આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્ર · અધ્યાય 14

ઇતિ ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ
ઉપાધાને યથાસૂત્રમધ્યર્ધા ઉપધાય પૂર્વાર્ધે સપ્તદશેષ્ટકા અક્ષ્ણયા છિન્દ્યાત્ દ્વાવર્ ધૌ ।
યદિ દીર્ઘાશ્વેત્ પાદા ઉત્તરસ્યાં રીત્યાં નેવષ્ટકાઃ છિન્દ્યાત્ યથા પ્રાચીઃ પ્રપાદાઃ યથા દક્ષિણસ્યામષ્ટૌ તથૈવ પ્રાચીરેકાદ્વિધા ।
તત્ર તથૈવ પૂર્ણઃ પ્રસ્તારઃ ।
અપરસ્મિન્પ્રસ્તારે પશ્ચાદાત્મન્યષ્ટાદશેષ્ટકાઃ કરણે છિન્દ્યાત્ ।
દ્વે દ્વે ઇષ્ટકે દ્વિધાકરણેનૈવ ।
યદિ દીર્ઘાઃ પાદાઃ પૂર્વસ્યાં રીત્યાં નવેષ્ટકા ભિન્દ્યાત્ ।
યથા વા ઉદીચ્યાઃશ્રોણ્યા દ્વે દ્વેત્સરોઃ પશ્ચાદેવાગ્રતઃ પાશમધ્યેર્ઽધાઃ પાદાશ્વોદીચ્યઃ ।
એવં પ્રસ્તારો દ્વિશતઃ ।
તત્ર શ્લોકા ભવન્તિ ----
મિતાસ્ત્રિભિસ્તિલૈરૂના ચતુર્ભિશ્ ચ શતેન ચ ।
દ્રોણસ્યૈષાત્સરોર્માત્રા તસ્ય ત્રિગુણુતૈવ સા ॥
પાદા અર્ધાશ્ ચ ભેદાસ્યુઃ કરણાનિ વિભાવસૌ ।
દ્રોણાખ્યે તુ સ્મશાને ચ ચતુરશ્રે હવિર્ભુજિ ॥
પ્રસ્તારે પ્રથમે પાદા યત્ર સ્યુસ્તત્ર નોત્તરે ।
દ્વાવર્ધૌ પ્રથમસ્તારે ચતસ્ર સ્તૂત્તરે સ્તરે ॥
નિધાય ચોત્તરે સ્તારે અધ્યર્ધત્વવિપૂર્વકે ।
અધ્યર્ધા યત્ર તત્ર સ્યુઃ પાદા દીર્ઘા યદિ ત્વથ ॥
પ્રાચ્યસ્યુઃ પ્રથમે સ્તારે ઉદીચ્યસ્તૂત્તરે સ્તરે ।
અભિતઃ પાદમધ્યર્ધા રીતયસપ્ત ચોત્તરે ॥
ઇત્.ઇ ॥
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
સર્વ -- ક્તઃ
સર્વસ્યાગ્નિક્ષેત્રસ્ય દશમૌશઃત્સરુઃ ।
છાન્દસોનપુંસકલિંઙ્ગનિર્દેશઃ ।
સારત્નિપ્રદેશસ્ય દશમોભાગો દ્વાદશભાગીયાક્ષેત્રમ્ ।
તસ્યત્સરોર્નિર્હારઃ સમુદાયાત્ પૃથક્ કરણં પુચ્છેન પુચ્છપ્રદેશેન ભવેત્ ।
સ ઉક્તો નિર્હારઃ ચતુરશ્રાચ્ચતુરશ્રં નિજિહીર્ષન્નિતિ ।
ચતુરશ્રસ્યાત્મનઃ કરણી શતત્રયમેકાદશાઙ્ગુલયઃ ષડ્વિંશતિતિલાશ્ ચ ।
ત્સરોસ્તુત્ર્યધિકં શતમઙ્કુલયઃ એકત્રિંશત્તિલાશ્ ચ ॥
કરણ્યઃ કા તસ્ય -- ક શ્ ચ
તસ્યદ્રોણસ્ય કરણી દશકી ષડ્વિંશતિરહ્ગુલયઃ તિલોનાઃ ।
દ્વાદશભીગીયાનાં કરણી એકતઃષડ્વિંશતિરઙ્ગુલયઃ તિલોનાઃ અન્યત્રૈકોનચત્વારિંશદઙ્ગુલયઃ અધ્યર્ધતિલોનાઃ દ્વિતીયં કરણં પાદેષ્ટકા દ્વાદશભાગીયાનામેવ ।
ચકારાદર્ધેષ્ટકાશ્ ચ ।
તાભિર્વિનાસઙ્ખ્યાપૂરણાશક્તેઃ ઉક્તઞ્ચ શુલ્બાન્તરે પાદેષ્ટકા અર્ધેષ્ટકાશ્ ચેતિ પ્રથમકરણમક્ષ્ણયા ભિન્દ્યાત્ ॥
સાપાદેષ્ટકા અથવા દ્વાદશભાગા પાર્શ્વમાનિકા ।
તત્તુરીયં ।
તિર્યક્માનિકા પાદેષ્ટકા ॥
ઉપધાને પ્રાચીઃ
આત્મનિ પૂર્વભાગે દ્વાદશેષ્ટકાઃ પ્રતીચીરુપદધાતિ ।
ત્સર્વર્ગે ચતસ્રઃ ।
શ્રોણ્યોઃ પ્રત્યેકઞ્ચતસ્રઃ ।
એવં ચતુર્વિંશતિ રધ્યર્ધાઃ ॥
સર્વ -- યેત્
શિષ્ટમગ્નિક્ષેત્રં દ્વાદશભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદયેત્ પુચ્છે ચતુરિષ્ટકે દ્વે રીત્યૌ દ્વયોઃ પુરસ્તાર્ પુચ્છાપ્ય ય વિશયરૂપૈકાઃ ચતુરિષ્ટકાશ્ ચ ।
તસ્યાઃ પુરસ્તાદ્દિશ્યેકા ।
અત્મનિ દ્વાદશેષ્ટકાઃ ઉદીચ્યોનવરીતયઃ ।
એકવિંશતિ શતં ચતુરશ્રાઃ ।
ચતુર્વિંશતિરધ્યર્ધાઃ ।
ઉત્તરસ્મિન્પાર્શ્વ નવચતુરશ્રા ઉધૃત્ય ષટ્ત્રિંશતં દીર્ઘાઃ પાદાઃ પ્રતીચીરુપદધ્યાત્ ।
દક્ષિણસ્મિન્ પાર્શ્વેચ નવોદ્ધૃત્યષ્ટ્ત્રિંશતંપાદાઃ ।
ષૂર્વસ્યાં દિશિ દ્વાધશભાગીયાનામુપાન્ત્યે ઉદ્ધૃત્યદ્વેદ્દ્વે ચાર્દે ઉપદધ્યાત્ ।
અક્ષ્ણયાપાદાશ્વેત્ પૂર્વાર્ધે ઽષ્ટાદશચતુરશ્રા ઉધૃત્યદ્વિસપ્તતિપાદાઃ દ્વે ઇષ્ટકે ઉદ્ધૃત્ય દ્વે દ્વે ચાર્ધે ।
દ્વિશતઃ એષ પ્રસ્તારઃ ॥
અપરસ્મિન્ -- ઉદીચીશ્ ચ
આસ્મનિ દક્ષિણતોદ્વાદશ ।
તથૈવોત્તરતઃ ।
પુચ્છપાર્શ્વયોશ્ચતસ્રશ્ચતસ્રઃ ।
પ્રાચ્યોરીતયઃ દ્વાત્રિંશત્ ॥
સર્વ -- યેત્
પુચ્છે ચતસ્રશ્ચતુરશ્રા આત્મનિ દ્વાદશેષ્ટકાઃ પ્રાચ્યોનવરીતયઃ ।
તાદ્વાદશશતમ્ ।
પશ્ચાદાત્મનિ ।
દશચતુરશ્રા ઉદ્ધૃત્ય દ્વાત્રિંશતમક્ષ્ણયાપાદા ઉપદધ્યાત્ ।
ચતસ્રશ્વાર્વાઃ દીર્ઘાશ્વેત્ પાદાઃ પૂર્વસ્યાં રીત્યાં નવેષ્ટકા ઉદ્ધૃત્ય ષટત્રિંશતં પાદા ઉતીચ્ય ઉપદધ્યાત્ ।
પશ્ચાદાત્મન્યષ્ટાદશ ચતુરશ્રાઃ નવપાદા ઉતીચીરુપધાય તાસાં પુરસ્તાદભિતો દ્વિપાદાઃ સપ્તાર્ધાઃ ઉપધાયતાસાં પુરસ્તાદષ્ટાદશાર્દા ઉપધાયતાસાં પુરસ્તાન્નવપાદા ઉપદધ્યાત્ ।
દ્વિશત એષપ્રસ્તારઃ ।
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
સર્વસ્યા ઉક્તઃ
પુચ્છમિવાત્મનો વહિર્ભૂતં પશ્ચાન્મિનુયાદિત્યર્થઃ ત6 ચતુરશ્રદ્રોણચિત્ દ્વાધશત્રિશતાઙ્ગુલેનાષ્ઠતિલોનેન સમચતુરશ્રઃ તસ્ય પશ્ચાન્મધ્યદેશે કરણીતૃતીયેનત્સરુસમચતુરશ્રમ્ ।
તસ્ય કરણ્ય કારયેત્
આત્મકરણ્યા દ્વાદશેન ષડ્વિંશત્યઙ્ગુલેનૈકતિલોનેન સમચતુરશ્રાઃ ।
અધ્યર્ધાઃ -- પાદેષ્ટકાશ્ ચ
તૃતીયેન ચ નવમ્યઃ પૂર્વવત્ ।
ઉપાદાને -- દધાતિ
દ્વાદશીભિરુદીચી રીતિઃ ॥
ત્સર્વર્ગ્રે -- પ્રાચીઃ
ત્સર્વર્ગ્રે ચતસ્રો ઽધ્યર્ધાઃ, શ્રોણ્યશ્ ચ ચતસ્રશ્ચતસ્રઃ ।
એવં દ્વાદશ ।
સર્વમગ્નિં -- પ્રચ્છાદયેત્
દ્વાધશીભિરેવં પ્રચ્છાદિતે ઽષ્ટાચત્વારિંશચ્છતં ભવતિ ।
પાદેષ્ટકાભિઃ -- પૂરયેત્
આત્મનિ પ્રાચ્યો દ્વાદશરીતયઃ ।
તત્ર દદિણસ્યાં પશ્ચાદ્દ્વયં હિત્વા પૂર્વાસ્તિસ્રો નવમ્ય ઉદીચ્યઃ ।
તતો દ્વાદશ પાદ્યાઃ ।
તતસ્તિસ્રો નવમ્યઃ ।
તતઃ પ્રાકપાદ્યા દ્વાદશ ।
તતસ્તિસ્રો નવમ્યઃ ઉદીચ્યઃ ।
તતઃ પ્રાગ્દ્વાદશ્યધ્યર્ધે ।
એવમેવ દ્વાદશીરીતિઃ ।
એવં દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ॥
અપરસ્મિન્ -- ઉચીચીશ્ ચ
દ્વાદશ દ્વાદશ ।
દક્ષિણેતિ દ્વિતીયાવહુવચનસ્વીકારઃ ।
ત્સરુપાર્શ્વયોર્દક્ષિણા ઉદીચીશ્ચતસ્રશ્ચતસ્રઃ ।
સર્વમગ્નિં -- પ્રચ્છાદયેત્
ચતુશ્વત્વારિંશચ્છતં ભવતિ ॥
પાદેષ્ટકાભિઽ-- પૂરયેત્
આત્મન્યુદીચ્યો દ્વાદશ રીતયઃ ।
અત્રાપરસ્યાં દક્ષિણાધ્યર્ધાયા ઉદક્તિસ્રો નવમ્યઃ પ્રાચ્યઃ ।
તતો ઽષ્ટૌ પાદ્યાઃ ।
તતસ્તિસ્રો નવમ્યઃ ।
તતો દ્વાદશી તતસ્તિસ્રો નવમ્યઃ ।
તતો ઽષ્ટૌ પાદ્યાઃ તતસ્તિસ્રો નવમ્યઃ ।
તતોદ્વાદશી ।
તતસ્તિસ્રો નવમ્યઃ ।
તતો ઽધ્યર્ધા ।
એવં પૂર્વા રીતિઃ ।
દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
વ્યત્યાસં ---- ચિકીર્ષેત્
અથ પરિમણ્ડલસ્ય દ્રોણચિતેઃ પ્રકારો વક્ષ્યતે ।
ષટ્સપ્તતિશતા ઙ્ગુલશ્ત્રયસ્તિલોનો વેણુરુભયતાશ્છિદ્રઃ ।
મધ્યેશઙ્કું નિહત્ય તસ્મિન્ વેણોશ્છિદ્રં પ્રતિમુચ્ય છિદ્રાન્તરેણ પરિમણ્લં પરિલિખેત્ ।
મધ્યશઙ્કોઃ પશ્ચાદષ્ટષષ્ટિશતાઙ્ગુલે સતિલદ્વયે શઙ્કુઃ ।
તસ્ય પશ્ચાત્સરુઃ ।
સમચરશ્રં તિલદ્વયોનચતુઃશતાઙ્ગુલં કુર્યાત્ ।
મણ્ડલમધ્યશઙ્કોઃ પશ્ચાચ્ચતુઃશતાઙ્ગુલે તિલત્રયોને શઙ્કં નિહત્ય તસ્મિન્ વેણોછિદ્રં પ્રતિમુચ્યાન્યેન ચ્છિદ્રેણત્સરુણો દક્ષિણાપરકોણાદારભ્ય ઉત્તરાપરકોણાદાલિખેત્, યથાત્સર્વગ્રં પ્રધ્યાકારં ભવતિ ।
મણ્ડલભ્રમણેત્સરુપુર્વાન્તેર્ઽધે યાવદ્ધ્રિયતે તાવત્પશ્ચાદાગચ્છતિ ।
તતો મણ્જલમધ્યે પૂર્વવચ્ચતુરશ્રં નવચત્વારિંશદ્ દ્વિશતાઙ્ગુલમષ્ટતિલોનમવદધ્યાત્ ।
તસ્ય કરણ્યા દ્વાદશેનેષ્ટકાઃ એકવિંશત્યઙ્ગુલા નવીતલોનાઃ ચતુરશ્રમધ્યે ચતુશ્વત્વારિંશચ્છતમિષ્ટકાઃશેરતે ।
તતો દીર્ઘમેકં કરણમ્ ।
તસ્ય તિલોનષડ્વિંશત્યહ્ગુલા તિલશ્વી ।
ચતુસ્ત્રિંશકં દ્વાવિંશતિતિલં પાર્શ્વમ્ ।
તાઃ પ્રધિમૂલમધ્યે ચતસ્રશ્ચતસ્રો નિધેયાઃ પૂર્વાપરયોઃ પ્રાગાયતા દક્ષિણોત્તરયોરુદગાયતાઃ ।
પ્રધિશેષેષુ સપ્તસપ્તેષ્ટકાઃ ।
ચતસૃણાં મુખેષુ તિસ્રઃ ।
પાર્શ્વયોર્દ્વેદ્વે ઇતિ તાસાં ચત્વરિ કરણાનિ ।
ત્રિકોણમાદ્યં, તસ્ય ષટ્તિલોનમષ્ટાવિંશત્યઙ્ગુલમેકં ફલકં ।
ષટ્ત્રિંશકમ્ સપ્તતિલોનં દ્વિતીયમ્ ।

ત્ર્યંશોનિતં ષટ્ચત્વારિંશદઙ્ગુલં તૃતીયં કર્ણરૂપં, તદ્ધનુરિવ તક્ષેત્, યથાધ્યર્ધાઙ્ગુલિઃશરો ભવેત્ ।
દ્વિદીયસ્ય ષટ્તિલોનમષ્ટાવિંશકમેકં તિલ્યક્ફલકમ્ ।
ત્ર્યંશોનચતુશ્વત્વારિંશદઙ્ગુલમન્યત્ ।
સપ્તતિલં ષટ્ત્રિંશકમેકં પાર્શ્વમ્ ।
સાષ્ટાદશતિલં નવત્રિંશકં પાર્શ્વાન્તરમ્ ।
તદ્ધનુરિવ તક્ષેત્, યથા સ ચતુસ્તિલાઙ્ગુલિઃશરઃ ।
તૃતીયસ્ય સતિલં નવકમેકં તિર્યક્ફલકમેકમ્ ।
સતિલં ષોડશાહ્ગુલમન્યત્ ।
દ્વાદશતિલોનં પઞ્ચત્રિંશદઙ્ગુલમેકં પાર્શ્વં દ્વાદશતિલયુક્તં પઞ્ચત્રિંશકં પાર્શ્વાન્તરમ્, તદ્ધનુરિવ તક્ષેત્ ।
ત્રિંશત્તિલાઃશરઃ ।
ચતુર્થસ્ય સતિલે ષોડશિકે તિરશ્વયૌ પાર્શ્વે ચ દશતિલોનેપઞ્ચત્રિંશકે ।
એફં પાર્શ્વં ધનુરિવ તક્ષેત્ ।
એકાન્નત્રિંશત્તિલાઃશરઃ ।
એષા ઇષ્ટકા પ્રધિમધ્યે સ્થાપ્યા, અભિતસ્તિસ્રસ્તિસ્રઃ પૂર્વોક્તાઃ ક્રમોત્ક્રમેણ ।
એવં મણ્ડલક્ષેત્રે અષ્ટાશીતિશતમિષ્ટકા ભવન્તિ ।
તતો ઽપરપ્રધેર્મધ્યાસ્તિસ્ર ઉદ્ધૃત્યત્સર્વગ્રે નિદધ્યાત્ ।
ત્સરુશેષે દ્વાદશ દીર્ઘેષ્ટકાઃ ।
દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
એવમેવાપરઃ પ્રસ્તારઃ ।
ચતુરશ્રસ્રક્તયસ્તુ મહાદિક્ષુ ભવન્તિ ।
ત્સરુણસ્ત્વન્યે દ્વે કરણે ।
તત્રૈકસ્ય તિલોને ષડ્વિંશત્યઙ્ગુલે તિલ્યક્ફલકે ।
ચત્વારિંશદઙ્ગુલે ત્ર્યંશે પાર્શ્વૈ ।
એકાક્ષ્ણયારઝ્જુસ્ત્રિચત્વારિંશદઙ્ગુલા ષટ્તિલયુક્તા ।
અન્યા ત્વેકપઞ્ચાશદહ્ગુલા સદશતિલા ।
એકં પાર્શ્વફલકં ધનુરિવ તક્ષેત્ ।
સ ચતુસ્તિલાઙ્ગુલિઃશરઃ ।
અન્યદપિ પાર્શ્વમેવમેવ ।
અન્તશ્વાપં તુ ભવતિ યથૈવમિષ્ટકારૂપં, એતા ઇષ્ટકાઃત્સરુપાર્શ્વયોશ્ચતસ્રશ્ચતસ્ર ઉદગાયતાઃ ।
અથાન્યત્તિલોનષડ્વિંશકં સમચતુરશ્રં તસ્યૈકં તિલ્યક્ફલં ધનુરિવ તક્ષેત્ યથા ષોડશતિલાઃશરો ભવતિ ।
એવમેવાન્યત્તિર્યક્ફલકં. અન્તશ્વાવીં તુ ભવતિ ।
યથૈવમિષ્ટકાઃત્સરુમધ્યે એતાશ્ચતસ્રઃ પ્રસ્તારો દ્વિશતઃ ।
વ્યત્યસં ચિનુયાદ્યવતઃ પ્રસ્તારાંશ્વિતીષોન્ત્ ॥
ઇતિ ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ
કપર્દિક્ષાષ્યમ્
સમૂહ્યં ચિન્વીત પશુકામ ઇતિ વિજ્ઞાયતે

સમૂહન્નેવેષ્ટકા ઉપદધાતિ

દિક્ષુ ચાત્વાલા ભવન્તિ । તેભ્યઃ પુરષિમભ્યુદૂહતીતિ વિજ્ઞાયતે

સમૂહ્યં ઇત્યુપધાનપ્રકારવિશેષો નાકૃતિવિશેષઃ ।
પ્રકૃતાવેવાયં વિધિઃ નાકૃતિવિકારેષુ ।
અગ્નિક્ષેત્રસ્ય પરિત ઇષ્ટકાઃ સ્થાપયિત્વા યથા સમૂહનં ક્રિયતે તથોપદધાતિ સર્વત ઉપાદાયોપદધાતીતિ યાવત્ ।
સ એવોપધાનવિધિઃ -- "પ્રતિદિશં ચાત્વાલા ભાવન્તિ બહિર્વેદિ ।
તેભ્યશ્વાત્વાલેભ્યઃ પુરીષં પાંશૂનભ્યુદૃહતીતિઽ શ્રુતિઃ ।
પરિચાય્યં ચિન્વીત ગ્રામકામ ઇતિ વિજ્ઞાયતે

અયમપ્યુપધાનવિધિઃ ॥
મધ્યમાં સ્વયમાતૃણ્ણાં પ્રદક્ષિણમિષ્ટકાગણૈઃ પરિચિનોતિ । સ પરિયાય્યઃ

તૃતીયસ્યાં ચિતૌ સ્વયમાતૃણ્ણામુપધાય ઇષ્ટકાગણૈઃ પ્રદક્ષિણં તાં સ્વયમાતૃણ્ણાં પરિત ઉપદધાતિ ।
સ પરિચાય્યઃ ।
ઉપચાય્યં ચિન્વીત ગ્રામકામ ઇતિ વિજ્ઞાયતે

પરિચાય્યેનોક્તઃ

પૂર્વવત્પરિચાય્યેન વ્યત્યાસઃ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
સમૂ -- તે
સમૂહનમત્ર ગુણો નાકૃતિવિશેષઃ ।
તમેતમગ્નિં ચિન્વીત પશુકામઃ ।
સમૂહ્યશબ્દસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તમાહ----
સમૂહ ધાતિ
સમૂહન્નિવ ઉપધાન ઇત્તિ પરિતો ઽગ્નિક્ષેત્રમિષ્ટકાઃસ્થાપયિત્વા સમૂહન્ -- સમ્પાદયન્નિવ યથાયથા બાહ્યાભ્યન્તરા ઇષ્ટકાઃ ઉન્નતા ભવેયુઃ તથાતથોપદધ્યાત્ ।
અયમર્થઃ -- યથા સર્વમગ્નિક્ષેત્રમન્તરત ઉન્નતં બહિર્નિનતં ભવતિ તથા પુરિષેણ કૃત્વા તત્રેષ્ટકા ઉપધાય સપુરીષાબિઃ ક્ષેત્રપૂરણં કુર્યાદિતિ ॥
દિક્ષુચા -- યતે.
દિક્ષુ ચતૃસૃષ્વપિ ચાત્વાલાઃ ।
પુરીષાણાં વાહુલ્યાચ્ચાત્વાલબાહુલયં દિક્ષ્વેકૈકં ચાત્વાલં શમ્યયા વિમાય કાલ એવ પ્રકૃતિવદુત્તરવેદિષુ યવયતિ ।
તેભ્યઃ
સર્વેભ્યઃ પુરીષાણ્યાદાય ચિતિમભ્યૂહયેદિતિ ।
પ્રકૃતાન્યેવ વિમાનકરણોપધાનાનિ ॥
પરિચત -- તે
પરિચયનમત્ર ગુણઃ ।
ક્ષુત્યર્થં વ્યાચષ્ટે --
મધ્યમા -- ય્યઃ.
તૃતીયસ્યાં ચિતાવાક્રમણાદિસ્વયમાતૃણ્ણાન્તમુપધાય હિરણ્યેષ્ટકાભિર્ગણૈઃ પ્રદક્ષિણૈઃ પ્રદક્ષિણં સ્વયમાતૃણ્ણાં પરિચિનુયાત્ ।
પ્રાકૃતાનાં સ્થાનાનાં વાધકં પરિચયનમ્ ।
એષ દ્વિશતઃ ।
ઉપ -- ક્તઃ
ઉપચયનમપિ ગુણઃ ।
ઉપચયનં સમીતે ચયનમ્ ।
તાન્યેવ વિમાનકરણોપધાનાનિ ।
સર્વં પરિચાય્યવત્ ।
અયં ભેદઃ -- આદ્યસ્ય બહિરારભ્ય સ્વયમાતૃણ્ણાસમીપે સમાપ્તિઃ ।
દ્વિતીયસ્ય સ્વયમાતૃણ્ણાસમીપ આરભ્ય વહિઃસમાપ્તિઃ ।
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
અથ ચતુર્દશઃ ખણ્ડઃ
સમૂ ધાતિ
અગ્નનિક્ષેત્રં પરિત ઇષ્ટકાઃસ્થાપયિત્વા સમૂહન્ એકત્ર રાશીકૂર્વન્નિવોપદધાતિ ॥
દિક્ષુ ચાત્વાલા સ પરિચાય્યઃ
સ્વયમાતૃણ્ણામુપધાયાન્યાઃસર્વા ઇષ્ટકાઃસ્વયમાતૃણ્ણાં પરિત ઉપદધાતિ ।
ન તુ પ્રાચીઃ પ્રતીચીરિત્યાદયો વિશેષાઃ ।
પૂર્વઃપૂર્વો ગણઃસવયમાતૃણ્ણાસમીપે ।
તતસ્તતો બહિરુત્તરૌત્તરઃ ।
અનયોઃસમૂહ્યપરિચાય્યયોઃ પ્રકૃતિવદેવ રૂપં ઇષ્ટકાશ્ ચ વિશેષાવચનાત્ ।
અથવા સમૂહસ્ય પરિતઃસ્થિત્વા સમૂહને ક્રિયમાણે મણ્ડલરૂપ ઇષ્ટકાચયો ભવતીત્યર્થાન્મણ્ડલરૂપત્વમગ્નેર્ભવતિ ।
પરિચાય્યસ્યાપિ સ્વયમાતૃણ્ણાપરિચયનં મણ્ડલરૂપ એવાગ્નાવુપપદ્યતે ઇતિ અર્થાદેવ મણ્ડલરૂપત્વં ।
તથાચ બોધાયનઃ -- સમૂહ્યપરિચાય્યૌ પૂર્વેણ રથચક્રચિતા વ્યાખ્યાતાવિતિ ।
ઉપચા -- ક્રઃ
પૂર્વસ્યૈવેદં શાકાન્તરીયં સંજ્ઞાન્તરમિત્યર્થઃ ।
કપર્દિભાષ્ટમ્
શ્મશાનચિતં ચિન્વીત યઃ કામયેત્ પિતૃલોક ઋધ્નુયામિતિ વિજ્ઞાયતે

પિતૃલોકે ઋધ્યાસમિતિ યઃ કામયેત્ સ એવં ચિનુયાત્ ।
દ્વયાનિ ખલુ શ્મમશાનાનિ ચતુરશ્રાણિ પરિમણ્ડલાનિ ચ

તત્ર યથાકામી શબ્દાર્થસ્ય વિશયિત્વાત્

ચતુરશ્રં વા । યસ્ય ગુણશાસ્ત્રમ્

સ ચતુરશ્રઃ । ત્સરુવર્જં દ્રોણચિતોક્તઃ

ચતુરશ્રાકારાણિ સન્તિ શ્મશાનાનિ પરિમણ્ડલાકારાણિ ચ ।
તત્રેચ્છાતઃ પ્રવૃત્તિઃ શબ્દસ્યોભયપ્રવૃત્તેઃ ।
યદિ વર્તુલાકારઃ રથચક્રવત્ ।
ચતુરશ્રં વેતિ -- ગતમેતત્ ॥ .॥
યસ્ય ગુણશાસ્ત્રં પિતૃલોકસમ્બદ્ધં તચ્ચતુરશ્રે શ્મશાને ન વર્તુલે ।
ખાલા હિ તત્ર નિક્ષિપ્યન્તે ।
યેષુ પૈતૃમેધિકક્રિયા તેષાં પિતૄણાં સમ્વન્ધઃ ઋધ્યા ચ ।
તસ્માચ્ચતુરશ્ર એવ ચેતવ્યઃ યદિ ચતુરશ્રસ્તદાત્સરુવર્જં દ્રોણચિતોક્તઃ -- તત્સર્વં દ્રોણચિત્યેવ વ્યાખ્યાતમ્ ॥
છન્દશ્ચિતં ચિન્વીત પશુકામ ઇતિ વિજ્ઞાયતે

છન્દોભિરેવ યત્રેષ્ટકાસ્વીયન્તે તં છન્દસ્વિવં પશુકામશ્વિનુયાદિત્યસ્યાઃ શ્રુતેરર્થં શ્રુતિદ્વયેન વ્યાચષ્ટે --
સર્વૈશ્ છન્દોબિશ્ ચિનુયાદ્ ઇત્ય્ એકમ્ । પ્રાકૃતૈર્ ઇત્ય્ અપરમ્