આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્ર · અધ્યાય 13

શુલ્બાન્તરે રથચક્રદ્વયમુક્તમ્; અનેનાચાર્યેણૈકમેવોક્તમ્; તસ્માત્તદેવોચ્યતે ।
યાવાનગ્નિઃસારત્નિપ્રાદેશો દ્વિસ્તાવતીં ભૂમિં પરિમણ્ડલાં કૃત્વા ઉભયતઃ પ્રૌગસ્ય યા તિર્યઙ્ભાની તયા ચતુરશ્રં કરણં કૃત્વા તેનેષ્ટકાઃ કારયેત્ ।
તાશ્ચતુરશ્રે ચતુશ્વત્વા રિંશદધિકશતમુપધાય તાસાં ચતુરશ્રમવદધ્યાદ્યાવત્સમ્ભવેત્ ।
ઇતિ દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ
તસ્ય કરણ્યા દ્વાદશેનેષ્ટકાઃ કારયેત્

તાસાં ષટ્ પ્રધાવ્ ઉપધાય શેષમ્ અષ્ટધા વિભજેત્

પ્રધિકાશ્વત્વારઃ ।
તેષુ પ્રધિકેનષુ ષડિષ્ટકા દ્વાદશેન કારિતાઃ ઉપધાય શેષં પ્રધિકમષ્ટધા વિભજેત્ ।
અષ્ટભિરપદધ્યાત્ ।
તાસાં કરણં વક્ષ્યામઃ -- ત્રયસ્ત્રિંશદઙ્ગુલમષ્ટભિસ્તિલૈરૂનમેકં, એકત્રિંશદઙ્ગુલં દ્વાદશભિસ્તિલૈરૂનમેકં, અષ્ટાવિંશત્યઙ્ગુલમેકં અષ્ટાવિંશત્યઙ્ગુલં તિલાભ્યાં સહૈકં, એતૈશ્ચતુર્ભિઃ ફલકૈઃ એકં કરણં; તસ્ય ચતુર્થં ફલકં તક્ષેત્ ।
યથા ધનુરાકારં ભવતિ યથા શરમષ્ટાદશતિલમાત્રં ભવતિ ।
તથા એકત્રિંશદઙ્ગુલં દ્વાદશભિક્તિલૈરૂનં, એકવિંશત્યઙ્ગુલં એકાદશભિક્તિલૈરૂનમેકં, અષ્ટાત્રિંશદઙ્ગુલં ત્રિભિસ્તિલૈઃસહૈકં, નવત્રિંશદઙ્ગુલં દ્વાદશતિલૈઃ સહૈકં, એતૈશ્ચતુર્ભિઃ દ્વિતીયં કરરણમ્ ।
અસ્ય ચતુર્થં પૂર્વવત્તક્ષેત્ ।
શરપ્રમાણં તિલાભ્યાં સહૈકં ભવતિ તથા તક્ષેત્ ।
ચત્વારિંશદહ્ગુલં દશભિસ્તિલૈરૂનમેકં, ત્રયસ્ત્રિશદઙ્ગુલં દશભિસ્તિલૈરૂનમેકં, દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલં તિલેન સહૈકં, દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલં દ્વાદશભિસ્તિલૈઃસહૈકં, અષ્ટાવિંશત્યઙ્ગુલં એકાદશભિસ્તિલૈઃસહૈકં, પઞ્ચચત્વારિંશદઙ્ગુલં ચતુર્ભિસ્તિલૈરૂનમેકં, એતૈશ્ચતુર્ભિશ્ચતુર્થં કરણમ્ ।
તસ્ય ચતુર્થં તક્ષેત્ ।
પૂર્વવચ્ચ પ્રમાણદ્વયઙ્ગુલં ત્રિભિસ્તિલૈરૂનમ્ -- તત્ર શ્લોકૌ ભવતઃ ----
રજ્જુઃ કૃતાન્યતઃ પાશા સપ્તાશીતિશતાઙ્ગુલા ।
વિમાનં રથચક્રસ્ય કરોત્યોષા તુ મણ્ડલમ્ ।
ચતુરશ્રકરણી રજ્જુઃ ચતુઃષષ્ટિશતદ્વયી ।
તિલૈસ્ત્રયોદશૈર્યુક્તા રથચક્રે હવિર્ભુજિ ॥
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
રથચ તે
રથચક્રં મણ્ડલાકારં બ્રાતૃવ્યવાન્ તૈર્બાધ્યમાનઃ તાન્ જેતુમ્ ॥
યાવા ભવેત્.
અરત્નિપ્રાદેશસહિતસ્ય કરણી દ્વૌ પુરુષાવષ્ટાશીતિરહ્ગુલયઃ વિષ્કમ્ભાર્ધં એકર્વિશતિતિલાશ્ ચ ।
તસ્ય મધ્યે યાવત્સમ્ભવં ચતુરશ્રં વિહૃત્ય વિલિખ્ય ॥
તસ્ય યેત્.
ચતુરશ્રસ્ય કરણી દ્વે શતે ચતુઃષષ્ટિશ્વાઙ્ગુલયઃ ત્રયોદશતિલાશ્ ચ ।
તસ્યા દ્વાદશભાગઃ સતિલા દ્વાવિંશતિલઙ્ગુલયઃ ।
ચતુર્ભિઃ દ્વાદશભાગીયાનાં કરણી ।
તન્મધ્યે ચતુશ્વત્વારિંશચ્છતમિષ્ટચકાઃ તાસાં દ્વાદશભાગીયાનાં ષડિષ્ટકા એકૈકસ્મિન્ પ્રધવુપધાય સમ્પાદ્ય શેષં પ્રધિશેષમષ્ટધા વિભજેત્ ।
તત્ર પૂર્વસ્મિન્ પ્રધૌ દક્ષિણાર્ધે ચત્તુરશ્રકરણીસમીપે દક્ષિણોત્તરાસ્તિસ્રઃ દ્વાદશભાગીયાઃ ।
ઉત્તરતો વ્યવલિખ્ય શષેં પ્રધ્યર્ધં ચતુર્ધા વિભજે દેકૈકસ્મિન્ ભાગે એકૈકં કરણં તિસૃણાં દ્વાદશભાગીયાનાં પુરસ્તાદ્દ્વૌ ભાગૌ ।
તસ્મિન્ દક્ષિણતો દ્વૌ ભાગૌ ।
એવં વિભાગે ચતુર્ણાં વિભાગાનાં પશ્ચત્તિર્યઙ્માની ત્રયસ્ત્રિંશદઙ્ગુલયઃ
એકતિલમ્ ।
તત્ર દક્ષિણભાગસ્ય કરણં ત્રિભિઃ ફલકૈર્ભવતિ ।
તત્ર તિર્યઙ્ભાન્યુક્તા ચતુર્ણાં સમેતિ પાર્શ્વમાન્યેકૈવ ।
સા ચ ષડ્વિન્તિરઙ્ગુલયઃ દ્વાદશતિલાશ્ ચ ।
દ્વિતીયં વક્તવ્યં દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગલયઃ સાર્ધપઞ્ચવિંશતિતિલાશ્ ચ ।
તદ્વિષ્કમ્ભાર્ધપ્રમા ણયા રજ્જ્વા કર્કટેન વઽઽલિખ્ય તક્ષયેત્ ।
દ્વિતીયદક્ષિણપાર્શ્વમાની સૈવ યા દક્ષિણસ્યોત્તરા ।
તિર્યઙ્નાની ચોક્તા ।
ઉત્તરપાર્શ્વમાની દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલયઃ પઞ્ચવિંશતિતિલાશ્ ચ ।
મુખઞ્ચતુસ્ત્રિંશદઙ્ગુલયઃ દશ તિલાશ્ ચ ।
તત્પૂર્વં તક્ષયેત્ ।
તાન્યેવ વિપરીતાન્યુત્તરાર્ધે કરણાનિ ।
એષૈવોત્તરાર્ધે વિભાગકલ્પના ।
તત્ર સર્વષાં સૈવ પશ્ચાત્તિરશ્વી ।
દક્ષાત્તિરશ્વી ।
દક્ષિણમુત્તરેષાં દક્ષિણં ભવતિ ।
તાન્યેવ તાન્યેવ મુખાનિ ।
અત્ર ચતુર્થવત્ પઞ્ચમં ।
તૃતીયવત્ ષષ્ઠમ્ ।
દ્વિતીયવત્ સપ્તમમ્ ।
પ્રથમવદષ્ટમમ્ ।
એવં દક્ષિણોત્તરપશ્ચિમપ્રધિષુ દક્ષિણોત્તરપશ્ચિમમુખાન્યેતાનિ કરણાનિ ભવન્તિ ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
રથચક્ર ત્સંભવેત્
વિષ્કમ્ભો મણ્ડલવિધાવેવ પ્રપઞ્ચિતઃ ।
મધ્યે શઙ્કું નિહત્ય પઞ્ચાશીતિશતાઙ્ગુલેન ચતુર્દશતિલયુક્તેન પરિમણ્ડલં ભ્રમયેત્ ।
તસ્ય પરિણાહસ્તિલન્યૂનં પઞ્ચષષ્ઠયધિકશતોત્તરસહસ્રાઙ્ગુલયઃ ।
તસ્ય મધ્યે વિષ્કમ્ભાર્ધદ્વિકરણ્યા દ્વિષષ્ટિશતદ્વયાઙ્ગુલયા સપ્તતિલસહિતયા સમચતુરશ્રમવદધ્યાત્ ।
ચતુરશ્રાદ્બહિશ્વત્વારઃ પ્રધયઃ ॥
ઇતિ દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ
તસ્ય કારેયેત્
દ્વાવિંશત્યઙ્ગુલેન પઞ્ચતિલોનેન સમચતુરશ્રકરણમ્ ।
ચતુરશ્રમધ્યે ચતુશ્વત્વારિંશચ્છતમિષ્ટકાઃશેરતે ।
તાસાં -- વિભજેત્.
પ્રધિમધ્યે ષટ્ ચતુરશ્રા ઉપધાય તસ્ય પ્રધેઃશેષમષ્ટધા વિભજેત્ ।
ઉપહિતાનાં ષણ્ણાં પાર્શ્વયોર્દ્વેદ્વે મુખે ચતસ્ર ઉદીરિતાઃ ।
તાસાં ચત્વારિ કરણાનિ ।
ત્રિકોણમાદ્યમ્ ।
તસ્ય તિલત્રયયુક્તં ષડ્વિંશત્યઙ્ગુલમેકં તિર્યક્ફલકમ્ ।
સાર્ધસપ્તતિલહીનં ત્રયસ્ત્રિંશદઙ્ગુલં દ્વિતીયમ્ ।
એકાદશતિલયુક્તદ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલં તૃતી યમ્ ।
કર્ણરૂપં તદ્ધનુરિવ તક્ષેત્ ।
યથા ષટ્તિલયુક્તાઙ્ગુલિઃશરો ભવતિ ।
દ્વિતીયસ્ય ષડ્વિંશત્યઙ્ગુલં તિલત્રયયુક્તં તિર્યક્ફલકમેકમ્ ।
એકાદશતિલયુક્તં દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલમપરમ્ ।
સપ્તતિલોનં ત્રયસ્ત્રિંશદઙ્ગુલમેકં પાર્શ્વમ્ ।
ષટ્ત્રિંશકં સવિંશતિતિલં પાર્શ્વાન્તરમ્ ।
તદ્ધનુરિવ તક્ષેત્ ।
યથા તિલત્રયોનાઙ્ગુલિઃશરો ભવતિ ।
તૃતીયસ્ય સાર્ધવિંશત્યઙ્ગુલમેકં તિર્યક્ફલકમ્ ।
ત્રિંશકં ષોડશતિલહીનં દ્વિતીયમ્ ।
સપ્તતિલોનં ત્રયસ્ત્રિશકમેકં પાર્શ્વાન્તરમ્, તદ્ધનુરિવ તક્ષેત્ ।
પઞ્ચવિંશતિતિલાસ્તસ્ય શરઃ ।
એતાન્યેવ ચત્વારિ કરણાનિ અન્યસ્મિન્ પ્રધ્યર્ધે વિપર્યાસેન ભવન્તિ ।
એવ મેવ ચત્વારઃ પ્રધયઃ ॥
કપર્દિભાષ્યમ્
ઉપધાને ચતુરશ્રસ્યાવાન્તરદેશાન્ પ્રતિ સ્રક્તીઃ સમ્પાદયેત્ । મધ્યાનીતરસ્મિન્ પ્રસ્તારે । વ્યત્યાસં ચિનુયાદ્ યાવતઃ પ્રસ્તારાંશ્ ચિકીર્ષેત્

ગતમેતત્ ।
એષ એવ પ્રસ્તારો મણ્ડલે શ્મશાને દ્રોણે ચ ।
દ્રોણચિતં ચિન્વીતાન્નકામ ઇતિ વિજ્ઞાયતે

અન્નકામસ્ય દ્રોણચિદિતિ શ્રુતિઃ ।
દ્વયાનિ તુ ખલુ દ્રોણાનિ, ચતુરશ્રાણિ પરિમણ્ડલાનિ ચ

તત્ર યથાકામી શબ્દાર્થસ્ય વિશયિત્વાત્

દ્રોણશબ્દો જલાધારસ્ય વર્તુલાકારસ્ય વાચકઃ ।
દારુમયસ્ય સત્સરુકસ્ય ચતુરશ્રસ્ય ચ ।
તત્રૈકતરો ગૃહ્યત ઇત્યુચ્યતે ।
યથાકામી ચતુરશ્રં પરિમણ્ડલં વા ।
અગૃહ્યમાણત્વાદ્વિશેષસ્ય ચતુરશ્રં પરિમણ્ડલં વા ચિનુયાત્ ।
ઉભયશબ્દપ્રવૃતેઃ ॥
ચતુરશ્રં વા યસ્ય ગુણશાસ્ત્રમ્

સ ચતુરશ્રઃ

પશ્ચાત્ ત્સરુર્ ભવત્ય્ અનુરૂપત્વાયેતિ વિજ્ઞાયતે

વાશબ્દઃ પક્ષવ્યાવૃત્તૌ ।
ન વિકલ્પાર્થઃ ।
નૈષ મણ્ડલાકારશ્વેતવ્યઃ; ચતુરશ્ર એવ ચેતવ્યઃ ।
યસ્ય ગુણશાસ્ત્રં "દ્રોણે વા અન્નં ભ્રિયતેઽ ઇતિ ।
તચ્ચતુરશ્રે યુજ્યતે ન વર્તુલાકારદ્રોણે ।
અતો ગુણસમ્બન્ધાચ્ચતુરશ્ર એવ નિશ્વીયેત ।
તસ્માચ્ચતુરશ્ર એવ ચેતવ્યઃ ।
પશ્ચાત્પુચ્છસ્થાનેત્સરુર્ભવતિ અનુરુપત્વ શ્રુતેઃ, તથાકારસંપાદનાય ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
ઉપધાર્ -- ષેત્.
ગતમ્.
દ્રોણ -- તે.
અન્નાધારં પાત્રં દ્રોણમિત્યુચ્યતે ।
તદાકારં ચિન્વીત અન્નકામઃ ।
દ્વયાનિ -- ચ.
તુશબ્દો ભેદે ।
ન પ્રૌગાદિવદેકપ્રકારાણિ દ્રોણાનિ કિન્તુ દ્વિપ્રકારાણિ ચતુશ્રાણિ પરિમણ્ડલાનિ ચ ।
ખલુશબ્દઃ પ્રસિદ્ધૌ ॥
યા -- ત્વાત્ --
ગતમ્.
ઉભયત્ર દ્રોણશબ્દપ્રયોગાદુભયપ્રકારૌ ગ્રાહ્યૌ ॥
ચતુર -- શ્રઃ
ચતુરશ્રાણ્યેવ ગ્રાહ્યાણિ ।
કુતઃ? યસ્યેદં ગુણશાસ્ત્રં સ ચતુરશ્રઃ, પ્રાકૃતં ચતુરશ્રં અગ્નિમનૂદ્યાન્નકામાય દ્રોણાકારં વિધીયતે ।
અત ઇદમપિ ચતુરશ્રમેવ ગ્રાહ્યમિત્યર્થઃ ॥
પશ્ચા -- તે.
આત્મનઃ પશ્ચાત્ પુચ્છસ્થાનેત્સરુર્ભવતિ ।
ત્સરુર્મુષ્ટિઃ ।
પ્રાઙ્ભુખાવસ્થિતસ્થ પુરુષસ્ય પશ્ચાત્ સ્થિતઃ દ્રોણો ઽપિ પશ્ચાન્મુષ્ટિર્ભવિષ્યતિ ।
એવમિહાપીત્યર્થઃ ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
ઉપાધાને -- ચતુરશ્રં વા.
તત્ર હેતુમાહ --
યસ્ય -- સ ચતુરશ્રઃ.
ગુણપ્રાપકઃસમચતુરશ્રઃ ।
યસ્ય -- અગ્નેઃ ।
પશ્ચાસ્તરુ -- વિજ્ઞાયતે ।
પશ્ચાત્સરુર્યસ્ય સ તથોક્તઃ ।
અસમાસો વા ।
ત્સરુશ્બદ ઉભયલિઙ્ગઃ ।
"ત્સરુઃ પુમાનઽ ઇતિ નૈઘણ્ટુકઃ પ્રમાદઃ ।
"દશમંત્સરુઽ ઇતિ નિર્દેશાત્ ।
અનુરૂપત્વં દ્રોણાનુરૂપ્યમ્ ।
એતચ્ચ મણ્ડલચતુરશ્રયોઃસમાનમ્ ।
તથાહ ભારદ્વાજઃ --
દ્રોણિચિતં ચિન્વીતાન્નકામશ્ચતુરશ્રં પરિમણ્ડલં વા પશ્ચાત્સરુર્ભવતિ ।
ઇતિ ।
સ્પષ્ટમેવાહ કાત્યાયનઃ --
"દશમભાગો વૃત્તઃ પશ્ચાત્પુરસ્તાદ્વા પણ્ડલે ઽપ્યેવમેવઽ ઇતિ ।
કપર્દિભાષ્યમ્
સર્વસ્યા ભૂમેર્ દશમં ત્સરુસ્ તસ્ય પુચ્છેન નિર્હાર ઉક્તઃ

તસ્ય કરણ્યા દ્વાદશેનેષ્ટકાઃ કારયેત્ । અધ્યર્ધાઃ પાદેષ્ટકાશ્ ચ

દ્વાદશચતુર્ભાગીયાક્ષેત્રં સારત્નિપ્રાદેશસ્ય દશમોંઽશઃ ।
ષષ્ઠયઙ્ગુલપ્રમાણં તિર્યઙ્ભાની તસ્ય દ્વિકરણી પાર્શ્વમાની ।
તસ્યા ક્ષ્ણયા રજ્જ્વા કૃતે ચતુરશ્રે દ્વાદશચતુર્ભાગીયા ક્ષેત્રં ભવતિ ।
યચ્સરોઃ પ્રમાણમ્ ।
તયૈવ ત્રિગુણીકૃતયા દ્રોણઃ ।
તસ્ય પુચ્છેન નિર્હાર ઉક્તઃ -- પુચ્છેનૈવ માનમાર્ગો વ્યાખ્યાતઃ ।
તસ્ય કરણ્યા દ્વાદશેષ્ટકાઃ કારયોત્ તસ્યેતિ દ્રોણઃ પરામૃશ્યતે નત્સરુઃ સ ચ ત્રિકોણ સમદેશેન ચતુર્ભાગીયેનેત્યર્થઃ ।
અધ્યર્ધાઃ પાદેષ્ટેકાશ્ ચ અત્ર વિપ્રતિપન્ના યાજ્ઞિકાઃ અક્ષ્ણયા પાદમિચ્છન્તિ કેચિત્ ।
કેચિદ્દીર્ઘપદપાદમર્ધેષ્ટકાઃ કર્તવ્યાઃ તાભિર્વિના સંખ્યાપૂરણસ્યાશક્યત્વાત્ ।
વ્ક્તમુક્તં શુલ્બાન્તરે "અર્ધેષ્ટકાસ્વેતિ ।
ઇહાપિ ચકારાદર્ધેષ્ટકાશ્ચેતિ ।
કરણાનિ ચ ષ્ટ્ત્રિંશદઙ્ગુલં તિલોનમેકં કરણઞ્ચ; એકતો ઽધ્યર્ધં દ્વિતીયં; પ્રથમકરણમુભયતો ઽભ્ણયા ચતુર્ધા દીર્ઘં,ઽ તેન પાદાનાં તૃતીયં કરણં, તૃતીયેનૈવ કરણેન દીર્ઘેણ વાર્ઽધેષ્ટકાનાં કરણં ચતુર્થમ્ ।
ઉપધાને ઽધ્યર્ધાઃ પુરસ્તાત્ પ્રતીચીર્ આત્મન્ય્ ઉપદધાતિ । ત્સર્વર્ગે શ્રોણ્યોશ્ ચ પ્રાચીઃ

સર્વમ્ અગ્નિં ચતુરશ્રાભિઃ પ્રચ્છાદયેત્

પાદેષ્ટકાભિઃ સઙ્ખ્યાં પૂરયેત્

અપરસ્મિન્ પ્રસ્તારે ઽધ્યર્ધા દક્ષિણત ઉદીચીર્ આત્મન્ય્ ઉપદધાત્ય્ ઉત્તરતશ્ ચ દક્ષિણાસ્ ત્સરુપાર્શ્વયોર્ દક્ષિણા ઉતીચીશ્ ચ

સર્વમગ્નિં ચતુરશ્રાભિઃ પ્રચ્છાદયેત્

પાદેષ્ટકાક્ષિઃ સઙ્ક્યાં પૂરયેત્

વ્યત્યાસં ચિનુયાદ્ યાવતઃ પ્રસ્તારાંશ્ચિકીર્ષેત્