિ ।
પ્રાચ્યમિવ દક્ષિણં પ્રાચ્યમિવોત્તરમ્ ।
એવં કૃતે ઽપ્યયેર્ઽધપુરુષમાત્રં ભવતિ ।
શિરઃસ્થાનેર્ઽધષુરુષપ્રમાણેન ચતુરશ્રં કૃત્વા પૂર્વસ્યાઃ કરણ્યા અર્ધાદારબ્ય તાવત્યેવાર્ધે મધ્યે નિપાતયેત્ -- આલિખેત્ ।
તિસ્રઃ પરિશિષ્યન્ત ઇત્યુપરિતને વક્ષ્યતિ ।
અત્રાપિ તિસ્રઃ શિરસીત્યુક્તમ્ ।
પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ.
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
અર્ધદ -- યામઃ
અપરેણ યૂપાવટદેશં સંચરમવશિષ્યેત્યાદિ વિમાય પક્ષાપ્યયેષુ શઙ્કું નિહત્ય દક્ષિણોત્તરયા રજ્જ્વા નવારત્નીન્ પ્રાદેશમઙ્ગુલં ચતુર્ભાગોનાં ચાયામં કૃત્વા પક્ષાગ્રેષુ શઙ્કું નિહન્યાત્ ।
એવમેકાદશભિરઙ્ગુલીભિઃ પ્રાદેશેન ચ પુરુષો હીયતે ।
તત્રાર્ધાષ્ટમાભિરઙ્ગુલીભિરેકા ચતુર્ભાગીયા ભવતિ ।
તદર્ધેનાર્ધદ્વિપુરુષાયામાં રજ્જુમુભયતઃ પાશાં કૃત્વા મધ્યે લક્ષણં કૃત્વા પક્ષસ્યાપરકોટિશઙ્ક્વોઃ પ્રતિમુચ્ય લક્ષણેન પ્રાચીમપસાર્ય શઙ્કું નિહન્યાત્ ।
એવં તસ્યૈવ પૂર્વયોઃ કોટ્યોઃ પ્રતિમુચ્ય લક્ષણેન પ્રતીચીમપસાર્ય તત્ર શઙ્કુઃ ।
એવં કૃતે પશ્ચિમપાર્શ્વમાન્યાઃ પુરસ્તાત્ પક્ષ્મધ્યે ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલે સાર્ધસપ્તતિલે લક્ષણં નિપતતિ પુરતશ્વૈવં ।
સ નિર્ણામઃ -- નિર્ણમનં પક્ષસ્ય ।
અર્ધદશમા ઇત્યાદિ સ નિર્ણામ ઇત્યન્તેનોત્તરમપિ પક્ષં કુર્યાત્ ॥
આત્મદ્વિ -- વ્યાસઃ
આત્માનં પ્રાક્ત્વેન દ્વિપુરુષાયામમુદક્ત્વેનાધ્યર્ધપુરુષમનુપૃષ્ઠયં મિનુયાત્ ॥
પુચ્છે -- યેસ્યાત્
પુચ્છે પુરુષાયામાનિ તદર્ધવિસ્તારાણિ પ્રત્યગાયતાનિ ત્રીણિ ચતુરશ્રાણિ દક્ષિણોત્તરાણિ વિહૃત્ય દક્ષિણં ચતુરશ્રં દક્ષિણાપરકોટિં પ્રત્યક્ષ્ણયાલિખેત્ ।
એવમુત્તરાપરકોટિં પ્રતિ ।
એવં કૃતે પુચ્છમૂલેર્ઽધપુરુષવિસ્તારમગ્રે ઽધ્યર્ધપુરુષવિસ્તારં પુરુષમાત્રાયામં ચતુરશ્રં ભવતિ ॥
શિરઃ -- યેત્
આત્મનઃ પૂર્વકરણીમધ્યે પુચ્છવદર્ધાયામવિસ્તારં ચતુરશ્રં કૃત્વા તત્પૂર્વકરણીમધ્યાદ્ દક્ષિણોત્તરકરણ્યોર્મધ્યે રેખાં નિપાતયેત -- રેખયોર્બહિસ્ત્યજેત્ ॥
પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ.
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
અર્ધદ -- યામઃ
વ્યાસઃ પુરુષમાત્ર એવ ।
અથ તસ્ય નિર્ણામઃ --
દ્વિપુર્ -- ણામઃ
કોટયોરગ્રાપ્યયયોરેવં પુરસ્તાત્પૂર્વયોઃ કોટયોરન્તૌ નિયમ્ય યત્પશ્ચાદપચ્છિદ્યતે તત્પુરસ્તાદાગચ્છતિ ।
એતેન -- ખ્યાતઃ આત્મા -- વ્યાસઃ
એવમેવાત્મનિ ત્રયઃ પુરુષાઃ સ્થિતાઃ ।
પુચ્છે -- યેત્
આત્મનઃ પુરસ્તાચ્છિરઃ ।
ઇતિ પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ
કપર્દિભાષ્યમ્
અપ્યયાન્ પ્રતિ શ્રોણ્યંસાન્ અપચ્છિન્દ્યાત્
અપ્યયશબ્દેન પક્ષપુચ્છશિરસાં સન્ધિરુક્તઃ ।
તાન્પ્રત્યપચ્છિ ન્દ્યાત્ -- શ્રોણ્યંસાચ્યજેત્ ।
શિરસો ઽપ્યયાદારભ્ય પક્ષાપ્યયં પ્રતિ ।
એવં શ્રોણ્યોરંસે ચ ।
એવં દ્વે દ્વે ચતુર્ભાગીયે નિરસ્તે ભવતઃ ।
વક્ષ્યતિ ચત્વારિંશત્પરિશિપ્યન્ત ઇતિ ॥
એવમ્ ઇવ હિ શ્યેનઃ

પ્રસિદ્ધઃ ।
વક્ષ્યતિ ચ "યાવદામ્નાનસારૂપ્યમ્ઽ ઇતિ ।
કરણં પુરુષસ્ય પઞ્ચમાયામં ષષ્ઠવ્યાસં કારયેદ્ યથાયોગનતં તત્પ્રથમમ્

પુરુષપઞ્ચમાયામં પુરુષષષ્ઠવ્યાસં -- અરત્નિમાત્રી પાર્શ્વમાની ષડ્ભાગા તિર્યઙ્ભાની યથા યુજ્યતે તથા નતઃ; નતશબ્દેન પ્રજમ્ભનમુચ્યતે ।
તથા પ્રજમ્ભયેત્ ।
એકામક્ષ્ણયાદીર્ઘાં કુર્યાત્ ।
યથા યુજ્યત ઇતિ યથાયોગઃ ।
તત્પ્રથમં કરણમ્ ।
પ્રથમમિત્યસ્ય સંજ્ઞા ।
તે દ્વે પ્રાચી સંહિતે । તદ્ દ્વિતીયમ્

તે દ્વે વિપર્યસ્તે ઉપસૃત્ય મધ્યમફલકે સંસૃષ્ટે યથા તિષ્ઠતઃ તથાવિધં કરણં દ્વિતીયમ્ ।
પ્રથમસ્ય ષડ્ભાગમ્ અષ્ટભાગેન વર્ધયેત્ । યથાયોગનતં તત્ તૃતીયમ્

પ્રથમસ્ય ષડ્બાગકરણમષ્ટભાગેવ વર્ધયેદ્દીર્ઘં કુર્યાત્ ।
માત્રા? તમક્ષ્ણયા છિન્દ્યાત્ ।
છિન્ના યથા યુજ્યતે નમનં તતા યોગઃ ।
યથા પક્ષનમને ઽધ્યર્ઘં યુજ્યતે તથા નતં વક્રં તૃતીયકરણમ્ ।
ચતુર્ભાગીયાધ્યર્ધા । તસ્યાશ્ ચતુર્ભાગીયામાત્રમ્ અક્ષ્ણયા છિન્દ્યાત્ । તચ્ ચતુર્થમ્

ચતુર્ભાગીયાધ્યર્ધં ભૂમાવાલિક્ય ચતુર્બાગીયાં ન ત્યજેત્ ।
તથાભૂતેષ્ટકા યેન કરણેન કિયતે તચ્ચતુર્થં કરણમ્ ।
ષોડશીં ચતુભિરિતિ વક્ષ્યતિ ।
તદેતત્કરણમ્ ॥
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
અપ્ય -- શ્યેનઃ
અપ્યયશવ્દેનાત્મનઃ પક્ષુપચ્છશિરસાં સન્ધિરુચ્યતે ।
શિરસો ઽપ્યયાદારભ્ય આપક્ષાપ્યયાત્ પુચ્છાપ્યયાદારભ્ય આપક્ષા પ્યયાત્ ।
એવમિવહીતિ ગતમ્ ॥
કર -- પ્રથમમ્
પુરુષસ્ય પઞ્ચમં ચતુર્વિંશતિરઙ્ગુલય એકતઃ ।
અન્યતોવિંશતિરઙ્ગુલયઃ પ્રથમં કરણમ્ ।
યથાયોગનતં ભવેત્ -- ઉપધાને યથાયુજ્યતે તથા કુર્યાત્ ।
નમનપ્રકારશ્વોપરિ શ્યેને વક્ષ્યતે ।
પ્રથમાદયઃશબ્દા વ્યવહારસૌકર્યાય ॥
તેદ્વે -- યમ્
પ્રથમકરણે પ્રાગાયતે દક્ષિણમેકમુત્તરમેકમિતિ સંહિતે ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલે પાર્શ્વમાન્યૌ ચત્વારિંશદઙ્ગુલે તિર્યઙ્નાન્યૌ ।
તયોરેકાનમનવિધિના મધ્યે નિર્ણતા એકપાર્શ્વે ઉન્નતા ।
તદ્દ્વિતીયં કરણમ્ ।
પ્રથમકરણસ્ય ષડ્ભાગો વિંશત્યઙ્ગુલમષ્ટભાગેન પઞ્ચદશાઙ્ગુલેન યથાયોગનતેન વર્ધયેત્; યથા ષડ્બાગઃ પભાનુરોધી વક્રઃસ્યાદષ્ટમબાગ આત્માનુરૂપ ઋજુર્ભવેત્તત્તૃતીયં કરણમ્ ॥
ચતુર્ભા ર્થં ચતુર્ભાગીયાણૂકાખ્યા ।
સાધ્યર્દા કાર્યા ।
તસ્યાશ્ચતુર્ભાગીયામાત્રમક્ષ્ણયામાત્રમક્ષ્ણયા છિન્દ્યાત્ ।
એતદૃક્તં ભવતિ--પઞ્ચચત્વારિંશદઙ્ગુલાયામં ત્રિંશદહ્ગુલવ્યાસં કૃત્વા ત્રિંશદઙ્ગુલમક્ષ્ણયા છિન્દ્યાત્ ।
એવમેકા પાર્શ્વમાની ।
પઞ્ચચત્વારિંશદઙ્ગુલયઃ એકા તિર્યઙ્ભાની ત્રિંશદહ્ગુલયઃ એકાક્ષ્ણયા સ્થિતા દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલયઃ ચતુર્દશ તિલાઃ ।
એતચ્ચતુર્તં કરણમ્ ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
અપ્ય -- છિન્દ્યાત્
પક્ષપુચ્છશિરો ઽપ્યયેભ્યઃ અન્યોન્યં પ્રત્યક્ષ્ણયા પરિચ્છિન્દ્યાત્ ।
એવમાત્મનોર્ઽધપુરુષો નિરસ્તો ભવતિ ।
એવમિવ -- પ્રથમમ્
ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલં ।
પાર્શ્વફલકમ્ ।
વિંશત્યઙ્ગુલં તિર્યક્ફલકમ્ ।
યથાયોગનતં યથા યુજ્યતે પક્ષે તથા નતમ્ ।
તસ્યૈકાક્ષ્ણયારજ્જુઃ પઞ્ચત્રિંશિકા વિંશતિતિલયુક્તા ।
અપરા ષડ્વિંશિકા ષટ્તિલયુક્તા ।
એવં કૃતે પક્ષાયામસ્ય દ્વાદશભાગઃ એકાન્નવિંશતિરહ્ગુલયઃ તિલૌ ચ ઇષ્ટકાવ્યાસો ભવતિ ।
તદેતત્પ્રથમં કરણમ્ ।
અરત્નિપ્રાદેશરહિતપ્રકૃતિકે પક્ષાયામસ્ય ત્રિંશદઙ્ગુલહાનિઃ ।
તદનુગુણં ચેષ્ટકાનાં નમનં ભવતિ ।
તત્ર કર્ણૌ એકવિંશકૈકાન્નત્રિંશકૌ તિલત્રયયુક્તૌ ।
તેદ્વે -- દ્વિતીયમ્
યથા ષડશ્રી ભવતિ તથા સંહિતે ।
પ્રથ -- તૃતીયમ્
પઞ્ચદશાઙ્ગુલવ્યાસં અરત્નયાયામં સમકર્ણં દીર્ઘચતુરશ્રં પ્રાગાયતં મૂમૌ લિખિત્વા પ્રથમેન પ્રાગાયતેન યુઞ્જયાત્તત્તૃતીયમ્ ।
ઋજ્વવસ્થિતમેવ પ્રથમાપેક્ષયા નતમિત્યુચ્યતે યથાયોગનતમિતિ ।
ચતુર્ભાગ -- ચતુર્થમ્
એકા પાર્સ્વમાની પઞ્ચદશાઙ્ગુલા ।
અન્યા પઞ્ચચત્વારિંશદઙ્ગુલા ।
એકા તિર્યઙ્નાની ત્રિંશદઙ્ગુલા ।
અન્યા દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલા સચતુર્દશતિલા ।
કપર્દિભાષ્યમ્
ચતુર્બાગીયાર્ધં પઞ્ચમમ્

એકતસ્ત્રિંશદઙ્ગુલમન્યતઃ પઞ્ચદશાઙ્ગુલં તત્પઞ્ચમમ્ ।
તસ્યાક્ષ્ણયા ભેદઃ ષષ્ઠમ્

તસ્ય પઞ્ચમસ્યાક્ષ્ણયા કર્ણેન વિભજ્યત ઇતિ ભેદઃષષ્ઠમ્ ।
પુરુષસ્ય પઞ્ચમભાગં દશભાગવ્યાસં પ્રતીચીનમ્ આયચ્છેત્ । તસ્ય દક્ષિણતો ઽન્યમ્ ઉત્તરતશ્ ચ । તાવ્ અક્ષ્ણયા દક્ષિણાઓઅરયોઃ કોટ્યોર્ આલિખેત્ । તત્ સપ્તમમ્

અરત્નિમાત્રાયામં પ્રાદેશવ્યાસં પ્રતીચીનં પ્રત્યગાયતમાયચ્છેત્ ।
ભૂમૌ દક્ષિણપાર્શ્વે ઽન્યં તથાવિધમુત્તરતશ્વાન્યં તથાવિધમ્ ।
તાવક્ષ્ણયા કર્ણેન દક્ષિણાવરયોઃ કોટ્યોરારભ્ય સ્રુચ્યવદાલિખેત્ ।
તત્સપ્તમમ્ ॥
એવમન્યત્ । ઉત્તરં તૂત્તરસ્યાઃ કોટ્યાલિખેત્ તદ્ અષ્ટમમ્

એવમેવ કૃત્વોત્તરં ચતુરશ્રમુત્તરસ્યાઃ કોટ્યા આરભ્ય દક્ષિણાં કોટિં પ્રત્યાલિખેત્ સ્રૌવવત્તદષ્ટમમ્ ।
ચતુર્ભાગીયાક્ષ્ણયોભયતો ભેદો નવમમ્

અક્ષ્ણયા ઉભયતઃ કર્ણેન ભેદનં ખણ્ડનં તસ્યાશ્ચતુર્ભાગીયાયાસ્તથાવિધં નવમં કરણમ્ ।
પાદમાત્રં પાદેષ્ટકા ત્રિભિરિતિ ॥
ઉપધાને ષષ્ટિઃષષ્ટિઃ પક્ષયોઃ પ્રથમા ઉદીચીર્નિર્ ઉપદધ્યાત્

પુચ્છપાર્શ્વયોર્ અષ્ટાવષ્ટૌ ષઠ્યયસ્ તિસ્રો ઽગ્રે તત એકાન્ તતસ્ તિસ્રઃ તત એકા
પુચ્છાપ્યયે ચતુર્થ્યૌ વિશયે । તયોસ્ તુ પશ્ચાત્ પઞ્ચમ્યાવ્ અનીકસંહિતે