Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āpastambaśulbasūtra with the commentaries · Chapter 14

14.1

iti trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
upādhāne yathāsūtramadhyardhā upadhāya pūrvārdhe saptadaśeṣṭakā akṣṇayā chindyāt dvāvar dhau /
yadi dīrghāśvet pādā uttarasyāṃ rītyāṃ nevaṣṭakāḥ chindyāt yathā prācīḥ prapādāḥ yathā dakṣiṇasyāmaṣṭau tathaiva prācīrekādvidhā /
tatra tathaiva pūrṇaḥ prastāraḥ /
aparasminprastāre paścādātmanyaṣṭādaśeṣṭakāḥ karaṇe chindyāt /
dve dve iṣṭake dvidhākaraṇenaiva /
yadi dīrghāḥ pādāḥ pūrvasyāṃ rītyāṃ naveṣṭakā bhindyāt /
yathā vā udīcyāḥśroṇyā dve dvetsaroḥ paścādevāgrataḥ pāśamadhyer'dhāḥ pādāśvodīcyaḥ /
evaṃ prastāro dviśataḥ /
tatra ślokā bhavanti ----
mitāstribhistilairūnā caturbhiś ca śatena ca /
droṇasyaiṣātsarormātrā tasya triguṇutaiva sā //
pādā ardhāś ca bhedāsyuḥ karaṇāni vibhāvasau /
droṇākhye tu smaśāne ca caturaśre havirbhuji //
prastāre prathame pādā yatra syustatra nottare /
dvāvardhau prathamastāre catasra stūttare stare //
nidhāya cottare stāre adhyardhatvavipūrvake /
adhyardhā yatra tatra syuḥ pādā dīrghā yadi tvatha //
prācyasyuḥ prathame stāre udīcyastūttare stare /
abhitaḥ pādamadhyardhā rītayasapta cottare //
it.i //
karavindīyā vyākhyā
sarva -- ktaḥ
sarvasyāgnikṣetrasya daśamauśaḥtsaruḥ /
chāndasonapuṃsakaliṃṅganirdeśaḥ /
sāratnipradeśasya daśamobhāgo dvādaśabhāgīyākṣetram /
tasyatsarornirhāraḥ samudāyāt pṛthak karaṇaṃ pucchena pucchapradeśena bhavet /
sa ukto nirhāraḥ caturaśrāccaturaśraṃ nijihīrṣanniti /
caturaśrasyātmanaḥ karaṇī śatatrayamekādaśāṅgulayaḥ ṣaḍviṃśatitilāś ca /
tsarostutryadhikaṃ śatamaṅkulayaḥ ekatriṃśattilāś ca //
karaṇyaḥ kā tasya -- ka ś ca
tasyadroṇasya karaṇī daśakī ṣaḍviṃśatirahgulayaḥ tilonāḥ /
dvādaśabhīgīyānāṃ karaṇī ekataḥṣaḍviṃśatiraṅgulayaḥ tilonāḥ anyatraikonacatvāriṃśadaṅgulayaḥ adhyardhatilonāḥ dvitīyaṃ karaṇaṃ pādeṣṭakā dvādaśabhāgīyānāmeva /
cakārādardheṣṭakāś ca /
tābhirvināsaṅkhyāpūraṇāśakteḥ uktañca śulbāntare pādeṣṭakā ardheṣṭakāś ceti prathamakaraṇamakṣṇayā bhindyāt //
sāpādeṣṭakā athavā dvādaśabhāgā pārśvamānikā /
tatturīyaṃ /
tiryakmānikā pādeṣṭakā //
upadhāne prācīḥ
ātmani pūrvabhāge dvādaśeṣṭakāḥ pratīcīrupadadhāti /
tsarvarge catasraḥ /
śroṇyoḥ pratyekañcatasraḥ /
evaṃ caturviṃśati radhyardhāḥ //
sarva -- yet
śiṣṭamagnikṣetraṃ dvādaśabhāgīyābhiḥ pracchādayet pucche caturiṣṭake dve rītyau dvayoḥ purastār pucchāpya ya viśayarūpaikāḥ caturiṣṭakāś ca /
tasyāḥ purastāddiśyekā /
atmani dvādaśeṣṭakāḥ udīcyonavarītayaḥ /
ekaviṃśati śataṃ caturaśrāḥ /
caturviṃśatiradhyardhāḥ /
uttarasminpārśva navacaturaśrā udhṛtya ṣaṭtriṃśataṃ dīrghāḥ pādāḥ pratīcīrupadadhyāt /
dakṣiṇasmin pārśveca navoddhṛtyaṣṭtriṃśataṃpādāḥ /
ṣūrvasyāṃ diśi dvādhaśabhāgīyānāmupāntye uddhṛtyadveddve cārde upadadhyāt /
akṣṇayāpādāśvet pūrvārdhe 'ṣṭādaśacaturaśrā udhṛtyadvisaptatipādāḥ dve iṣṭake uddhṛtya dve dve cārdhe /
dviśataḥ eṣa prastāraḥ //
aparasmin -- udīcīś ca
āsmani dakṣiṇatodvādaśa /
tathaivottarataḥ /
pucchapārśvayoścatasraścatasraḥ /
prācyorītayaḥ dvātriṃśat //
sarva -- yet
pucche catasraścaturaśrā ātmani dvādaśeṣṭakāḥ prācyonavarītayaḥ /
tādvādaśaśatam /
paścādātmani /
daśacaturaśrā uddhṛtya dvātriṃśatamakṣṇayāpādā upadadhyāt /
catasraśvārvāḥ dīrghāśvet pādāḥ pūrvasyāṃ rītyāṃ naveṣṭakā uddhṛtya ṣaṭatriṃśataṃ pādā utīcya upadadhyāt /
paścādātmanyaṣṭādaśa caturaśrāḥ navapādā utīcīrupadhāya tāsāṃ purastādabhito dvipādāḥ saptārdhāḥ upadhāyatāsāṃ purastādaṣṭādaśārdā upadhāyatāsāṃ purastānnavapādā upadadhyāt /
dviśata eṣaprastāraḥ /
sundararājīyā vyākhyā
sarvasyā uktaḥ
pucchamivātmano vahirbhūtaṃ paścānminuyādityarthaḥ ta6 caturaśradroṇacit dvādhaśatriśatāṅgulenāṣṭhatilonena samacaturaśraḥ tasya paścānmadhyadeśe karaṇītṛtīyenatsarusamacaturaśram /
tasya karaṇya kārayet
ātmakaraṇyā dvādaśena ṣaḍviṃśatyaṅgulenaikatilonena samacaturaśrāḥ /
adhyardhāḥ -- pādeṣṭakāś ca
tṛtīyena ca navamyaḥ pūrvavat /
upādāne -- dadhāti
dvādaśībhirudīcī rītiḥ //
tsarvargre -- prācīḥ
tsarvargre catasro 'dhyardhāḥ, śroṇyaś ca catasraścatasraḥ /
evaṃ dvādaśa /
sarvamagniṃ -- pracchādayet
dvādhaśībhirevaṃ pracchādite 'ṣṭācatvāriṃśacchataṃ bhavati /
pādeṣṭakābhiḥ -- pūrayet
ātmani prācyo dvādaśarītayaḥ /
tatra dadiṇasyāṃ paścāddvayaṃ hitvā pūrvāstisro navamya udīcyaḥ /
tato dvādaśa pādyāḥ /
tatastisro navamyaḥ /
tataḥ prākapādyā dvādaśa /
tatastisro navamyaḥ udīcyaḥ /
tataḥ prāgdvādaśyadhyardhe /
evameva dvādaśīrītiḥ /
evaṃ dviśataḥ prastāraḥ //
aparasmin -- ucīcīś ca
dvādaśa dvādaśa /
dakṣiṇeti dvitīyāvahuvacanasvīkāraḥ /
tsarupārśvayordakṣiṇā udīcīścatasraścatasraḥ /
sarvamagniṃ -- pracchādayet
catuśvatvāriṃśacchataṃ bhavati //
pādeṣṭakābhi'-- pūrayet
ātmanyudīcyo dvādaśa rītayaḥ /
atrāparasyāṃ dakṣiṇādhyardhāyā udaktisro navamyaḥ prācyaḥ /
tato 'ṣṭau pādyāḥ /
tatastisro navamyaḥ /
tato dvādaśī tatastisro navamyaḥ /
tato 'ṣṭau pādyāḥ tatastisro navamyaḥ /
tatodvādaśī /
tatastisro navamyaḥ /
tato 'dhyardhā /
evaṃ pūrvā rītiḥ /
dviśataḥ prastāraḥ /
vyatyāsaṃ ---- cikīrṣet
atha parimaṇḍalasya droṇaciteḥ prakāro vakṣyate /
ṣaṭsaptatiśatā ṅgulaśtrayastilono veṇurubhayatāśchidraḥ /
madhyeśaṅkuṃ nihatya tasmin veṇośchidraṃ pratimucya chidrāntareṇa parimaṇlaṃ parilikhet /
madhyaśaṅkoḥ paścādaṣṭaṣaṣṭiśatāṅgule satiladvaye śaṅkuḥ /
tasya paścātsaruḥ /
samacaraśraṃ tiladvayonacatuḥśatāṅgulaṃ kuryāt /
maṇḍalamadhyaśaṅkoḥ paścāccatuḥśatāṅgule tilatrayone śaṅkaṃ nihatya tasmin veṇochidraṃ pratimucyānyena cchidreṇatsaruṇo dakṣiṇāparakoṇādārabhya uttarāparakoṇādālikhet, yathātsarvagraṃ pradhyākāraṃ bhavati /
maṇḍalabhramaṇetsarupurvānter'dhe yāvaddhriyate tāvatpaścādāgacchati /
tato maṇjalamadhye pūrvavaccaturaśraṃ navacatvāriṃśad dviśatāṅgulamaṣṭatilonamavadadhyāt /
tasya karaṇyā dvādaśeneṣṭakāḥ ekaviṃśatyaṅgulā navītalonāḥ caturaśramadhye catuśvatvāriṃśacchatamiṣṭakāḥśerate /
tato dīrghamekaṃ karaṇam /
tasya tilonaṣaḍviṃśatyahgulā tilaśvī /
catustriṃśakaṃ dvāviṃśatitilaṃ pārśvam /
tāḥ pradhimūlamadhye catasraścatasro nidheyāḥ pūrvāparayoḥ prāgāyatā dakṣiṇottarayorudagāyatāḥ /
pradhiśeṣeṣu saptasapteṣṭakāḥ /
catasṛṇāṃ mukheṣu tisraḥ /
pārśvayordvedve iti tāsāṃ catvari karaṇāni /
trikoṇamādyaṃ, tasya ṣaṭtilonamaṣṭāviṃśatyaṅgulamekaṃ phalakaṃ /
ṣaṭtriṃśakam saptatilonaṃ dvitīyam /

tryaṃśonitaṃ ṣaṭcatvāriṃśadaṅgulaṃ tṛtīyaṃ karṇarūpaṃ, taddhanuriva takṣet, yathādhyardhāṅguliḥśaro bhavet /
dvidīyasya ṣaṭtilonamaṣṭāviṃśakamekaṃ tilyakphalakam /
tryaṃśonacatuśvatvāriṃśadaṅgulamanyat /
saptatilaṃ ṣaṭtriṃśakamekaṃ pārśvam /
sāṣṭādaśatilaṃ navatriṃśakaṃ pārśvāntaram /
taddhanuriva takṣet, yathā sa catustilāṅguliḥśaraḥ /
tṛtīyasya satilaṃ navakamekaṃ tiryakphalakamekam /
satilaṃ ṣoḍaśāhgulamanyat /
dvādaśatilonaṃ pañcatriṃśadaṅgulamekaṃ pārśvaṃ dvādaśatilayuktaṃ pañcatriṃśakaṃ pārśvāntaram, taddhanuriva takṣet /
triṃśattilāḥśaraḥ /
caturthasya satile ṣoḍaśike tiraśvayau pārśve ca daśatilonepañcatriṃśake /
ephaṃ pārśvaṃ dhanuriva takṣet /
ekānnatriṃśattilāḥśaraḥ /
eṣā iṣṭakā pradhimadhye sthāpyā, abhitastisrastisraḥ pūrvoktāḥ kramotkrameṇa /
evaṃ maṇḍalakṣetre aṣṭāśītiśatamiṣṭakā bhavanti /
tato 'parapradhermadhyāstisra uddhṛtyatsarvagre nidadhyāt /
tsaruśeṣe dvādaśa dīrgheṣṭakāḥ /
dviśataḥ prastāraḥ /
evamevāparaḥ prastāraḥ /
caturaśrasraktayastu mahādikṣu bhavanti /
tsaruṇastvanye dve karaṇe /
tatraikasya tilone ṣaḍviṃśatyaṅgule tilyakphalake /
catvāriṃśadaṅgule tryaṃśe pārśvai /
ekākṣṇayārajhjustricatvāriṃśadaṅgulā ṣaṭtilayuktā /
anyā tvekapañcāśadahgulā sadaśatilā /
ekaṃ pārśvaphalakaṃ dhanuriva takṣet /
sa catustilāṅguliḥśaraḥ /
anyadapi pārśvamevameva /
antaśvāpaṃ tu bhavati yathaivamiṣṭakārūpaṃ, etā iṣṭakāḥtsarupārśvayoścatasraścatasra udagāyatāḥ /
athānyattilonaṣaḍviṃśakaṃ samacaturaśraṃ tasyaikaṃ tilyakphalaṃ dhanuriva takṣet yathā ṣoḍaśatilāḥśaro bhavati /
evamevānyattiryakphalakaṃ. antaśvāvīṃ tu bhavati /
yathaivamiṣṭakāḥtsarumadhye etāścatasraḥ prastāro dviśataḥ /
vyatyasaṃ cinuyādyavataḥ prastārāṃśvitīṣont //
iti trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
kapardikṣāṣyam
samūhyaṃ cinvīta paśukāma iti vijñāyate

14.2

samūhanneveṣṭakā upadadhāti

14.3

dikṣu cātvālā bhavanti | tebhyaḥ puraṣimabhyudūhatīti vijñāyate

14.4

samūhyaṃ ityupadhānaprakāraviśeṣo nākṛtiviśeṣaḥ /
prakṛtāvevāyaṃ vidhiḥ nākṛtivikāreṣu /
agnikṣetrasya parita iṣṭakāḥ sthāpayitvā yathā samūhanaṃ kriyate tathopadadhāti sarvata upādāyopadadhātīti yāvat /
sa evopadhānavidhiḥ -- "pratidiśaṃ cātvālā bhāvanti bahirvedi /
tebhyaśvātvālebhyaḥ purīṣaṃ pāṃśūnabhyudṛhatīti' śrutiḥ /
paricāyyaṃ cinvīta grāmakāma iti vijñāyate

14.5

ayamapyupadhānavidhiḥ //
madhyamāṃ svayamātṛṇṇāṃ pradakṣiṇamiṣṭakāgaṇaiḥ paricinoti | sa pariyāyyaḥ

14.6

tṛtīyasyāṃ citau svayamātṛṇṇāmupadhāya iṣṭakāgaṇaiḥ pradakṣiṇaṃ tāṃ svayamātṛṇṇāṃ parita upadadhāti /
sa paricāyyaḥ /
upacāyyaṃ cinvīta grāmakāma iti vijñāyate

14.7

paricāyyenoktaḥ

14.8

pūrvavatparicāyyena vyatyāsaḥ /
karavindīyā vyākhyā
samū -- te
samūhanamatra guṇo nākṛtiviśeṣaḥ /
tametamagniṃ cinvīta paśukāmaḥ /
samūhyaśabdasya pravṛttinimittamāha----
samūha dhāti
samūhanniva upadhāna itti parito 'gnikṣetramiṣṭakāḥsthāpayitvā samūhan -- sampādayanniva yathāyathā bāhyābhyantarā iṣṭakāḥ unnatā bhaveyuḥ tathātathopadadhyāt /
ayamarthaḥ -- yathā sarvamagnikṣetramantarata unnataṃ bahirninataṃ bhavati tathā puriṣeṇa kṛtvā tatreṣṭakā upadhāya sapurīṣābiḥ kṣetrapūraṇaṃ kuryāditi //
dikṣucā -- yate.
dikṣu catṛsṛṣvapi cātvālāḥ /
purīṣāṇāṃ vāhulyāccātvālabāhulayaṃ dikṣvekaikaṃ cātvālaṃ śamyayā vimāya kāla eva prakṛtivaduttaravediṣu yavayati /
tebhyaḥ
sarvebhyaḥ purīṣāṇyādāya citimabhyūhayediti /
prakṛtānyeva vimānakaraṇopadhānāni //
paricata -- te
paricayanamatra guṇaḥ /
kṣutyarthaṃ vyācaṣṭe --
madhyamā -- yyaḥ.
tṛtīyasyāṃ citāvākramaṇādisvayamātṛṇṇāntamupadhāya hiraṇyeṣṭakābhirgaṇaiḥ pradakṣiṇaiḥ pradakṣiṇaṃ svayamātṛṇṇāṃ paricinuyāt /
prākṛtānāṃ sthānānāṃ vādhakaṃ paricayanam /
eṣa dviśataḥ /
upa -- ktaḥ
upacayanamapi guṇaḥ /
upacayanaṃ samīte cayanam /
tānyeva vimānakaraṇopadhānāni /
sarvaṃ paricāyyavat /
ayaṃ bhedaḥ -- ādyasya bahirārabhya svayamātṛṇṇāsamīpe samāptiḥ /
dvitīyasya svayamātṛṇṇāsamīpa ārabhya vahiḥsamāptiḥ /
sundararājīyā vyākhyā
atha caturdaśaḥ khaṇḍaḥ
samū dhāti
agnanikṣetraṃ parita iṣṭakāḥsthāpayitvā samūhan ekatra rāśīkūrvannivopadadhāti //
dikṣu cātvālā sa paricāyyaḥ
svayamātṛṇṇāmupadhāyānyāḥsarvā iṣṭakāḥsvayamātṛṇṇāṃ parita upadadhāti /
na tu prācīḥ pratīcīrityādayo viśeṣāḥ /
pūrvaḥpūrvo gaṇaḥsavayamātṛṇṇāsamīpe /
tatastato bahiruttarauttaraḥ /
anayoḥsamūhyaparicāyyayoḥ prakṛtivadeva rūpaṃ iṣṭakāś ca viśeṣāvacanāt /
athavā samūhasya paritaḥsthitvā samūhane kriyamāṇe maṇḍalarūpa iṣṭakācayo bhavatītyarthānmaṇḍalarūpatvamagnerbhavati /
paricāyyasyāpi svayamātṛṇṇāparicayanaṃ maṇḍalarūpa evāgnāvupapadyate iti arthādeva maṇḍalarūpatvaṃ /
tathāca bodhāyanaḥ -- samūhyaparicāyyau pūrveṇa rathacakracitā vyākhyātāviti /
upacā -- kraḥ
pūrvasyaivedaṃ śākāntarīyaṃ saṃjñāntaramityarthaḥ /
kapardibhāṣṭam
śmaśānacitaṃ cinvīta yaḥ kāmayet pitṛloka ṛdhnuyāmiti vijñāyate

14.9

pitṛloke ṛdhyāsamiti yaḥ kāmayet sa evaṃ cinuyāt /
dvayāni khalu śmamaśānāni caturaśrāṇi parimaṇḍalāni ca

14.10

tatra yathākāmī śabdārthasya viśayitvāt

14.11

caturaśraṃ vā | yasya guṇaśāstram

14.12

sa caturaśraḥ | tsaruvarjaṃ droṇacitoktaḥ

14.13

caturaśrākārāṇi santi śmaśānāni parimaṇḍalākārāṇi ca /
tatrecchātaḥ pravṛttiḥ śabdasyobhayapravṛtteḥ /
yadi vartulākāraḥ rathacakravat /
caturaśraṃ veti -- gatametat // .//
yasya guṇaśāstraṃ pitṛlokasambaddhaṃ taccaturaśre śmaśāne na vartule /
khālā hi tatra nikṣipyante /
yeṣu paitṛmedhikakriyā teṣāṃ pitṝṇāṃ samvandhaḥ ṛdhyā ca /
tasmāccaturaśra eva cetavyaḥ yadi caturaśrastadātsaruvarjaṃ droṇacitoktaḥ -- tatsarvaṃ droṇacityeva vyākhyātam //
chandaścitaṃ cinvīta paśukāma iti vijñāyate

14.14

chandobhireva yatreṣṭakāsvīyante taṃ chandasvivaṃ paśukāmaśvinuyādityasyāḥ śruterarthaṃ śrutidvayena vyācaṣṭe --
sarvaiś chandobiś cinuyād ity ekam | prākṛtair ity aparam

Original text: Āpastambaśulbasūtra with the commentaries of Kapardin, Karavinda and Sundararāja · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc