Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āpastambaśulbasūtra with the commentaries · Chapter 12

12.1

gatametat /
ekādaśaḥ khaṇḍaḥ.
kapardibhāṣyam
kratvarthenopādīyamānāmāmekavidhādīnāṃ pakṣapucchatvaṃ pratipāditam /
tathā teṣāmupadhānavidhiḥ kathaṃ bhavatītyucyate ----
ekavidhaprabhṛtīnāṃ karaṇīnāṃ dvādaśena trayodaśenetīṣṭakāḥ kārayet
karaṇānāṃ dvādaśena trayodaśena kṛtaiḥsamacaturaśraiḥ iṣṭakāḥ kārayet /
sarvato dvādaśenaikaṃ karaṇaṃ sarvatastrayodaśena dvitīyam /
pādeṣṭakāś ca vyatyāsaṃ cinuyād yāvataḥ prastārāṃś cikīrṣet

12.2

pādeṣṭakāś ca dvādaśīvadhāstrayodaśavidhāśvārdheṣṭakāś ceti śulbāntaram /
asmākamapi prauger'dheṣṭakāḥ kāryāḥ /
ekavidhādiṣvapi yadi prathamaprastāro dvādaśabhiḥ dvitīyastrayodaśabhirityasminpākṣer'dheṣṭakāḥ kāryāḥ /
itarathā saṅdhayā na pūryata eva /
tatra ślokāḥ --
dvividhe mānikā rajjuḥsaptatyā ca śatena ca /
aṅgulīnāṃ mitā sā syādūnāgnerdaśamistilaiḥ //
trividhe mānikā rajjuraṣṭottaraśatadvayam /
ṣaḍbhireva tilairūnā gaṇakaiḥ parikalpitā //
vidhaspāpi caturthasya mānikā rajjurucyate /
mitā śatadvayenātha catvāriṃśādhikena ca //
vidhasya pañcamasyeyamaṣṭaṣaṣṭiḥśatadvayī /
ekādaśatilairyuktāṃ mānikāṃ gaṇakā viduḥ //
caturbhiś ca navatyā ca śatābhyāṃ ca mitā bhavet /
tribhireva tilairūnā ṣaḍhvidhasya vidhānikā //
upadhāne 'bhitaḥ pādāstisro rītyo 'tha dvādaśyaḥ /
tataḥ pañca trayodaśyaḥ /
tata ekā trayodaśī /
pādarītiḥ tata ekā trayodaśī tatastisro 'bhitaḥ pādā rītyāṃ dvādaśyaḥ /
dvitīyasyāṃ ekā caturthī ca tebhyo 'nyo 'ṣṭamī /
eṣa prastāraḥ /
aparasmin prastāre dve rītyau trayodaśyekā trayodaśī pādā tata ekābhihitapādā trayodaśī /
tataścatasro dvādaśyaḥ /
atha madhyamāḥṣaḍiṣṭakāḥ caturbhedāḥ, eṣa dviśataḥ prattāraḥ //
vyatyāsamiti -- gatametat //
ekavidhaprabhṛtīnāṃ prathamāhāreṇa dvitīyena tṛtīyeneti yo yujyeta | sarveṣāṃ yathā śrutisaṅkhyā tathordhvapramāṇam

12.3

ekavidhaprabhṛtīnāṃ ṣaḍvidhaparyantānāṃ sarveṣāṃ prathamāhāre dvitīyāhāre ca yathā saṅkhyāḥ śrūyante /
kimuktaṃ bhavati? yadi prathamāhāraḥsahasrasaṅkhyā jānudaghnatā ca /
atha dvitīya ete yuktā eva /
te dharmāḥ saptārdhasvarūpayuktā eveti /
tacca vacanaṃ saptārdhaprakṛtitvajñāpanārtham //
karavindīyā vyākhyā
vyatyā rṣet
gataṃ /
vikṛtiṣu punarvyatyāse vacanaṃ kimartham? ucyate -- prakṛtau citīnāṃ prastārāṇāṃ ca vaiṣamyāt kimayaṃ vyatyāsaḥ prastāradharmaḥ citidharma iti kasyacitsandehaḥsyāt /
vikṛtau tu dviprastārāśvitaya iti prastārayorvaiṣamyemāyaṃ vyatyāsaḥ kasya dharma iti sandehe yāvantaḥ prastārāstāvato vyatyasya cinuyāt bhedābhāvāya /
vyatyāsasya prastāradharmatāpratipādanāya punarvacanaṃ vyatyāsasya /
ekavi māṇam
ekavidhaprabhṛtiṣaḍvidhaparyantānāṃ prathamāhāraḥ prathamaprayogaḥ yo yujyeta bhṛśaṃ yukto bhavati /
yathāśrutisaṅkhyā śrutyuktena prakāreṇa saṅkhyā sahasrādiḥ yathā bhṛśaṃ yujyate tathordhvapramāṇaṃ jānudaghnādi ca yoyujyeteti ca sambandhaḥ /
ekavidhaprabhṛtiṣaḍvidhaparyantānāṃ sarveṣāṃ prathamāhāreṇa dvitīyāhāreṇa tṛtīyāhāreṇa "sāhasraṃ cinvīta prathamaṃ cinvānaḥ' ityādyāḥ śrūyamāṇāḥ sāhasrādisaṅkhyājānudaghnādiparimāṇāśvaiteṣu sampādyatayopadiśyante /
etena ekavidhasya
prakṛtitve dvividhādīnāṃ tatprakṛtitve ca sāhasrādisaṅkhyājānudaghnādi parimāṇatvaṃ siddhaṃ bhavati /
ekavidhādayo 'pi nityā eva akāmasambandhāt /
prakṛtayo vikṛtayaś ca nityā uktāḥ /
itānīṃ kāmyāḥ praugādaya ucyante /
kāmyā guṇavikārāḥ guṇaśāstratvāt

12.4

nityasya saptavidhāgnervikārāḥ praugādyākṛtiviśeṣeṇa guṇena vikṛtāḥ /
kutaḥ? guṇaśāstratvāt /
guṇaṃ śāsti vidadhātīti guṇaśāstram /
"praugacitaṃ cinvīta' iti vakṣyamāṇaṃ vākyaṃ praugasyāgneśvayanamanūdya tatra bhātṛvyāpanodanaphalārthaṃ praugādyākṛtiviśeṣaṃ guṇaṃ vidhatte /
tasmātkāmyāḥ praugādayaḥ /
godohanādivannityasyāgnerguṇavikārāḥ na nityāḥ naiva prakṛtaya iti /
sundararājīyā vyākhyā
(vyatyā rṣet)
"sandhyantarāle pañcamabhāgīyāḥsapādāḥ' ityasyāparā vyākhyāpādaśabdena prastutā evāṇūkāpādā gṛhyante /
prastutāś ca pādā aṣṭasaṃkhyā iti tathaiveha grāhyāḥ /
tatraivamupadhānam -- prathame prastāre sandhyantarāle pārśvayostriṃśadaṅgulaṃ pariśiṣya madhyame pañcatriṃśatpañcamabhāgīyāḥ, pariśiṣṭayostriṃśadaṅgulayoḥ paścātpurastācca dvedve pañcadaśāṅgule udīcyau, madhye tasrastisro 'ṇūkāḥ, pañcamībhiḥ pūrayitumaśakyatvātpucchasya pārśvayoḥ purataḥṣaṭṣaṭpañcadaśāṅgulāḥ /
pucchaśeṣe trayodaśāṇūkāḥ, evaṃ kṛte aṣṭonadviśataṃ bhavati /
pucchamadhye 'ṇūkāmekāmuddhṛtya daśāṅgulā navopadadhyāt /
ātmani dvitīye madhye vā mantropadhānasaukaryārtham /
evaṃ dviśataḥ prastāraḥ /
aparasmin pucchavarjaṃ yathāsūtramevātmani prācyo daśa rītyaḥ /
tatra dakṣiṇasyāṃ madhye pañcamīṃ nidhāya tataḥ prākpaścācca dvedve prādeśamāyau /
evamuttarasyāṃ pucchasyāparārdhe pārśvayormadhye ca tisrastisraḥṣaḍbhāgīyāḥ prācyaḥ, pucchaśeṣe dvādaśāṇūkāḥ /
ye tu ṣaḍbhāgīyā necchanti teṣāmapi pucchavarjamevamevopadhānam /
tatra pucche prādeśamupadhāyetyasya prādeśeṣṭakāmupadhāyetyevaṃ varṇayanti /
anyathā bhedaprasaṅgāt /
prādeśāścaturbhāgīyābhiḥsaha na śerata iti sāmarthyāt pañcamabhāgīyānāmākṣepaḥ /
tatraivamupadhānam -- pucchasyapūrvārdhe pārśvayoścatasraḥ pañcadaśāhgulāḥ /
madhye ṣaḍaṇūkāḥ /
aparārdhe pañcadaśa pañcamyaḥ /
pucchāgre madhyamā abhito dve uddhṛtyāṣṭau prādeśeṣṭakā upadheyāḥ /
evamaṣṭonadviśataṃ bhavati /
tataḥ pūrvavadekāṃ catuthīṃ pañcamīṃ voddhṛtya daśāṅgulā vāṣṭāṅgulā vopadadhyāt /
dviśataḥ prastāraḥ /
dvitīye prastāre pucche ṣoḍaśāṇūkāḥ, ātmanyuttarasyāṃ rītyāṃ catasṛbhyaḥ pañcamībhyaḥ prāktisro 'ṣṭāhgulā udīcyaḥ tata ekā pañcamī /
tatastisro 'ṣṭāṅgulāḥ /
tatastisraḥ pañcamyaḥ /
dakṣiṇārītiḥ pūrvavadeva /
dviśataḥ prastāraḥ /
evaṃ sāratniprādeśasyopadhānamuktamācāryeṇa /
tadrahitasyocyate -- pakṣāgrayostisrastisro 'ṇūkāḥ /
tāsāṃ pasvātpurastācca dvedve pañcadaśāṅgule /
evamnyayorapyātmānaṃ pradeśenopetāḥ pārśvayoḥ ṣaṭṣaṭ prādeśāḥ /
pakṣaśeṣe pañcamyaḥ /
sandhyantarāle catvāriṃśatpañcamabhāgīyā ātmaśeṣaḥ pūrvoktavadeva /
pucchasya pūrvārdhe pārśvayoraṣṭau pañcadaśāṅgulāḥ, padhye ṣaḍaṇūkāḥ /
aparārdhe ṣaḍbhāgīyābhirudīcyastisro rītayaḥ /
tāsu pūrvasyāṃ pārśvayordvedve daśāṅgule /
pucchasya pūrvārdhe ṣaḍbhāgīyā aṣṭādaśa /
aparārdhe pṛṣṭhayāmabhitaḥ pañcamyākuddhṛtya aṣṭau pādeṣṭakā upadadhyāt /
ātmani pūrvarītau madhye pañcamīṃ nidhāyābhitaścatasraḥ pādeṣṭakā upadadhyāt /
evaṃ dviśataḥ prastāraḥ /
athātrāpi ṣaḍbhāgīyāmanicchatāṃ pucchasya pārśvayoḥ purataḥṣaṭṣaṭ pañcadaśāṅgulāḥ /
pucchaśeṣe trayodaśāṇūkāḥ /
pakṣāgrayoścatasraścatasro 'ṇūkāḥ /
śeṣaṃ pūrvoktavadeva /
evaṃ kṛte caturaśītiśatamiṣṭakā bhavanti /
tatrātmani pṛṣṭhayānte caturthyau pañcamyāvuddhṛtyāṣṭādaśāṅgulā aṣṭāṅgulā vopadadhyāt /
dviśataḥ prastāraḥ /
anyasmin prastāre pucchāpyaye pañcamabhāgīyā ityādi yathāsūtram /
ātmanaḥ pūrvarītiḥ pūrvoktavat /
pucchasya pūrvārdhe 'ṣṭāvaṇūkāḥ aparārdhe pañcamyāvṛddhṛtyāṣṭaṅgulā upadadhyāt /
dviśataḥ prastāraḥ /
evamupadhānasyānekaprakārā uktāḥ /
tatra yuktataraḥ prakāro vidvadbhirādaraṇīyaḥ /
sarveṣveva prakāreṣu pucchāpyaye pakṣāpyaye vā anyataratra viśayā iṣṭakā upadhīyanta ityanusandhātavyam //
ekādaśaḥ khaṇḍaḥ.
ekavidhaprabhṛtīnāṃatpādeṣṭakāśva.
vyādhikaraṇaḥṣṭhayau /
ekavidhaprabhṛtīnāṃ ṣaḍvidhaparyantānāṃ yāḥ karaṇyaḥ tāsāṃ dvādaśena trayodaśeneti samacaturaśrā iṣṭakāḥ kārayet pādeṣṭakāś ca /
tāścaturbāgīyā navamyaś ceti dvividhāḥ /
tatra ślokāḥ --
aṅgulyo viṃśatiśataṃ karaṇyekavidhe bhavet /
dvividhe saptatiśataṃ jñeyaṃ daśatilonitam //
trividhe dve śate cāṣṭau cāṅgulyaṣ,ṭtilonitāḥ /
caturvidhasya karaṇī catvalāriṃśacchatadvayam //
aṣṭaṣaṣṭiḥ pañcavidhe saikādaśatile śate /
ṣaḍvidhe triśatācyājyāḥṣaḍaṅgulyastilāvapi //
ekavidhasya tāvat karaṇyā dvādaśena daśāṅgulenaikaṃ karaṇam /
tadardhena pañcāṅgulena dvitīyaṃ pādeṣṭakārūpam /
tṛtīyena ca saikādaśatilena tryaṅgulena tṛtīyam /
sā navamītyucyate /
evaṃ trayodaśena sāṣṭatilena navāṅgulenaikam /
tadardhena tatpādyāḥ /
caturaṅgulā saikaviṃśatitilā /
tṛtīyena ca navamī tryaṅgulā satilatrayā /
evaṃ dvividhādiṣu draṣṭavyam /
vyatyāsaṃaścikīrṣet
tatra prastārayoranuktatvāt dvādaśītrayodaśīnāmeva sāvayavānāṃ prastāreṣu vyatyāsaḥ /
dvādaśībhiḥsāvayavabhirekaḥ prastāraḥ trayodaśībhirapara iti /
saṃkālitopadhānaṃ tu na bhavatyavacanāt etadatidiṣṭapraugacityasambhavācca /
tatra prathame prastāre agnimadhye navadvādaśīnāṃ navamyaścaturaśrīkṛtāḥ /
tāḥ paritaḥṣaṣṭiḥ pādyāḥ /
tāḥ parito 'ṣṭāviṃśatiśataṃ dvādaśyaḥ /
uttarāṃsa ekāmuddhṛtya cataslaḥ pādyāḥ /
dviśataḥ prastāraḥ /
aparasmin trayodaśabhiḥ pracchādite navaṣaṣṭiśatamiṣṭakā bhavanti /
agnimadhyasthamuddhatya catasraḥ pādyāḥ /
pratikoṇaṃ catasraścatasraḥ pādyāḥ pṛṣṭhayāyāṃ paścātpurastāccaikaikāmuddhṛtya navanava navamyaḥ /
dviśataḥ prastāraḥ /
ekavidha rdhvapramāṇaṃ ekavidhādīnāmapi sahasrādisaṃkhyā /
ūrdhvapramāṇaṃ ca jānudaghnādisaptavidhādipadbhavatyeva /
kṣetrāpacaye 'pi saṃkhyordhvapramāṇayornāpacaya ityarthaḥ //
kapardibhāṣyam
kāmyā guṇavikārāḥ guṇaśāsratvāt // .3 //
kāmyāḥ praugādayaḥ guṇena vikṛtāḥ -- kimuktaṃ bhavati? guṇasiddhirnāgneḥ /
kutaḥ? guṇaśāsratvāt /
śāstīti śāsram /
guṇo 'tra śiṣyate nāgniḥ /
tasmādguṇaśāstratvāt godohanādiva, dguṇaphalānyotāni //
praugacitaṃ cinvīta bhrātṛvyavān iti vijñāyate

12.5

praugaḥ śakaṭapurvabhāgaḥ /
tadākāraṃ cinvīta bhrātṛvyavānyasya bahavaḥ bhrātṛvyāḥ sa evaṃ cinvīta /
yāvānagniḥ sāratniprādeśo dvistāvatīṃ bhūmiṃ caturaśrāṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyā ardhāc chroṇīṃ pratyālikhet | sā nityā praugam

12.6

karāṇāni cayanam ity ekavidhoktam
etacca vacanaṃ saptārdhasya prakṛtitvajñāpanārtham /
pañcadaśabhiraṅgulairnavabhiś ca tilaiḥ antarā catuḥpuruṣā rajjuḥ dvistāvatīṃ karoti /
tathā caturaśraṃ vihṛtya sūtroktena mārgeṇa śroṇīṃ parilikhet /
karaṇāni ca kārayet /
dvādaśena trayodaśena sapādena ca praugākāraḥ //
praugā iṣṭakāḥ kārayet

12.7

catuḥpuruṣāratninā ca pañcadaśabhiraṅgulaistilairekaviṃśatyā parimitā rajjurīṣāmātrī bhavati vākṣayoḥ pramāṇam /
tasyā dvādaśena ca trayodaśena ca karaṇāni ca kārayet /
dvādaśyā prathame prastāre praugamukhyaḥ /
catuḥṣaṣṭiḥ pādeṣṭakāḥ catasraścatasraḥśroṇyoḥ /
evaṃ caturviṃśottaraṃ śataṃ /
catasror'dheṣṭakāḥśroṇyoreva /
anyasmin prastāre trayodaśyaḥ śroṇyoḥ pādāśvatvāriṃśat dvāvardhau aṣṭapañcāśadadhikaśataṃ trayodaśyaḥ /
prastāro dviśataḥ /
evaṃ vyatyāsaṃ cinuyāt /
tatra ślokāḥ --
ekonaviṃśatyaratnibhiraṅgulībhiḥsahāṣṭabhiḥ /
tilānāṃ pañcaviṃśatyā mitā paścādvimānikā //
ekaviṃśatyaratnibhiraṅgulīnāṃ tripañcakaiḥ /
tilānāmekaviṃśatyā mitā tvekā vimānikā //
kurvanti praugamagnimetāstisraḥsamīkṛtāḥ /
āsāmeva yathāsūtraṃ karaṇāni prakalpayet //
karavindīyā vyākhyā
praugaṃayate
praugaḥ śakaṭasya pūrvabhāgaḥ /
tadākṛtimagniṃ cinvīta /
bhrādṛvyavānbhrātṛvyaiśrātrubhirbādhyamānaḥ /
tena bhrātṛvyān praṇudata eva //
yāvāna -- ugam.
yāvānaratniprādeśābhyāṃ sahitaḥsaptavidhaḥ tāvaddviguṇāṃ samacaturaśrāṃ bhūmiṃ kṛtvā tasya caturaśrasya pūrvasyāḥ karaṇyā madhyādārabhya śroṇī pratyakṣṇayā likhet /
saptārdhavidhasya dvistāvatī bhūmiḥ pañcadaśapuruṣāḥ /
tasyāḥ karaṇī trayaḥpuruṣāścaturadhikaśatāṅgulayaḥ pañcaviṃśatitilāś ca /
tayāpareṇa yūpāvaṭadeśaṃ sañcaramavaśiṣyānupraṣṭyaṃ samacaturaśraṃ vihṛtya pūrvasyāḥ karaṇyā ardhācchoṇī pratyālikhet /
sā bhūmiḥsaptavidhaparimitapraugākṛtirbhavati //
kara -- yet
atra karaṇī karaṇīnāṃ dvādaśatrayodaśakṛtāni /
tābhiś ca yanaṃ prastāravyatyāsa ityevamādyekavidhavat grāhyamityarthaḥ /
viśeṣastu praugā iṣṭakāḥ kārayet /
karaṇāni praugākṛtīni bhaveyuḥ /
tā dvādaśatrayodaśabhāgīyāḥ pādā ardhāś ca praugākṛtīni bhaveyuḥ /
tā dvādaśatrayodaśabhāgīyāḥ pādā ardhāś ca praugākārā grāhyāḥ /
catvāraḥ puruṣā ekonacatvāriṃśadaṅgulayaḥ ekaviṃśatitilāś ca praugasyaiṣā mātrā /
sā praugasya pārśvamānī /
tasyāḥ dvādaśena trayodaśena ca karaṇāni kārayet /
pādā ardhāś ca dvādaśa bhāgīyānāmaṣṭatriṃśadahgulayaḥ pañcaviṃśatitilāś ca /
eṣāmātrī tanmukham /
pārśvamānyau tricatvāriṃśadaṅgulayaḥ daśatilāś ca /
argheṣṭakānāmekāpārśvamānī /
saiva anyā aṣṭatriṃśadaṅgulayaḥ pañcaviṃśatitilāś ca /
ekonaviṃśatiraṅgulayor'dhatrayodaśatilāś ca mukham /
pādeṣṭakānāmekonaviṃśatiraṅgulayaḥ dvāviṃśatitilāś ca /
atha trayodaśabhāgīyānāṃ tāsāṃ pañcatriṃśadaṅgulayaḥ pañcaviṃśatitilāścaikaṃ mukham /
pārśvamānyau tilonacatvāriṃśadaṅgulayaḥ /
ardheṣṭakānāmapi saivaikā pārśvamānī /
anyāḥ pañcatriṃśadaṅgulayaḥ pañcaviṃśatitilāś ca /
saptadaśāhgulayaḥ ekonatriṃśattilāś ca tilārdhāśvaikaṃ mukham /
pādeṣṭakānāṃ saptadaśāṅgulaya ekonatriṃśattilāśvaikaṃ mukham /
pārśvamānyau viṃśatiraṅgulayor'dhatilonāḥ /
upadhāne prathamaprastāre praugamukhe catuḥṣaṣṭiḥ pādeṣṭakā upadadhyāt /
śroṇyoścatasraścaturviṃśottaraṃ śataṃ dvādaśyaḥ catasror'dheṣṭakāḥ /
eṣa dviśataḥ prastāraḥ /
aparasmin śroṇyorviṃśativiśatistrayodaśapādāḥ dvāvardhāvaṣṭapañcāśadadhikaśataṃ trayodaśyaḥ /
eṣa dviśataḥ prastāraḥ /
vyatyāsaś ca kāryaḥ //
sundararājīyā vyākhyā
kāmyāḥaguṇaśāsratvāt
kāmyāḥ chandaśvitprabhṛtayo 'gnayo nityasya caturaśrasya guṇavikārā, tasyaivāgneṇamātreṇa vikṛtatvāt guṇaphalaṃ svaphalaṃ ca sādhayanti /
yathā agniṣṭomasya guṇavikārā ukthyādayaḥ /
praugacitaṃavijñāyate
praugaṃ śakaṭasya mukhaṃ trikoṇaṃ, tadvaccīyata iti praugacit /
"karmaṇyagnayākhyāyām' iti vkip /
tasyāgnermānamāha --
yāvāna likhet
sāratniprādeśasya saptavidhasya karaṇī trīṇi śatānyaṣṭāviṃśatiśvāṅgulayor'dhadvādaśatilāḥ /
tasyā dvikaraṇī pādonapañcaṣaṣṭicatuḥśatāṅgulayaḥ dvistāvatyāḥ pañcadaśapuruṣāyāścaturaśrīkṛtāyā bhūmeḥ karaṇī /
praṇagasya pārśvamānī catvāraḥ puruṣa ekonacatvāriṃśadaṅgulaya ekaviṃśatitilāś ca /
yāvānagnirityeva siddhe sāratniprādeśagrahaṇaṃ tasya pakṣasya śākhāntarīya tvena yatnasādhyatvāt ekavidhādiṣvekaśataparyanteṣu kevaleṣu kāratnipradeśeṣu ca yathākāmaṃ guṇavikārā bhavantyeveti pūrvameva pratipāditam /
tatra pakṣapuccharahitānāṃ praugacidādīnāṃ khākāśaśrutivedaikāmityādinā ānītasya puruṣasya viṃśatiśatatamo bhāgo 'ṅguliḥ kalpyā /
tasyāśvatustriṃśo bhāgastilaḥ /
sā praugaṃ nityā prakṛtyeva /
sā bhūmirevaṃ kṛte praugaṃ bhavati /
karaṇāni thoktaṃ karaṇaṃ dvādaśena trayodaśenetyādinā /
praugāḥarayet
dvādaśyāḥ pārśve tricatvāriṃśadaṅgule sapādadaśītalayukte navatilonaṃ navatriṃśadaṅgulamaparam /
teṣāmardhaiḥ pādyāḥ /
tṛtīyairnavamyaḥ /
trayodaśyāstu catvāriṃśadaṅgule tilone pārśve tripādonaṣāṭtriṃśadaṅgulamaparam /
eteṣāmardhaiḥ pādyāḥ /
tṛtīyaiś ca navamyaḥ /
upādāne prathame prastāre catuśvatvāriṃśacchatena dvādaśībhirudīcyo dvādaśa rītayaḥ /
madhyamarīticatuṣṭaye madhyo ṣoḍaśoddhṛtya catuḥṣaṣṭiḥ pādyāḥ /
praugamukhyāmud dhṛtya nava navamyaḥ /
dviśataḥ prastāraḥ /
aparasmin prastāre trayodaśībiḥ navaṣaṣṭiśatena trayodaśa rītayaḥ /
tāsu daśamyāṃ sapteṣṭakā uddhṛtya viṃśatiḥ pādyāḥ /
aṣṭādaśanavamyaś ca nidheyāḥ /
evaṃ dviśataḥ /
kapardibhāṣyam
ubhayayaḥ praugaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta prajātān bhrātṛvyān nudeya pratijaniṣyamāṇān iti vijñāyate

12.8

ubhayataḥśakaṭameva cinvīta yaḥ kāmayetotpannānutpatsyamānāṃś ca śatrūn bādheyeti /
yathā vimukhe śakaṭe

12.9

tāvad eva tīrghaṃ caturaśraṃ vihṛtya pūrvāparayoḥ karaṇyor ardhāt tāvati dakṣiṇottarayor nipātayet | sā nityobhabhayataḥ praugam

12.10

praugacitoktīḥ (-ktaṃ) | ubhayataḥ praugā iṣṭakāḥ kārayet

12.11

tāvadeva saptādhesya dviguṇam /
iha tu dīrghacaturaśrasya dviguṇāyāmapramāṇavistāraḥ /
puruṣadvayena tribiraradnibhiḥ ṣoḍaśabhiraṅgulaiḥ sārdhaikaviṃśatyā tilaiḥ mitā tiryaṅmānīmadhye ca śaṅkūnnihatya śaṅkuṣu rajjvā veṣṭayitvā bāhyatastyajet /
saptaṣaśaṣṭhiśatatrayamaṅgulīnāṃ caturdaśabhistilaiḥsārdhayīṣāprāmāṇyam /
āsāṃ dvādaśena karaṇāni kārayet /
praugacitobhayataḥ praugeṣṭakāḥ kārayet /
ubhayataḥ praughākārāḥ iṣṭakāḥ pādāśvobhayataḥ praughībhūtāḥ /
cayanavidhiruktaḥ prauge /
tatra ślokaḥ --
trisaptakaistilairyuktāṃ sāṣṭāviṃśaśatatrayīm /
praugasyottarasyāgneḥ tiryaṅbhānīṃ vidurbudhāḥ //
tiryagdviguṇitāyāme caturaśre havirbhujaḥ /
śaṅgūnnihatya madhyeṣu karaṇeṣu caturṣvapi //
rajjuṃ śahguṣu saṃyojya śroṇyoraṃsān parityajet /
śiṣṭaṃ saptārdhameva syācchakaṭe vimukhe yathā //
caturdaśatilairyuktaṃ saptaṣaṣṭiśatatrayam /
praughasyottarasyaitadīṣāmātraṃ prakalpitam //
īṣādvādaśabhāgena tathā bhāgottareṇa cca /
ubhyataḥ praugībhūtāḥ sapādāḥ kārayediha //
karavindīyā vyākhyā
ubha -- te
ubhayataḥ praugaṃ -- ubhayataḥ śakaṭamukhaṃ /
prajātān śatrūna praṇudeyaṃ janiṣyamāṇāṃś ca praṇudeyaṃ yathā na jāyante tathā karavāṇītyarthaḥ /
śrutipadaṃ vyācaṣṭe ----
yathāvi -- toktāḥ
vimukhe -- nānāmukhaghe śakaṭe yathā pṛṣṭhai saṃhite tiṣṭhete tādṛgākāramubhayatra praugaṃ tathā cinvītetyarthaḥ /
tāvadeva pūrvoktaṃ sāratniprādeśaś ca saptavidhasya dviyuṇaṃ dīrghaṃ caturaśraṃ vihṛtya tiryaṅnānīpārśvamānīnāṃ madhye śaṅkuṃ nihatya pūrvasmācchaṅkoḥ dakṣiṇaṃ śaṅkuṃ pratyakṣṇayā liśeddakṣiṇataḥ paścimaṃ paścimataḥ uttaramuttarataḥ pūrvaṃ, evaṃ liśedubhayataḥ praugākṛtikṣetraṃ bhavati /
vistāradviguṇāyāmaṃ dīrghaṃ pañcapuruṣāḥ saptadaśāṅgulāsvāyāmaḥ, dvau puruṣāvaṣṭaṣaṣṭiraṅgulaya ekaviṃśatitilāś ca tiryaṅbhānī dīrghacaturaśrasya //
ubhaya -- yet
karaṇāni cayanavidhiś ca praugavat /
viśeṣastūbhayataḥ praugāḥ iṣṭakāḥ /
trayaḥ puruṣāḥsapta cāṅgulayaḥ saptadaśa tilāś ca eṣāṃ pramāṇam /
asya dvādaśo bhāgastriṃśadaṅgulayaḥ pañcaviṃśatitilāś ca /
trayodaśo bhāgo 'ṣṭāviṃśatiraṅgulayaḥ tribhāgonā nava tilāś ca /
śatadvayaṃ aṣṭāviṃśatiraṅgulayaḥ ekaviṃśatitilāśvobhayataḥ praugasya tiryaṅbhānī /
tasyā dvādaśabhāgena trayodaśabhāgena parimitaṃ karaṇaṃ yathā bhavati tathā bhavet karaṇam /
ardheṣṭakā dvādaśabhāgīyābhistrayodaśabhāgīyābhisva āyāmatastulyāḥ vistāratastadardhavistārāḥ /
pādeṣṭakā āyāmato vistārataśvārdhāḥ /
prathame prastāre yāḥpādā upahitāḥ te dvitīye tadanyatropadheyāḥ /
dvādaśabhāgīyāpakṣe catasror'deṣṭakāḥ trayodaśabhāgīyāpakṣe dve //
sundararājīyā vyākhyā
ubhayataḥaśakaṭe
vimukhe -- viparyastamukhe prākpaścānmukhe yathā śakaṭabhāge tādṛgeṣo 'gnirbhavati /
tāva yet
dvistāvadagnikṣetravistāradviguṇāyāmaṃ dīrghacaturaśraṃ viharet /
trīṇi śatānyaṣṭāviṃśatiśvāṅgulayo dvāviṃśatitilāś ca tiryaṅbhānī /
dviguṇā pārśvamānī /
evaṃ vihṛtya pūrvāparayoḥ karaṇyormadhyāt dakṣiṇottarayorṇadhye nipādayet /
bahiṣpandyamapacchindyāt /
sutoktaḥ
ekavidhokta iṣṭakādiḥ /
ubha rayet
dvādaśyāśvatvāri phalakāni triṃśadaṅgulāni saikaviṃśatitilāni /
ekākṣṇayā saptaviṃśatyaṅgulā trayodaśatilayuktā /
dviguṇānyā /
eṣāmardhaiḥ pādyāstṛtīyairnavamyaḥ /
trayodaśyāśvatvāri phalakāni sapādṣṭāviṃśatyaṅgulāni, ityekaḥ karṇarajjuḥ /
eka vidhavadevopadhāṃnam /
rītayastu koṇādimukhāḥ /
dvitīyaprastāre madhye viṃśatiḥ pādyāḥ, aṣṭādaśa navamyaḥ /
tā api madhyasthapādānāṃ paścātpuraktācca vidheyāḥ //
kapardibhāṣyam
rathacakracitaṃ cinvīta bhrātṛvyavān iti vijñāyate

12.12

yāvān agniḥ sāratniprādeśas tāvatīṃ bhūmiṃ parimaṇḍalāṃ kṛtvā tasmiṃś caturaśram avadadhyād yāvatsambhavet

Original text: Āpastambaśulbasūtra with the commentaries of Kapardin, Karavinda and Sundararāja · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc