Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āpastambaśulbasūtra with the commentaries · Chapter 15

15.1

caturdaśaḥ khaṇḍaḥ
sarvaiśchandobhirdāśatayibhiśvetavya ityekā śrutiḥ /
prākṛtaiḥ -- prakṛtau yāni chandāṃsi agrirmūrdhetyādīni tairevetyaparā śrutiḥ //
ityāpastambasūtravivaraṇe śulbākhyapraśne kapardisvāmibhāṣye
caturthaḥ paṭalaḥ
karavindīyā vyākhyā
śmaśā -- te
śmaśānamiva cinvīta pitṛloke vṛddhiṃ kāmayamānaḥ /
dvayāni -- yitvāt
gataṃ /
agnayāyatanaprakārarūpāṇi dvayānyapi śmaśānāni loke dṛśyante caturaśrāṇi parimaṇḍalāni ca /
caturaśaḥ -- śraḥ
prakṛtitvāccaturaśrameva cinvīta na maṇḍalamiti samāsa uktaḥ /
śmaśānāni droṇacitetivat kartavyāni /
tsaruṃ varjayedanyatsarvaṃ droṇavat vimānāni /
dvādaśabāgīyā adhyardhāḥ ardhāḥ pādāś ca dvādaśabhāgīyāḥsaptaviṃśatiraṅgulayaḥ trayodaśatilāś ca /
adhyardhā ekatastādṛśāḥ anyata ekacatvāriṃśadaṅgulayaḥ trayaś ca tilāḥ ardhāḥ pādāḥ ekato dvādaśabhāgīyāsadṛśāḥ anyatastadardhāḥ /
pādā ekato dvādaśabhāgīyāsadṛśāḥ anyato navāṅgulayaḥ sādhikāśvatvārastilāś ca /
upadhāne prathamaprastāre purastāt paścāccādhyardhāḥ caturaśrābhaiḥ pracchādanaṃ /
pādābhirar dhābhiś ca saṃkhyāpūraṇaṃ /
dvitīye dakṣiṇata uttarataśvādhyardhābhiścaturaśrābhiḥ pracchādanādi pūrvavat //
chanda -- te
chantobhiḥ ṛgbhiśvīyate iti cchandaśvit etāvāneva viśeṣaḥ /
anyat sarvaṃ prakṛtireva //
sarvai -- kam
savairndaśatayīgataiśchantobhiśvinuyāt /
tāni sahasradhā vibhajya teṣāmekaikena bhāgenaikaikāmiṣṭakāmupadadhyāt /
yajuṣāṃ sthāne chandāṃsi bhaveyuḥ /
tatra yāvatyaḥ yajuṣmatyaḥ iṣṭakāḥ tāvatyaśchandāṃsi vibhajya teṣāmekaikena vibhāgenaikaikāmiṣṭakāṃ yajuṣmatīrūpadadhyāt /
laukampṛṇāstu pūrvavadevana /
athavā daśatayīgataiḥsarvaiśchandobhirgāyatrībhīstriṣṭubbhirjagatībhiranuṣṭubbhirvṛhatībhiruṣṇigbhiḥ paṅktibhirakṣarapaṅktibhirviṣurupābhistredhā vibhaktābhiraticchandobhistridhā vibhaktaisarvābhirddvipadābhiś ca purastādāramya yājñasenībhirupadadhyāt //
prākṛ -- nām
prākṛtaiḥ agnikāṇḍagataiḥ agnirmūrdhetyanuvākasthairgāyatrayādibhiḥ na daśatayībhirityaparam /
nāsmātparaṃ vibhajyata iti siddhāntitam /
atra ślokāḥ --
ekaikavṛddhā ekaikadhā hyagnayaḥ kramaśa ekaśatam /
paṭale tṛtiya uditāsteṣāṃ bhedāścaturtādau //
prakṛtistvavahṇīnāmekavidhā vātha saptavidhāḥ /
ekavidhaprakṛtitve tadā ṣaṇṇāṃ na pakṣapucchāni //
saptavidhaprakṛtitve bhavati ca teṣāṃ sapakṣapucchatvam /
saptavidhaprabhṛtīnāṃ saiva bhavetprakṛtirekaśatavidhāt //
karaṇīnāṃ dvādaśāṃśaiḥ tairuktāṃśayutāyutaiḥ /
pṛthagutpannarūpābhiriṣṭakābhistridhopadheḥ //
traidhamekavidhādīnāṃ cāturvidhyaṃ sapakṣataḥ /
evaṃ praugayugmasya traidhaṃ nānyadapakṣataḥ //
dvau caturaśrau praugau rathacakradroṇacitsamūhyaś ca /
paryupapūrvau cāntyau śmaśānacicchandaśvitiśyenau /
kaṅcidalajau saptavidhāḥ pañcar pūvavaddaśadahanāḥ //
praugacidubhayapraugo rathacakro droṇacichśmaśānāgniḥ /
ete tvapakṣapucchāḥ kūrmacidādyāḥ paroktāś ca /
anye sapakṣapucchā agnaya uktāḥ pravakṣyamaṇāś ca //
śyenapramukhānanalān vyākhyāsye paṭalayorihottarayoḥ //
iti karavindasvāmi kṛtāyāṃ śulbapradīpikāyāṃ caturthaḥ ṣaṭalaḥ
sundararājīyā vyākhyā
(śmaśa -- yate) (dvayā -- tvāt) (catu) ktaḥ /
atra caturaśratve trīṇi śatānyaṣṭāviṃśatiśvāṅgulāḥ ekavintitilāś ca karaṇī /
tasyā dvādaśena saptaviṃśatyaṅgulena trayodaśatilayuktena dvādaśabhāgīyāḥ /
tadardhena pādyāḥ tṛtīyena ca navamyaḥ /
adhārś ca pūrvavat /
upādhāne 'dhyardhā dvādaśapurastātpratīcyaḥ /
pasvāddvādaśa prācyaḥ /
śeṣaṃ droṇateva /
tatra sarvābhāvāt ṣoḍaśeṣṭakā hīyante /
ato'gnimadhye dve uddhṛtyāṣṭādaśanavamyo nidheyāḥ /
dviśataḥ prastāraḥ /
evamevāparaḥ /
prācyudīcyostu viparyāsaḥ /
maṇḍale śmaśānīcadrathacakracitā vyākhyātaḥ
chandaḥayate
chandobhiśvīyat iti chandaśvit /
chāndasaḥ karaṇa upapade vkip /
anyatra karmaṇyagnayākhyāyāmiti /
sarvaiḥ paraṃ tatra sarvairgāyatrayādibhi ścaturuttaraiḥ atidhṛti paryantaiḥ caturdaśabhirutkṛtiparyantairvaikaviṃśatyā trivṛtkakubhādiviśeṣayuktairdāśatayībhya āhṛtaiśchantaubiḥ sarvā iṣṭakāśvinuyādityekaṃ mataṃ /
prākṛtairagnir mūrdhetyanuvākādhītairyājñasenyarthaiḥ punaḥ punarabhyastairityaparaṃ mataṃ /
asyāgreḥ prakṛtivadeva rūpaṃ /
kecitu vayasāṃ vā eṣa pratimayetyasyāpi nityatvādvayasa ākāramapīcchanti /
yathāha -- vodhāyanaḥ -- tasya rūpaṃ śyenākṛtirbhavatīti //
iti śrīmatsundahahājakṛtāyāṃ śulbapradīpikāyāṃ caturthaḥ paṭalaḥ
kapardibhāṣyam
śyenacitaṃ cinvīta suvargakāma iti vijñāyate

15.2

vakrapakṣo vyastapuccho bhavati
śyena iva cetavyaḥ śyanacit tadākāraṃ cinvīta /
ākṛtyāḥ phalamākārasaṃpādanaṃ svayameva vakṣyati /
anṛjupakṣaḥ vyastapuccho 'saṅkocitapucchaḥ /
kathaṃ vakratā? --
paścāt prāṅ udūhati | purastātpratyaṅṅ udūhati | evam iva hi vayasāṃ madhye pakṣanirṇāmo bhavatīti vijñāyate

15.3

unnayati purastātpratyaṅṅ unnayati /
evameva vakrāḥ pakṣā yasya sa vakrapakṣaḥ /
hiśabdaḥ prasiddhau /
evamiva -- evameva vayasāmutpatatāṃ madhye pakṣanirṇāmo namanaṃ bhavatīti śrutiḥ //
yāvān agniḥ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate | prādeśaṃ caturtham ātmanaś caturbhāgīyāś cāṣṭau | tāsāṃ tisraḥ śira itarat pakṣayor vibhajet

15.4

aradninā prādeśena ca virdhito 'gniḥ prākṛto yāvān saṃpadyate prādeśa iti gṛhṇīyāditi śeṣaḥ /
sāratniprādeśāgnau yatprādeśaṃ pucche ātmani caturtaṃ puruṣakṣetraṃ caturbhāgīyāśvāṣṭau śiṣṭe puruṣe 'ṣṭau caturbhāgīyāḥ kṣetraṃ ca gṛhītvā tāsāṃ caturbhāgīyānāṃ disraścaturbāgīyāḥśirasi nidhātavyāḥ /
itaratsarvaṃ pakṣayorvibhajya kṣipet /
ṣaḍaṅgulamātraṃ prādeśe /
ṣaṣṭayaṅgulaṃ puruṣe /
caturbhāgīyāsu pañcasu pādonaṃ navadaśāṅgulam /
etadevaikaikasmina pakṣe kṣaipet /
pañcāratniḥ puruṣaḥ | caturaratniḥ vyāyāmaḥ | caturviṃśatyaṅgulayo 'ratniḥ | tadardhaṃ prādeśa iti kḷptiḥ

15.5

pañceti -- etatpuruṣasya pramāṇam /
caturiti -- etadaratnipramāṇam /
kḷptiḥ -- evaṃ kalpanā /
itiśabdaḥ prakāre /
anenana mārgeṇa kalpayedityarthaḥ /
triṃśadaṅgulaṃ caturbhāgīyam /
karavindīyā vyākhyā
śyena -- te
śyenaḥ -- pakṣiviśeṣaḥ /
tadākāramagniṃ cinvīta svargakāmaḥ /
vayasāṃ vā eṣa pratimayā cīyata iti vayomātrasadṛśaḥ prākṛto 'gniḥ /
ayaṃ tu śyenasadṛśaḥ /
kīdṛśaḥ śyena ityāha --
vakra -- te.
vakrau -- anṛjū pakṣau yasya sa vakrapakṣaḥ /
vyastaṃ vistīrṇaṃ pucchaṃ yasya mūlādārabhya uparyupari vistīrṇaṃ saḥ /
paścāt prāṅudūtīti udūhanamunnayanaṃ prathamapakṣārdhaṃ mūlādārabya paścātprabhṛti prāgunnayet /
purastātpratyaṅṅudūhati /
dvayaṃ pakṣārdhaṃ madhyādārabya purastāt prabhṛti pratyagunnayet /
evamivahīti nipādasamudāyaḥ prasiddhau /
vayasāṃ madhye -- śyenānāṃ pakṣayormadhye /
nirṇāmaḥ -- nirṇamanaṃ nirgatya prahvībhāvaḥ /
vijñāyate -- śrūyate dṛśyat vā /
pakṣanirṇāma iti vacanasāmarthyāt pakṣayormadhye nirṇāmaḥ dṛśyate -- pakṣiṇāṃ dṛśyate iti //
yāvāna -- jet.
prākṛtamagnimātmapakṣapucchaśiraḥsu vibhajet /
kān vibāgānityāha -- pucchāt prādeśakṣetramātmanaśvatuṣpuruṣādekapuruṣakṣetrama (ṣṭau) ṣṭādaśacaturbhāgīyāḥ yāvati kṣetre upadhīyante tāvaccātmakṣetraṃ saṃgṛhya tāsāṃ caturbāgīyānāṃ tisro(gneḥ)gre śiraḥ kuryāt /
avaśiṣṭapañca daśa(viṃśati)caturbāgīyāḥ puruṣaḥ prādeśaśvaprākṛtayoḥ adhyaratnipuruṣayoḥ pakṣayorvibhajet -- kṣipedityarthaḥ /
evaṃ satyardhadaśamā aratnayaścaturbhāgonāṅguliśvaikaikaḥ pakṣaḥ /
ardhatṛtīyapuruṣa ātmā /
puruṣamātraṃ pucchaṃ /
tisraścaturbhagīyāḥśiraḥ //
pañcāra -- kḷptiḥ.
"pañcāratniragnau puruṣaḥ /
yāvān puruṣa ūrdhvabāhustāvāna bhavatīti puruṣapramāṇaviśeṣavidheḥ /
anyatra caturaradniḥ /
caturviṃśatiraṅgulayo 'ratniḥ /
tadardhaṃ prādeśaḥ /
sa ca dvādaśāhgulaḥ /
kḷptiḥ-- acāryasya samayaḥ //
sundararājīyā vyākhyā
śyena yate
taittirīyake kāmyaprakaraṇe paṭhito 'pyayaṃ śyenacit nitya eva svargaphalakatvāt caturaśrāgnivattasyāpi svargaphalakatvaṃ /
"suvargāya vā eṣa lokāya cīyate /
yadagniḥ' iti liṅgāni cātra prāgeva darśitāni /
vakra yate
śrutyanataranidaṃ śyenacidvākyasya śe,bhūtaṃ /
tatra vakratā pakṣamadhye /
vyāsaḥ pucchāgre /
pakṣayorvakrīkaraṇaprakāramapi śrutirevāha ----
pasvātprāṅūdūhati pakṣamadhye /
purastātmatyuṅṅudūhati pakṣāgrāpyayayoḥ /
evamiva hi vayasāṃ pakṣasya madhye madhyapakṣaṃ nirṇāmo vakratā /
madhyepakṣanirṇāmaḥ -- vayasāmutpatatāṃ pakṣamadhye nirṇāma evamiva hi dṛśyata ityarthaḥ /
yāvā te
sāratniprodaśaścaturaśro 'gniryāvān sampadyate tāvānevāyaṃ śyenaciddhavati /
sāratniprādeśagrahaṇasya prayojanamuktameva /
tatra --
prāde ṣṭau
ādadhīteti śeṣaḥ pucche puruṣādadhikaṃ prādeśamātmanaścaturthaṃ puruṣaṃ caturbhāgīyāśvāṣṭau ātmana evādadhīta /
śiṣṭa ātmā /
ardhatṛtīyaḥ puruṣaḥ /
pucchaṃ puruṣapramāṇa(mātra)meva /
tā -- śiraḥ
tāsāṃ tisraścaturbhāgīyāḥ śiraḥ prakalpayet /
itara jet.
pucchādātmanaśvātra śeṣaṃ dvedhā vibhajya pakṣayornidadhyāt /
ekaikasmin pakṣe prādeśārdhaṃ ṣaḍaṅgulaṃ ātmacaturthādardhaṃ ṣaṣṭirahgulayaḥ /
pañcānāṃ caturbhāgīyānāṃ madhye puruṣāyāme pakṣe nyaste pādenā ekānnatriṃśatirahgulayaḥ prākṛtaḥ pakṣaḥ /
catuśvatvāriṃśadadhikaśatāṅgulayaḥ /
ebhiḥ sahitaḥ pādonaikānnatriṃśacchatadvayāṅgulaḥ sampadyate /
tadetadvakṣyati ardhadaśamā aratnaya ityādi /
pañcā kḷptiḥ /
kaparhibhāṣyam
ardhadaśamā aratnayo 'ṅgulayaś ca caturbhāgonāḥ pakṣāyāmaḥ

15.6

prādeśadaśamā aratnayo 'ṅgulayaś ca caturbhāgonāḥ pakṣāyāmaḥ -- pakṣayorāyamaḥ /
prākṛtāḥ ṣaḍaratnayaḥ ardhapuruṣe prādeśasahitāratnidvayamaṣṭādaśāhgulāścaturbhāgonāś ca prādeśe ṣaḍṅgulāḥ /
tā aṣṭādaśabhiḥsahāratniḥ sarvaṃ sambhūyārdhadaśamā aratnayo 'hgulāsva caturbhāgonāḥ /
eṣa pakṣayorāyāmaḥ /
dvipuruṣāṃ rajjum ubhayataḥpāśāṃ karoti | madhye lakṣaṇam | pakṣasyāparayoḥ koṭyor antau niyamya lakṣaṇena prācīnam āyacched evaṃ purastāt | sa nirṇāmaḥ

15.7

etenottaraḥ pakṣo vyākhyātaḥ

15.8

dvipuruṣapramāṇāṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvā madhye lakṣaṇaṃ; kuryāditi śeṣaḥ /
anenaiva mārgeṇottarasyāpi pakṣasya namanaṃ vyākhyātam /
eṣā pakṣayorvakratā // .7 //
ātmā dvipuruṣāyāmo 'dhyardhapuruṣavyāsaḥ

15.9

pucche 'rdhapuruṣavyāsaṃ puruṣaṃ pratīcīnam āyacchet | tasya dakṣiṇato 'nyam uttarataś ca
dvipjaruṣāyāma ātmā adhdhardhapuruṣavyāsaḥ /
evaṃ dīrghacaturaśraṃ vihṛtya pucchasthāner'dhapuruṣā tiryaṅbhānī puruṣapramāṇā pārśvamānī bhavati yathā tathā yacchet -- kuryādityarthaḥ /
tasya caturaśrasya dakṣiṇapārśve 'nyaṃ tādṛgvidhaṃ caturaśramuttarataśvānyam /
evaṃ trīṇi caturaśrāṇi ardhapuruṣavyāsāni /
tāvakṣṇayā vyavalikhet | yathārdhapuruṣo 'pyaye syāt

15.10

śirasy ardhapuruṣeṇa caturaśraṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyā ardhāt tāvati dakṣiṇayor nipātayet

Original text: Āpastambaśulbasūtra with the commentaries of Kapardin, Karavinda and Sundararāja · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc