આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્ર · અધ્યાય 15

ચતુર્દશઃ ખણ્ડઃ
સર્વૈશ્છન્દોભિર્દાશતયિભિશ્વેતવ્ય ઇત્યેકા શ્રુતિઃ ।
પ્રાકૃતૈઃ -- પ્રકૃતૌ યાનિ છન્દાંસિ અગ્રિર્મૂર્ધેત્યાદીનિ તૈરેવેત્યપરા શ્રુતિઃ ॥
ઇત્યાપસ્તમ્બસૂત્રવિવરણે શુલ્બાખ્યપ્રશ્ને કપર્દિસ્વામિભાષ્યે
ચતુર્થઃ પટલઃ
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
શ્મશા -- તે
શ્મશાનમિવ ચિન્વીત પિતૃલોકે વૃદ્ધિં કામયમાનઃ ।
દ્વયાનિ -- યિત્વાત્
ગતં ।
અગ્નયાયતનપ્રકારરૂપાણિ દ્વયાન્યપિ શ્મશાનાનિ લોકે દૃશ્યન્તે ચતુરશ્રાણિ પરિમણ્ડલાનિ ચ ।
ચતુરશઃ -- શ્રઃ
પ્રકૃતિત્વાચ્ચતુરશ્રમેવ ચિન્વીત ન મણ્ડલમિતિ સમાસ ઉક્તઃ ।
શ્મશાનાનિ દ્રોણચિતેતિવત્ કર્તવ્યાનિ ।
ત્સરું વર્જયેદન્યત્સર્વં દ્રોણવત્ વિમાનાનિ ।
દ્વાદશબાગીયા અધ્યર્ધાઃ અર્ધાઃ પાદાશ્ ચ દ્વાદશભાગીયાઃસપ્તવિંશતિરઙ્ગુલયઃ ત્રયોદશતિલાશ્ ચ ।
અધ્યર્ધા એકતસ્તાદૃશાઃ અન્યત એકચત્વારિંશદઙ્ગુલયઃ ત્રયશ્ ચ તિલાઃ અર્ધાઃ પાદાઃ એકતો દ્વાદશભાગીયાસદૃશાઃ અન્યતસ્તદર્ધાઃ ।
પાદા એકતો દ્વાદશભાગીયાસદૃશાઃ અન્યતો નવાઙ્ગુલયઃ સાધિકાશ્વત્વારસ્તિલાશ્ ચ ।
ઉપધાને પ્રથમપ્રસ્તારે પુરસ્તાત્ પશ્ચાચ્ચાધ્યર્ધાઃ ચતુરશ્રાભૈઃ પ્રચ્છાદનં ।
પાદાભિરર્ ધાભિશ્ ચ સંખ્યાપૂરણં ।
દ્વિતીયે દક્ષિણત ઉત્તરતશ્વાધ્યર્ધાભિશ્ચતુરશ્રાભિઃ પ્રચ્છાદનાદિ પૂર્વવત્ ॥
છન્દ -- તે
છન્તોભિઃ ઋગ્ભિશ્વીયતે ઇતિ ચ્છન્દશ્વિત્ એતાવાનેવ વિશેષઃ ।
અન્યત્ સર્વં પ્રકૃતિરેવ ॥
સર્વૈ -- કમ્
સવૈર્ન્દશતયીગતૈશ્છન્તોભિશ્વિનુયાત્ ।
તાનિ સહસ્રધા વિભજ્ય તેષામેકૈકેન ભાગેનૈકૈકામિષ્ટકામુપદધ્યાત્ ।
યજુષાં સ્થાને છન્દાંસિ ભવેયુઃ ।
તત્ર યાવત્યઃ યજુષ્મત્યઃ ઇષ્ટકાઃ તાવત્યશ્છન્દાંસિ વિભજ્ય તેષામેકૈકેન વિભાગેનૈકૈકામિષ્ટકાં યજુષ્મતીરૂપદધ્યાત્ ।
લૌકમ્પૃણાસ્તુ પૂર્વવદેવન ।
અથવા દશતયીગતૈઃસર્વૈશ્છન્દોભિર્ગાયત્રીભીસ્ત્રિષ્ટુબ્ભિર્જગતીભિરનુષ્ટુબ્ભિર્વૃહતીભિરુષ્ણિગ્ભિઃ પઙ્ક્તિભિરક્ષરપઙ્ક્તિભિર્વિષુરુપાભિસ્ત્રેધા વિભક્તાભિરતિચ્છન્દોભિસ્ત્રિધા વિભક્તૈસર્વાભિર્દ્દ્વિપદાભિશ્ ચ પુરસ્તાદારમ્ય યાજ્ઞસેનીભિરુપદધ્યાત્ ॥
પ્રાકૃ -- નામ્
પ્રાકૃતૈઃ અગ્નિકાણ્ડગતૈઃ અગ્નિર્મૂર્ધેત્યનુવાકસ્થૈર્ગાયત્રયાદિભિઃ ન દશતયીભિરિત્યપરમ્ ।
નાસ્માત્પરં વિભજ્યત ઇતિ સિદ્ધાન્તિતમ્ ।
અત્ર શ્લોકાઃ --
એકૈકવૃદ્ધા એકૈકધા હ્યગ્નયઃ ક્રમશ એકશતમ્ ।
પટલે તૃતિય ઉદિતાસ્તેષાં ભેદાશ્ચતુર્તાદૌ ॥
પ્રકૃતિસ્ત્વવહ્ણીનામેકવિધા વાથ સપ્તવિધાઃ ।
એકવિધપ્રકૃતિત્વે તદા ષણ્ણાં ન પક્ષપુચ્છાનિ ॥
સપ્તવિધપ્રકૃતિત્વે ભવતિ ચ તેષાં સપક્ષપુચ્છત્વમ્ ।
સપ્તવિધપ્રભૃતીનાં સૈવ ભવેત્પ્રકૃતિરેકશતવિધાત્ ॥
કરણીનાં દ્વાદશાંશૈઃ તૈરુક્તાંશયુતાયુતૈઃ ।
પૃથગુત્પન્નરૂપાભિરિષ્ટકાભિસ્ત્રિધોપધેઃ ॥
ત્રૈધમેકવિધાદીનાં ચાતુર્વિધ્યં સપક્ષતઃ ।
એવં પ્રૌગયુગ્મસ્ય ત્રૈધં નાન્યદપક્ષતઃ ॥
દ્વૌ ચતુરશ્રૌ પ્રૌગૌ રથચક્રદ્રોણચિત્સમૂહ્યશ્ ચ ।
પર્યુપપૂર્વૌ ચાન્ત્યૌ શ્મશાનચિચ્છન્દશ્વિતિશ્યેનૌ ।
કઙ્ચિદલજૌ સપ્તવિધાઃ પઞ્ચર્ પૂવવદ્દશદહનાઃ ॥
પ્રૌગચિદુભયપ્રૌગો રથચક્રો દ્રોણચિછ્શ્મશાનાગ્નિઃ ।
એતે ત્વપક્ષપુચ્છાઃ કૂર્મચિદાદ્યાઃ પરોક્તાશ્ ચ ।
અન્યે સપક્ષપુચ્છા અગ્નય ઉક્તાઃ પ્રવક્ષ્યમણાશ્ ચ ॥
શ્યેનપ્રમુખાનનલાન્ વ્યાખ્યાસ્યે પટલયોરિહોત્તરયોઃ ॥
ઇતિ કરવિન્દસ્વામિ કૃતાયાં શુલ્બપ્રદીપિકાયાં ચતુર્થઃ ષટલઃ
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
(શ્મશ -- યતે) (દ્વયા -- ત્વાત્) (ચતુ) ક્તઃ ।
અત્ર ચતુરશ્રત્વે ત્રીણિ શતાન્યષ્ટાવિંશતિશ્વાઙ્ગુલાઃ એકવિન્તિતિલાશ્ ચ કરણી ।
તસ્યા દ્વાદશેન સપ્તવિંશત્યઙ્ગુલેન ત્રયોદશતિલયુક્તેન દ્વાદશભાગીયાઃ ।
તદર્ધેન પાદ્યાઃ તૃતીયેન ચ નવમ્યઃ ।
અધાર્શ્ ચ પૂર્વવત્ ।
ઉપાધાને ઽધ્યર્ધા દ્વાદશપુરસ્તાત્પ્રતીચ્યઃ ।
પસ્વાદ્દ્વાદશ પ્રાચ્યઃ ।
શેષં દ્રોણતેવ ।
તત્ર સર્વાભાવાત્ ષોડશેષ્ટકા હીયન્તે ।
અતોઽગ્નિમધ્યે દ્વે ઉદ્ધૃત્યાષ્ટાદશનવમ્યો નિધેયાઃ ।
દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
એવમેવાપરઃ ।
પ્રાચ્યુદીચ્યોસ્તુ વિપર્યાસઃ ।
મણ્ડલે શ્મશાનીચદ્રથચક્રચિતા વ્યાખ્યાતઃ
છન્દઃઅયતે
છન્દોભિશ્વીયત્ ઇતિ છન્દશ્વિત્ ।
છાન્દસઃ કરણ ઉપપદે વ્કિપ્ ।
અન્યત્ર કર્મણ્યગ્નયાખ્યાયામિતિ ।
સર્વૈઃ પરં તત્ર સર્વૈર્ગાયત્રયાદિભિ શ્ચતુરુત્તરૈઃ અતિધૃતિ પર્યન્તૈઃ ચતુર્દશભિરુત્કૃતિપર્યન્તૈર્વૈકવિંશત્યા ત્રિવૃત્કકુભાદિવિશેષયુક્તૈર્દાશતયીભ્ય આહૃતૈશ્છન્તૌબિઃ સર્વા ઇષ્ટકાશ્વિનુયાદિત્યેકં મતં ।
પ્રાકૃતૈરગ્નિર્ મૂર્ધેત્યનુવાકાધીતૈર્યાજ્ઞસેન્યર્થૈઃ પુનઃ પુનરભ્યસ્તૈરિત્યપરં મતં ।
અસ્યાગ્રેઃ પ્રકૃતિવદેવ રૂપં ।
કેચિતુ વયસાં વા એષ પ્રતિમયેત્યસ્યાપિ નિત્યત્વાદ્વયસ આકારમપીચ્છન્તિ ।
યથાહ -- વોધાયનઃ -- તસ્ય રૂપં શ્યેનાકૃતિર્ભવતીતિ ॥
ઇતિ શ્રીમત્સુન્દહહાજકૃતાયાં શુલ્બપ્રદીપિકાયાં ચતુર્થઃ પટલઃ
કપર્દિભાષ્યમ્
શ્યેનચિતં ચિન્વીત સુવર્ગકામ ઇતિ વિજ્ઞાયતે

વક્રપક્ષો વ્યસ્તપુચ્છો ભવતિ
શ્યેન ઇવ ચેતવ્યઃ શ્યનચિત્ તદાકારં ચિન્વીત ।
આકૃત્યાઃ ફલમાકારસંપાદનં સ્વયમેવ વક્ષ્યતિ ।
અનૃજુપક્ષઃ વ્યસ્તપુચ્છો ઽસઙ્કોચિતપુચ્છઃ ।
કથં વક્રતા? --
પશ્ચાત્ પ્રાઙ્ ઉદૂહતિ । પુરસ્તાત્પ્રત્યઙ્ઙ્ ઉદૂહતિ । એવમ્ ઇવ હિ વયસાં મધ્યે પક્ષનિર્ણામો ભવતીતિ વિજ્ઞાયતે

ઉન્નયતિ પુરસ્તાત્પ્રત્યઙ્ઙ્ ઉન્નયતિ ।
એવમેવ વક્રાઃ પક્ષા યસ્ય સ વક્રપક્ષઃ ।
હિશબ્દઃ પ્રસિદ્ધૌ ।
એવમિવ -- એવમેવ વયસામુત્પતતાં મધ્યે પક્ષનિર્ણામો નમનં ભવતીતિ શ્રુતિઃ ॥
યાવાન્ અગ્નિઃ સારત્નિપ્રાદેશઃ સપ્તવિધઃ સંપદ્યતે । પ્રાદેશં ચતુર્થમ્ આત્મનશ્ ચતુર્ભાગીયાશ્ ચાષ્ટૌ । તાસાં તિસ્રઃ શિર ઇતરત્ પક્ષયોર્ વિભજેત્

અરદ્નિના પ્રાદેશેન ચ વિર્ધિતો ઽગ્નિઃ પ્રાકૃતો યાવાન્ સંપદ્યતે પ્રાદેશ ઇતિ ગૃહ્ણીયાદિતિ શેષઃ ।
સારત્નિપ્રાદેશાગ્નૌ યત્પ્રાદેશં પુચ્છે આત્મનિ ચતુર્તં પુરુષક્ષેત્રં ચતુર્ભાગીયાશ્વાષ્ટૌ શિષ્ટે પુરુષે ઽષ્ટૌ ચતુર્ભાગીયાઃ ક્ષેત્રં ચ ગૃહીત્વા તાસાં ચતુર્ભાગીયાનાં દિસ્રશ્ચતુર્બાગીયાઃશિરસિ નિધાતવ્યાઃ ।
ઇતરત્સર્વં પક્ષયોર્વિભજ્ય ક્ષિપેત્ ।
ષડઙ્ગુલમાત્રં પ્રાદેશે ।
ષષ્ટયઙ્ગુલં પુરુષે ।
ચતુર્ભાગીયાસુ પઞ્ચસુ પાદોનં નવદશાઙ્ગુલમ્ ।
એતદેવૈકૈકસ્મિન પક્ષે ક્ષૈપેત્ ।
પઞ્ચારત્નિઃ પુરુષઃ । ચતુરરત્નિઃ વ્યાયામઃ । ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલયો ઽરત્નિઃ । તદર્ધં પ્રાદેશ ઇતિ કૢપ્તિઃ

પઞ્ચેતિ -- એતત્પુરુષસ્ય પ્રમાણમ્ ।
ચતુરિતિ -- એતદરત્નિપ્રમાણમ્ ।
કૢપ્તિઃ -- એવં કલ્પના ।
ઇતિશબ્દઃ પ્રકારે ।
અનેનન માર્ગેણ કલ્પયેદિત્યર્થઃ ।
ત્રિંશદઙ્ગુલં ચતુર્ભાગીયમ્ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
શ્યેન -- તે
શ્યેનઃ -- પક્ષિવિશેષઃ ।
તદાકારમગ્નિં ચિન્વીત સ્વર્ગકામઃ ।
વયસાં વા એષ પ્રતિમયા ચીયત ઇતિ વયોમાત્રસદૃશઃ પ્રાકૃતો ઽગ્નિઃ ।
અયં તુ શ્યેનસદૃશઃ ।
કીદૃશઃ શ્યેન ઇત્યાહ --
વક્ર -- તે.
વક્રૌ -- અનૃજૂ પક્ષૌ યસ્ય સ વક્રપક્ષઃ ।
વ્યસ્તં વિસ્તીર્ણં પુચ્છં યસ્ય મૂલાદારભ્ય ઉપર્યુપરિ વિસ્તીર્ણં સઃ ।
પશ્ચાત્ પ્રાઙુદૂતીતિ ઉદૂહનમુન્નયનં પ્રથમપક્ષાર્ધં મૂલાદારબ્ય પશ્ચાત્પ્રભૃતિ પ્રાગુન્નયેત્ ।
પુરસ્તાત્પ્રત્યઙ્ઙુદૂહતિ ।
દ્વયં પક્ષાર્ધં મધ્યાદારબ્ય પુરસ્તાત્ પ્રભૃતિ પ્રત્યગુન્નયેત્ ।
એવમિવહીતિ નિપાદસમુદાયઃ પ્રસિદ્ધૌ ।
વયસાં મધ્યે -- શ્યેનાનાં પક્ષયોર્મધ્યે ।
નિર્ણામઃ -- નિર્ણમનં નિર્ગત્ય પ્રહ્વીભાવઃ ।
વિજ્ઞાયતે -- શ્રૂયતે દૃશ્યત્ વા ।
પક્ષનિર્ણામ ઇતિ વચનસામર્થ્યાત્ પક્ષયોર્મધ્યે નિર્ણામઃ દૃશ્યતે -- પક્ષિણાં દૃશ્યતે ઇતિ ॥
યાવાન -- જેત્.
પ્રાકૃતમગ્નિમાત્મપક્ષપુચ્છશિરઃસુ વિભજેત્ ।
કાન્ વિબાગાનિત્યાહ -- પુચ્છાત્ પ્રાદેશક્ષેત્રમાત્મનશ્વતુષ્પુરુષાદેકપુરુષક્ષેત્રમ (ષ્ટૌ) ષ્ટાદશચતુર્ભાગીયાઃ યાવતિ ક્ષેત્રે ઉપધીયન્તે તાવચ્ચાત્મક્ષેત્રં સંગૃહ્ય તાસાં ચતુર્બાગીયાનાં તિસ્રો(ગ્નેઃ)ગ્રે શિરઃ કુર્યાત્ ।
અવશિષ્ટપઞ્ચ દશ(વિંશતિ)ચતુર્બાગીયાઃ પુરુષઃ પ્રાદેશશ્વપ્રાકૃતયોઃ અધ્યરત્નિપુરુષયોઃ પક્ષયોર્વિભજેત્ -- ક્ષિપેદિત્યર્થઃ ।
એવં સત્યર્ધદશમા અરત્નયશ્ચતુર્ભાગોનાઙ્ગુલિશ્વૈકૈકઃ પક્ષઃ ।
અર્ધતૃતીયપુરુષ આત્મા ।
પુરુષમાત્રં પુચ્છં ।
તિસ્રશ્ચતુર્ભગીયાઃશિરઃ ॥
પઞ્ચાર -- કૢપ્તિઃ.
"પઞ્ચારત્નિરગ્નૌ પુરુષઃ ।
યાવાન્ પુરુષ ઊર્ધ્વબાહુસ્તાવાન ભવતીતિ પુરુષપ્રમાણવિશેષવિધેઃ ।
અન્યત્ર ચતુરરદ્નિઃ ।
ચતુર્વિંશતિરઙ્ગુલયો ઽરત્નિઃ ।
તદર્ધં પ્રાદેશઃ ।
સ ચ દ્વાદશાહ્ગુલઃ ।
કૢપ્તિઃ-- અચાર્યસ્ય સમયઃ ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
શ્યેન યતે
તૈત્તિરીયકે કામ્યપ્રકરણે પઠિતો ઽપ્યયં શ્યેનચિત્ નિત્ય એવ સ્વર્ગફલકત્વાત્ ચતુરશ્રાગ્નિવત્તસ્યાપિ સ્વર્ગફલકત્વં ।
"સુવર્ગાય વા એષ લોકાય ચીયતે ।
યદગ્નિઃઽ ઇતિ લિઙ્ગાનિ ચાત્ર પ્રાગેવ દર્શિતાનિ ।
વક્ર યતે
શ્રુત્યનતરનિદં શ્યેનચિદ્વાક્યસ્ય શે,ભૂતં ।
તત્ર વક્રતા પક્ષમધ્યે ।
વ્યાસઃ પુચ્છાગ્રે ।
પક્ષયોર્વક્રીકરણપ્રકારમપિ શ્રુતિરેવાહ ----
પસ્વાત્પ્રાઙૂદૂહતિ પક્ષમધ્યે ।
પુરસ્તાત્મત્યુઙ્ઙુદૂહતિ પક્ષાગ્રાપ્યયયોઃ ।
એવમિવ હિ વયસાં પક્ષસ્ય મધ્યે મધ્યપક્ષં નિર્ણામો વક્રતા ।
મધ્યેપક્ષનિર્ણામઃ -- વયસામુત્પતતાં પક્ષમધ્યે નિર્ણામ એવમિવ હિ દૃશ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યાવા તે
સારત્નિપ્રોદશશ્ચતુરશ્રો ઽગ્નિર્યાવાન્ સમ્પદ્યતે તાવાનેવાયં શ્યેનચિદ્ધવતિ ।
સારત્નિપ્રાદેશગ્રહણસ્ય પ્રયોજનમુક્તમેવ ।
તત્ર --
પ્રાદે ષ્ટૌ
આદધીતેતિ શેષઃ પુચ્છે પુરુષાદધિકં પ્રાદેશમાત્મનશ્ચતુર્થં પુરુષં ચતુર્ભાગીયાશ્વાષ્ટૌ આત્મન એવાદધીત ।
શિષ્ટ આત્મા ।
અર્ધતૃતીયઃ પુરુષઃ ।
પુચ્છં પુરુષપ્રમાણ(માત્ર)મેવ ।
તા -- શિરઃ
તાસાં તિસ્રશ્ચતુર્ભાગીયાઃ શિરઃ પ્રકલ્પયેત્ ।
ઇતર જેત્.
પુચ્છાદાત્મનશ્વાત્ર શેષં દ્વેધા વિભજ્ય પક્ષયોર્નિદધ્યાત્ ।
એકૈકસ્મિન્ પક્ષે પ્રાદેશાર્ધં ષડઙ્ગુલં આત્મચતુર્થાદર્ધં ષષ્ટિરહ્ગુલયઃ ।
પઞ્ચાનાં ચતુર્ભાગીયાનાં મધ્યે પુરુષાયામે પક્ષે ન્યસ્તે પાદેના એકાન્નત્રિંશતિરહ્ગુલયઃ પ્રાકૃતઃ પક્ષઃ ।
ચતુશ્વત્વારિંશદધિકશતાઙ્ગુલયઃ ।
એભિઃ સહિતઃ પાદોનૈકાન્નત્રિંશચ્છતદ્વયાઙ્ગુલઃ સમ્પદ્યતે ।
તદેતદ્વક્ષ્યતિ અર્ધદશમા અરત્નય ઇત્યાદિ ।
પઞ્ચા કૢપ્તિઃ ।
કપર્હિભાષ્યમ્
અર્ધદશમા અરત્નયો ઽઙ્ગુલયશ્ ચ ચતુર્ભાગોનાઃ પક્ષાયામઃ

પ્રાદેશદશમા અરત્નયો ઽઙ્ગુલયશ્ ચ ચતુર્ભાગોનાઃ પક્ષાયામઃ -- પક્ષયોરાયમઃ ।
પ્રાકૃતાઃ ષડરત્નયઃ અર્ધપુરુષે પ્રાદેશસહિતારત્નિદ્વયમષ્ટાદશાહ્ગુલાશ્ચતુર્ભાગોનાશ્ ચ પ્રાદેશે ષડ્ઙ્ગુલાઃ ।
તા અષ્ટાદશભિઃસહારત્નિઃ સર્વં સમ્ભૂયાર્ધદશમા અરત્નયો ઽહ્ગુલાસ્વ ચતુર્ભાગોનાઃ ।
એષ પક્ષયોરાયામઃ ।
દ્વિપુરુષાં રજ્જુમ્ ઉભયતઃપાશાં કરોતિ । મધ્યે લક્ષણમ્ । પક્ષસ્યાપરયોઃ કોટ્યોર્ અન્તૌ નિયમ્ય લક્ષણેન પ્રાચીનમ્ આયચ્છેદ્ એવં પુરસ્તાત્ । સ નિર્ણામઃ

એતેનોત્તરઃ પક્ષો વ્યાખ્યાતઃ

દ્વિપુરુષપ્રમાણાં રજ્જુમુભયતઃ પાશાં કૃત્વા મધ્યે લક્ષણં; કુર્યાદિતિ શેષઃ ।
અનેનૈવ માર્ગેણોત્તરસ્યાપિ પક્ષસ્ય નમનં વ્યાખ્યાતમ્ ।
એષા પક્ષયોર્વક્રતા ॥ .7 ॥
આત્મા દ્વિપુરુષાયામો ઽધ્યર્ધપુરુષવ્યાસઃ

પુચ્છે ઽર્ધપુરુષવ્યાસં પુરુષં પ્રતીચીનમ્ આયચ્છેત્ । તસ્ય દક્ષિણતો ઽન્યમ્ ઉત્તરતશ્ ચ
દ્વિપ્જરુષાયામ આત્મા અધ્ધર્ધપુરુષવ્યાસઃ ।
એવં દીર્ઘચતુરશ્રં વિહૃત્ય પુચ્છસ્થાનેર્ઽધપુરુષા તિર્યઙ્ભાની પુરુષપ્રમાણા પાર્શ્વમાની ભવતિ યથા તથા યચ્છેત્ -- કુર્યાદિત્યર્થઃ ।
તસ્ય ચતુરશ્રસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વે ઽન્યં તાદૃગ્વિધં ચતુરશ્રમુત્તરતશ્વાન્યમ્ ।
એવં ત્રીણિ ચતુરશ્રાણિ અર્ધપુરુષવ્યાસાનિ ।
તાવક્ષ્ણયા વ્યવલિખેત્ । યથાર્ધપુરુષો ઽપ્યયે સ્યાત્

શિરસ્ય્ અર્ધપુરુષેણ ચતુરશ્રં કૃત્વા પૂર્વસ્યાઃ કરણ્યા અર્ધાત્ તાવતિ દક્ષિણયોર્ નિપાતયેત્