Āpastambaśulbasūtra with the commentaries · Chapter 13
śulbāntare rathacakradvayamuktam; anenācāryeṇaikamevoktam; tasmāttadevocyate /
yāvānagniḥsāratniprādeśo dvistāvatīṃ bhūmiṃ parimaṇḍalāṃ kṛtvā ubhayataḥ praugasya yā tiryaṅbhānī tayā caturaśraṃ karaṇaṃ kṛtvā teneṣṭakāḥ kārayet /
tāścaturaśre catuśvatvā riṃśadadhikaśatamupadhāya tāsāṃ caturaśramavadadhyādyāvatsambhavet /
iti dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
tasya karaṇyā dvādaśeneṣṭakāḥ kārayet
tāsāṃ ṣaṭ pradhāv upadhāya śeṣam aṣṭadhā vibhajet
pradhikāśvatvāraḥ /
teṣu pradhikenaṣu ṣaḍiṣṭakā dvādaśena kāritāḥ upadhāya śeṣaṃ pradhikamaṣṭadhā vibhajet /
aṣṭabhirapadadhyāt /
tāsāṃ karaṇaṃ vakṣyāmaḥ -- trayastriṃśadaṅgulamaṣṭabhistilairūnamekaṃ, ekatriṃśadaṅgulaṃ dvādaśabhistilairūnamekaṃ, aṣṭāviṃśatyaṅgulamekaṃ aṣṭāviṃśatyaṅgulaṃ tilābhyāṃ sahaikaṃ, etaiścaturbhiḥ phalakaiḥ ekaṃ karaṇaṃ; tasya caturthaṃ phalakaṃ takṣet /
yathā dhanurākāraṃ bhavati yathā śaramaṣṭādaśatilamātraṃ bhavati /
tathā ekatriṃśadaṅgulaṃ dvādaśabhiktilairūnaṃ, ekaviṃśatyaṅgulaṃ ekādaśabhiktilairūnamekaṃ, aṣṭātriṃśadaṅgulaṃ tribhistilaiḥsahaikaṃ, navatriṃśadaṅgulaṃ dvādaśatilaiḥ sahaikaṃ, etaiścaturbhiḥ dvitīyaṃ kararaṇam /
asya caturthaṃ pūrvavattakṣet /
śarapramāṇaṃ tilābhyāṃ sahaikaṃ bhavati tathā takṣet /
catvāriṃśadahgulaṃ daśabhistilairūnamekaṃ, trayastriśadaṅgulaṃ daśabhistilairūnamekaṃ, dvātriṃśadaṅgulaṃ tilena sahaikaṃ, dvātriṃśadaṅgulaṃ dvādaśabhistilaiḥsahaikaṃ, aṣṭāviṃśatyaṅgulaṃ ekādaśabhistilaiḥsahaikaṃ, pañcacatvāriṃśadaṅgulaṃ caturbhistilairūnamekaṃ, etaiścaturbhiścaturthaṃ karaṇam /
tasya caturthaṃ takṣet /
pūrvavacca pramāṇadvayaṅgulaṃ tribhistilairūnam -- tatra ślokau bhavataḥ ----
rajjuḥ kṛtānyataḥ pāśā saptāśītiśatāṅgulā /
vimānaṃ rathacakrasya karotyoṣā tu maṇḍalam /
caturaśrakaraṇī rajjuḥ catuḥṣaṣṭiśatadvayī /
tilaistrayodaśairyuktā rathacakre havirbhuji //
karavindīyā vyākhyā
rathaca te
rathacakraṃ maṇḍalākāraṃ brātṛvyavān tairbādhyamānaḥ tān jetum //
yāvā bhavet.
aratniprādeśasahitasya karaṇī dvau puruṣāvaṣṭāśītirahgulayaḥ viṣkambhārdhaṃ ekarviśatitilāś ca /
tasya madhye yāvatsambhavaṃ caturaśraṃ vihṛtya vilikhya //
tasya yet.
caturaśrasya karaṇī dve śate catuḥṣaṣṭiśvāṅgulayaḥ trayodaśatilāś ca /
tasyā dvādaśabhāgaḥ satilā dvāviṃśatilaṅgulayaḥ /
caturbhiḥ dvādaśabhāgīyānāṃ karaṇī /
tanmadhye catuśvatvāriṃśacchatamiṣṭacakāḥ tāsāṃ dvādaśabhāgīyānāṃ ṣaḍiṣṭakā ekaikasmin pradhavupadhāya sampādya śeṣaṃ pradhiśeṣamaṣṭadhā vibhajet /
tatra pūrvasmin pradhau dakṣiṇārdhe catturaśrakaraṇīsamīpe dakṣiṇottarāstisraḥ dvādaśabhāgīyāḥ /
uttarato vyavalikhya śaṣeṃ pradhyardhaṃ caturdhā vibhaje dekaikasmin bhāge ekaikaṃ karaṇaṃ tisṛṇāṃ dvādaśabhāgīyānāṃ purastāddvau bhāgau /
tasmin dakṣiṇato dvau bhāgau /
evaṃ vibhāge caturṇāṃ vibhāgānāṃ paścattiryaṅmānī trayastriṃśadaṅgulayaḥ
ekatilam /
tatra dakṣiṇabhāgasya karaṇaṃ tribhiḥ phalakairbhavati /
tatra tiryaṅbhānyuktā caturṇāṃ sameti pārśvamānyekaiva /
sā ca ṣaḍvintiraṅgulayaḥ dvādaśatilāś ca /
dvitīyaṃ vaktavyaṃ dvicatvāriṃśadaṅgalayaḥ sārdhapañcaviṃśatitilāś ca /
tadviṣkambhārdhapramā ṇayā rajjvā karkaṭena va''likhya takṣayet /
dvitīyadakṣiṇapārśvamānī saiva yā dakṣiṇasyottarā /
tiryaṅnānī coktā /
uttarapārśvamānī dvicatvāriṃśadaṅgulayaḥ pañcaviṃśatitilāś ca /
mukhañcatustriṃśadaṅgulayaḥ daśa tilāś ca /
tatpūrvaṃ takṣayet /
tānyeva viparītānyuttarārdhe karaṇāni /
eṣaivottarārdhe vibhāgakalpanā /
tatra sarvaṣāṃ saiva paścāttiraśvī /
dakṣāttiraśvī /
dakṣiṇamuttareṣāṃ dakṣiṇaṃ bhavati /
tānyeva tānyeva mukhāni /
atra caturthavat pañcamaṃ /
tṛtīyavat ṣaṣṭham /
dvitīyavat saptamam /
prathamavadaṣṭamam /
evaṃ dakṣiṇottarapaścimapradhiṣu dakṣiṇottarapaścimamukhānyetāni karaṇāni bhavanti //
sundararājīyā vyākhyā
rathacakra tsaṃbhavet
viṣkambho maṇḍalavidhāveva prapañcitaḥ /
madhye śaṅkuṃ nihatya pañcāśītiśatāṅgulena caturdaśatilayuktena parimaṇḍalaṃ bhramayet /
tasya pariṇāhastilanyūnaṃ pañcaṣaṣṭhayadhikaśatottarasahasrāṅgulayaḥ /
tasya madhye viṣkambhārdhadvikaraṇyā dviṣaṣṭiśatadvayāṅgulayā saptatilasahitayā samacaturaśramavadadhyāt /
caturaśrādbahiśvatvāraḥ pradhayaḥ //
iti dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
tasya kāreyet
dvāviṃśatyaṅgulena pañcatilonena samacaturaśrakaraṇam /
caturaśramadhye catuśvatvāriṃśacchatamiṣṭakāḥśerate /
tāsāṃ -- vibhajet.
pradhimadhye ṣaṭ caturaśrā upadhāya tasya pradheḥśeṣamaṣṭadhā vibhajet /
upahitānāṃ ṣaṇṇāṃ pārśvayordvedve mukhe catasra udīritāḥ /
tāsāṃ catvāri karaṇāni /
trikoṇamādyam /
tasya tilatrayayuktaṃ ṣaḍviṃśatyaṅgulamekaṃ tiryakphalakam /
sārdhasaptatilahīnaṃ trayastriṃśadaṅgulaṃ dvitīyam /
ekādaśatilayuktadvicatvāriṃśadaṅgulaṃ tṛtī yam /
karṇarūpaṃ taddhanuriva takṣet /
yathā ṣaṭtilayuktāṅguliḥśaro bhavati /
dvitīyasya ṣaḍviṃśatyaṅgulaṃ tilatrayayuktaṃ tiryakphalakamekam /
ekādaśatilayuktaṃ dvicatvāriṃśadaṅgulamaparam /
saptatilonaṃ trayastriṃśadaṅgulamekaṃ pārśvam /
ṣaṭtriṃśakaṃ saviṃśatitilaṃ pārśvāntaram /
taddhanuriva takṣet /
yathā tilatrayonāṅguliḥśaro bhavati /
tṛtīyasya sārdhaviṃśatyaṅgulamekaṃ tiryakphalakam /
triṃśakaṃ ṣoḍaśatilahīnaṃ dvitīyam /
saptatilonaṃ trayastriśakamekaṃ pārśvāntaram, taddhanuriva takṣet /
pañcaviṃśatitilāstasya śaraḥ /
etānyeva catvāri karaṇāni anyasmin pradhyardhe viparyāsena bhavanti /
eva meva catvāraḥ pradhayaḥ //
kapardibhāṣyam
upadhāne caturaśrasyāvāntaradeśān prati sraktīḥ sampādayet | madhyānītarasmin prastāre | vyatyāsaṃ cinuyād yāvataḥ prastārāṃś cikīrṣet
gatametat /
eṣa eva prastāro maṇḍale śmaśāne droṇe ca /
droṇacitaṃ cinvītānnakāma iti vijñāyate
annakāmasya droṇaciditi śrutiḥ /
dvayāni tu khalu droṇāni, caturaśrāṇi parimaṇḍalāni ca
tatra yathākāmī śabdārthasya viśayitvāt
droṇaśabdo jalādhārasya vartulākārasya vācakaḥ /
dārumayasya satsarukasya caturaśrasya ca /
tatraikataro gṛhyata ityucyate /
yathākāmī caturaśraṃ parimaṇḍalaṃ vā /
agṛhyamāṇatvādviśeṣasya caturaśraṃ parimaṇḍalaṃ vā cinuyāt /
ubhayaśabdapravṛteḥ //
caturaśraṃ vā yasya guṇaśāstram
sa caturaśraḥ
paścāt tsarur bhavaty anurūpatvāyeti vijñāyate
vāśabdaḥ pakṣavyāvṛttau /
na vikalpārthaḥ /
naiṣa maṇḍalākāraśvetavyaḥ; caturaśra eva cetavyaḥ /
yasya guṇaśāstraṃ "droṇe vā annaṃ bhriyate' iti /
taccaturaśre yujyate na vartulākāradroṇe /
ato guṇasambandhāccaturaśra eva niśvīyeta /
tasmāccaturaśra eva cetavyaḥ /
paścātpucchasthānetsarurbhavati anurupatva śruteḥ, tathākārasaṃpādanāya /
karavindīyā vyākhyā
upadhār -- ṣet.
gatam.
droṇa -- te.
annādhāraṃ pātraṃ droṇamityucyate /
tadākāraṃ cinvīta annakāmaḥ /
dvayāni -- ca.
tuśabdo bhede /
na praugādivadekaprakārāṇi droṇāni kintu dviprakārāṇi catuśrāṇi parimaṇḍalāni ca /
khaluśabdaḥ prasiddhau //
yā -- tvāt --
gatam.
ubhayatra droṇaśabdaprayogādubhayaprakārau grāhyau //
catura -- śraḥ
caturaśrāṇyeva grāhyāṇi /
kutaḥ? yasyedaṃ guṇaśāstraṃ sa caturaśraḥ, prākṛtaṃ caturaśraṃ agnimanūdyānnakāmāya droṇākāraṃ vidhīyate /
ata idamapi caturaśrameva grāhyamityarthaḥ //
paścā -- te.
ātmanaḥ paścāt pucchasthānetsarurbhavati /
tsarurmuṣṭiḥ /
prāṅbhukhāvasthitastha puruṣasya paścāt sthitaḥ droṇo 'pi paścānmuṣṭirbhaviṣyati /
evamihāpītyarthaḥ //
sundararājīyā vyākhyā
upādhāne -- caturaśraṃ vā.
tatra hetumāha --
yasya -- sa caturaśraḥ.
guṇaprāpakaḥsamacaturaśraḥ /
yasya -- agneḥ /
paścāstaru -- vijñāyate /
paścātsaruryasya sa tathoktaḥ /
asamāso vā /
tsaruśbada ubhayaliṅgaḥ /
"tsaruḥ pumāna' iti naighaṇṭukaḥ pramādaḥ /
"daśamaṃtsaru' iti nirdeśāt /
anurūpatvaṃ droṇānurūpyam /
etacca maṇḍalacaturaśrayoḥsamānam /
tathāha bhāradvājaḥ --
droṇicitaṃ cinvītānnakāmaścaturaśraṃ parimaṇḍalaṃ vā paścātsarurbhavati /
iti /
spaṣṭamevāha kātyāyanaḥ --
"daśamabhāgo vṛttaḥ paścātpurastādvā paṇḍale 'pyevameva' iti /
kapardibhāṣyam
sarvasyā bhūmer daśamaṃ tsarus tasya pucchena nirhāra uktaḥ
tasya karaṇyā dvādaśeneṣṭakāḥ kārayet | adhyardhāḥ pādeṣṭakāś ca
dvādaśacaturbhāgīyākṣetraṃ sāratniprādeśasya daśamoṃ'śaḥ /
ṣaṣṭhayaṅgulapramāṇaṃ tiryaṅbhānī tasya dvikaraṇī pārśvamānī /
tasyā kṣṇayā rajjvā kṛte caturaśre dvādaśacaturbhāgīyā kṣetraṃ bhavati /
yacsaroḥ pramāṇam /
tayaiva triguṇīkṛtayā droṇaḥ /
tasya pucchena nirhāra uktaḥ -- pucchenaiva mānamārgo vyākhyātaḥ /
tasya karaṇyā dvādaśeṣṭakāḥ kārayot tasyeti droṇaḥ parāmṛśyate natsaruḥ sa ca trikoṇa samadeśena caturbhāgīyenetyarthaḥ /
adhyardhāḥ pādeṣṭekāś ca atra vipratipannā yājñikāḥ akṣṇayā pādamicchanti kecit /
keciddīrghapadapādamardheṣṭakāḥ kartavyāḥ tābhirvinā saṃkhyāpūraṇasyāśakyatvāt /
vktamuktaṃ śulbāntare "ardheṣṭakāsveti /
ihāpi cakārādardheṣṭakāśceti /
karaṇāni ca ṣṭtriṃśadaṅgulaṃ tilonamekaṃ karaṇañca; ekato 'dhyardhaṃ dvitīyaṃ; prathamakaraṇamubhayato 'bhṇayā caturdhā dīrghaṃ,' tena pādānāṃ tṛtīyaṃ karaṇaṃ, tṛtīyenaiva karaṇena dīrgheṇa vār'dheṣṭakānāṃ karaṇaṃ caturtham /
upadhāne 'dhyardhāḥ purastāt pratīcīr ātmany upadadhāti | tsarvarge śroṇyoś ca prācīḥ
sarvam agniṃ caturaśrābhiḥ pracchādayet
pādeṣṭakābhiḥ saṅkhyāṃ pūrayet
aparasmin prastāre 'dhyardhā dakṣiṇata udīcīr ātmany upadadhāty uttarataś ca dakṣiṇās tsarupārśvayor dakṣiṇā utīcīś ca
sarvamagniṃ caturaśrābhiḥ pracchādayet
pādeṣṭakākṣiḥ saṅkyāṃ pūrayet
vyatyāsaṃ cinuyād yāvataḥ prastārāṃścikīrṣet
Original text: Āpastambaśulbasūtra with the commentaries of Kapardin, Karavinda and Sundararāja · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0