Āpastambaśulbasūtra with the commentaries · Chapter 11

nigadavyākhyātametat /
caturthoti -- iṣṭakāparimāṇamiha triṣāhasramityucyate /
triṣāhasrameva niyataṃ /
nocyeta anīkavadāvṛttiḥsyāt /
anyasyāvidhānāt /
amumevārthaṃ darśayituṃ śrutiṃ darśayati -- vijñāyata iti /
jyāyāṃsaṃ -- dviṣāhasraṃ triṣāhasraṃ vā citvā kanīyāṃsaṃ -- sāhasraṃ na cinuyāditi pratiṣedhaḥ /
tathār'dhāṣṭamamardhanavamaṃ vā citvā ekavidhāptārghavidhaparyantā na cetavyāḥ /
ityāpastambasūtra vivaraṇe kapardisvāmibhāṣye
śulbākhyapraśne tṛtīyaḥ paṭalaḥ.
karavindīyā vyākhyā
utsedhādhikyaṃ ca prastārānekatve na bhavatītyāha --
dviṣā stārāḥ
dviṣāhasre 'gnau dviprastārāḥ tūṣṇīṃ purīṣābhyūhanam /
" tāsu purīṣamabhyūhatīti 'gapḷ nākṣa anye ca citidharmāḥ /
catu māṇam
āhareṣu -- prayogeṣu /
caturthapabrabhṛtiṣu prayogeṣvanantaroktaṃ triṣāhasraṃ nityaṃ; na nyūnādikamityarthaḥ /
nanvanantarārthādeva triṣāhasraṃ caturthaprabhṛtiṣu nityaṃ bhaviṣyati kimarthamidamucyate? ucyateyadītaṃ nocyate, tarhi anīkavadāvṛttiḥ prasajyeta /
yadvā dvitīyatṛtīyanimittā vivṛddhiriti caturthādiṣu sāhasrameva vā prasajyet /
ata idamucyate -- "nityamiṣṭakāparimāṇamiti' /
amumevārthaṃ śrutyā prathayati --
vijñā te
jyāyāṃsamadhikapramāṇaṃ kaniyāṃsamalpapramāṇam /
dviṣāhasraṃ triṣāhasraṃ vā kṛtvā na sāhasraṃ cinvīta /
tatrriṣāhasrameva cinvīta //
tatr.a ślokāḥ --
yadatra pucche prādeśamupadhāyeti sūtritam /
tadabhedāya pucchāgre pṛthaggrītiniṣedhakam //
agrasya rītibhede syurbahvayaḥ pucche bhidā yataḥ /
ataḥ pucchādanārambhaḥ pucchāgraprabhṛtirbhavet //
tathopadhāne tanmūle yatkṣetramatiricyate /
caturbhirardhaiḥ prādeśasahitaiśchādayettataḥ //
apyaye viparītoktirevamarthavatī bhavet /
prādeśamātrā nāgre syustathā bahubhidā yataḥ //
chādane viniyuktānāṃ sāmarthyeṃ nāsti yatra tu /
tatrānyābhiḥsamarthābistatratyābiśchadirbhavet //
pracchādayeti vacanaṃ sarvāgniviṣayaṃ yataḥ /
ataḥ pañcamabhāgīyā pāṇibāhuḷyahetukā //
vyatyāsenopadhānasya vyatyāsavacanasya ca /
punaḥkriyā tatra tatra bhedābhāvaikahetukā //
vyatyāse lokataḥsiddhe tatrāsau yatate yataḥ /
teneṣṭakā mā6bhedo 'pyamṛṣya iti gamyate //
saṃkhyāmātramanūdyeha pūraṇaṃ vidadhāti yat /
tena manyāmahe sāmyaṃ sarvaprastāragocaram //
nyūne tu pūrayeduktaiḥ sāmyasyāyatanīsthateḥ /
atireke kramābhāvāt prastārāḥsarvataḥsamāḥ //
iti karavindasvāmikṛtāyāṃ śulbadīpikāyāṃ tṛtīyaḥ paṭalaḥ
sundararājīyā vyākhyā
dviṣāhasre triprastārāḥ
pratiprastāraṃ saṃdhānārtaṃ purīṣaṃ bhavati /
cityante mantrataḥ /
caturthaprabhṛti parimāṇam
nityamuttaraṃ triṣāhasrameva --
vijñāyate cinvīteti
sarevatrāgniṣu dakṣiṇottare pārśve sadṛśe evopadheye /
tathā pāśvātyapaurastye /
yadevamāha -- "adyardhā daśa purastāddaśa paścāt aṣṭāvaṣṭau pādeṣṭakāḥ pakṣāgrayosvatasraśvalatasraḥ pakṣāgrīyāḥ, ityādi /
tadāha bodhāyanaḥ -- "paśudharmā ha vā agniryathā vai paśordakṣiṇeṣamasthnaṃ yaddakṣiṇaṃ taduttareṣāmuttaram, ityādi /
etacca sati saṃbhave; yadāha -- "dvitīyacaturthayosvānyatarataḥ pratisaṃhitāmekaikāṃ triṃśatṣaṣṭayaḥ, ekaṃ pañcamīm' iti ca /
dviśatā eva sarve prastārāḥ. pratiprastāraṃ saṃkhyāpūraṇavacanāt rathacakre dviśatayoreva prastārayorvacanāt eṣa dviśataḥ prastāra iti śyenaciti vacanācca /
ataśvoḍā nākasadaśvaikīkṛtya saṃkhyeyāḥ /
bodhāyanastvāha -- "pañcamyāṃ vā citau saṃkhyāpūrtirdviśatāḥ prastārāḥ /
pañcacoḍābhirnākasadaḥsamānasaṃkhyāḥ pratīyāt' iti //
daśamaḥ khaṇḍaḥ
iti sundararājīye āpastambaśulbasūtravyākhyāne
śulbapradīpe tṛtīyaḥ paṭalaḥ
kapardibhāṣyam
atha caturthaḥ paṭalaḥ
caturaśrābhir agniṃ cinuta iti vijñāyata | samacaturaśrā anupapadatvāc chabdasya

asyāḥśrulerarthastarkyate -- kiṃ samānānāṃ caturaśrāṇāṃ cāviśeṣagrahaṇaṃ āhosvit samānāmāmeveti? kutaḥ? viśeṣāgrahaṇāt /
na kaśvidviśeṣaḥ śrūyate /
tasmādaviśeṣeṇeti prāpte ucyate -- samacaturaśrā eva grāhyāḥ /
kutaḥ anupapadatvācchabdasya /
yatropapadaṃ na śrūyate dīrgho viṣama iti vā tatra samacaturaśrāṇāmeva mukhyatvāt mukhyerthe prathamaṃ pratyayo bhavati; yataḥ pratīyate tasyārtho bhavati /
itaratra gauṇaḥ /
tasmātsapacaturaśrābhirevopā dhātavyaḥ /
nādhyardhābhiriti sthitam /
pādamātrayo bhavanti aratnimātrayo bhavanty ūrvasthimātrayo bhavanty aṇūkamātrayo bhavantīti vijñāyate

catasra etāḥśrutayaḥ /
tāsāsāvayameva vyācaṣṭe --
caturbhāgīyamaṇūkam | pañcamabhāgīyāratniḥ | tathorvasthi
aṇūkaśabdaḥ puruṣacaturthasya vācasaḥ /
aratniḥ pañcamasya /
tathā -- tenaiva prakāreṇa ūrvasthi ṣaṣṭhasya /
ṣaḍbhāgīyā iti śulbāntare /
pādeṣṭakā pādamātrī

tatra yathākāmī śabdārthasya viśayitvāt

caturbhāgīyaḥ pāda iti saṃjñā vihitā śāstrāntare /
pāda śabdena pramāṇacaturbhāgo gṛhyate kṣetracaturbhāgaś ca /
pādaḥ pramāṇamasyāḥ pādamātrī /
pādaśabdasya saṃbandhaśabdatvāt puruṣacaturbhāgo 'pi gṛhyate aṇūkādicaturbhāgaś ca sannihitatvāt /
teṣāṃ pādeṣṭakābhirityukte puruṣacaturbhāgā aṇūkādicaturbhāgāś ca pratīyante /
kutaḥ? śabdārthasya viṣa(śa)yitvāta /
vakṣyati ca -- aṇūkāḥ pañcadaśabhāgīyānāṃ sthāna iti /
saṅkhyāpūraṇe 'ṇūkānāṃ praveśaṃ darśayati /
ūrvasthayaratnayoḥ ekārthatvaṃ kecidicchanti /
te pañcadaśabhāgīyābhiḥsaṅkhyāpūraṇaṃ kurvate /
teṣāṃ darśane prastārā na yujyante /
sahasrasaṅkhyā tu pūryate pratiprastāramiti vacanamanarthakamāpadyeta /
ye prastārā te dviśatā iti vajanāni na yujyante /
tasmātpūrvokta evārtho grahyaḥ /
sarvavacanānāmarthavacvāya /
karavindīyā vyākhyā
atha caturthaḥ paṭalaḥ
catura yate
catuṣkoṇābiriṣṭakābhiragniṃ cinute /
kīdṛśyo grāhyā ityata āha --
sanaca bdasya
tā iṣṭakā adīrghaviṣamāḥ samacaturaśrā grahyāḥ /
kutaḥ? anupapadatvācchabdasya /
na hyatropapadaṃ śrūyate dīrghābhiriṣṭakābirviṣamābhirveti /
ataḥ "samaṃ syādaśrutatvāditi' nyāyena samā eva syuḥ /
pūrvasminnagnau dīrghāś ca santi /
ato vidhibhedādvā vikalpaḥ pūrveṇāgninā /
nityaśvākāmaśruteḥ /
agnikalpasyaiva śravaṇaṃ pradarśanārtam /
āsāṃ śrutyaiva darśayannāha --
pāda yate
etāśratasraḥśrutayaḥ iṣṭakānāṃ pramāṇaṃ vidavati /
sambhavācca tāsāṃ samuccayaḥ /
pādamātrayaḥ -- pāda pramāṇāḥ /
pādaśabdasvaraṇacaturthabhāgādau vartate /
iha caturmāgavācī /
sa caturbhāgo 'ṇūkādīnāṃ grāhya ityuttarasūtre pratipādayiṣyate /
pādapraṇāṇāḥ pādamātrayaḥ /
aratniḥ sakaniṣṭhikaḥ karaḥ /
sa ca puruṣasya pañcamabāgaḥ /
vakṣyati ca pañcāratniḥ puruvaḥ caturviṃśatyaṅgulayoratniriti /
tatpramāṇā aratnimātrayaḥ /
urvasthi -- ūrvorasthi /
aṇūkaṃ pṛṣṭhavaṃśaḥ /
tā ūrvasthijānvāsthināmptayornāṇūkasyetyatra vyākhyānāt /
puruṣasyaḥ ṣṭho bhāga -- urvasthi /
caturtho bhāgo 'ṇūkaḥ /
etacca uttarasūtre spaṣṭaṃ vakṣyati /
tatpramāṇā ūrvasthimātrayaḥ /
aṇūkāmātrayaś ca /
ā(tā)somavadikapamāṇavaśena saṃjñāviśeṣavidhānārthamāha --
caturmi trī
aṇūkāratnayūrvasthiśabdaiḥ tanmātraya iṣṭakā gṛhyante /
upasaṃhāre pādamātrīṣṭaketi darśanāt /
saṃjñāsu strīlihganirddeśācca /
kiñcāṇūkādiśabdairapīṣṭakānāṃ vyavahārā dṛśyante /
"aṇūkāḥ pañcadaśabhāgīyānāṃ sthāne sandhyantarāle pañcamabāgīyāḥsapādāḥtā ātmani caturdaśabhiḥ pādairyathāyogaṃ paryupadadhyāt' ityādiṣu aṇūkamātrī caturbhāgīyā tatsaṃjñā bhavatītyarthaḥ /
pañcamabhāgīyārātniḥ -- aratnimātrī pañcamabhāgīyākhyā /
tathorvasthi -- urvasthimātrī ṣaḍbāgīyākhyā /
pādeṣṭakā -- pādamātrī /
nanu kathametallabhyate ṣaḍbhāgīyorvasthīti? tatheti prakārātideśāt /
kathamatideśaḥ? yathāratnimātrīsaṅkhyā sannikarṣeṇa svapūrvoktāratnimātrīpramā(ṇe)ṇānyūnānantaraparimāṇavacana saṃjñā syāditi tathorvasthimā6yapi saṃkhyā tatsannikarṣeṇa svapūrvoktāratnimātrī pramāṇānyūnānantaraparimāṇavacanasaṃjñā syāditi /
kiñca ṣaḍbāgīyorvasthīti vaktavya tathetyayamatideśaḥ prakṛtapuruṣāvayavapramāṇaprakārasamāptisūcanārthaḥ /
tenorvasthayantānāmevāvayavapramāṇaparimāṇatvaṃ na pādamātrīṇāmiti jñāyate /
ataḥsvavākyasannihitatvāt "upadhāne 'ṣṭāvaṣṭau pādeṣṭakāḥ caturbhāgīyānāṃ pakṣāgrayornidadhyāt /
sandhyantarāle pañcamabhāgīyāḥsapādāḥtā ātmani caturdaśabhiḥ pādairyathāyogaṃ paryupadadhyāt' iti darśanācca /
aṇūkārdānāṃ pādā iha pādatvena gṛhyante na caraṇādayaḥ /
kiñcaśvutidṛṣṭamapahāyāṇūkādīnāṃ vyutkrameṇa pāṭhapaurvāparye pūrvasya pramāṇādhikyajñāpanārthaḥ /
tenorvasthipramāṇānāmaratnimātrībhyo nyūnapramāṇatvaṃ pādamātrīṇāmaṇūkāratnacūrvāsthimātrībhyo nyūnapramāṇatvaṃ ca jñāpitaṃ bhavati /
etacca sarvamuktaṃ bhagavatā bodhāyanena "samacaturaśrābhiragniṃ' cinuta "ityupakramya tasyeṣṭakāḥ kārayet /
puruṣasya caturthena pañcamenaḥ ṣṭhena daśemana ca' itivadatā /
ato 'ṇūkādipādā iha pādatvena gṛhyante /
te ca teṣāmardhena grāhyāḥ /
ardhapramāṇena pādapramāṇaṃ vidhīyata iti nyāyāt /
ataḥ pañcadaśāṅgulāṇūkapādāḥ dvādaśāṅgulāratnipādāḥ daśāṅgulā ūrvāsthipādāḥ /
teneha ṣaḍvidhā iṣṭakāḥ /
tādṛśaiḥ karaṇaiḥ kāryāḥ /
nanvaṇūkādiśabdairāsāṃ parimāṇajñāne vyavahāre ca siddhe kimarthaṃ mahatyaḥ saṃjñāḥ kriyante? ucyate -- śrautanāmaṇūkādiśabdānāṃ pūruṣacaturbhāgādimātraparimāṇaparatvajñāpanena tasya tasya puruṣasya caturbhāgādiparimāṇairiṣṭakānirmāṇārtham /
tathāhi -- loke dvividhāḥ puruṣāḥ samāś ca viṣamāś ca /
tatra samāḥsāmudrīyāśeṣalakṣaṇopetāḥ /
katipayairvihīnā viṣamāḥ /
samāḥsāmudrīyāśeṣalakṣaṇopetāḥ /
katipayairvihīnā viṣamāḥ /
samānāmaṇūkādayaḥ /
tadapekṣayā niyataparimāṇatvānmukhyatayā gṛhītāḥ /
itareṣāṃ tu garbhādhānādikālastitaprākṛtādṛṣṭādivaśena nyūnādhikavakrādyaneka rūpāṅgatayāṇūkādiṣu caturbhāgādiniyamavyabhicārāttatpramāṇairutpāditānāmiṣṭakānāṃ upadhānakāle tatsaṃkhyākānāṃ tāsāṃ tatra tatropadhāne tābhistābhistaddeśapūraṇaṃ nyūnābhirvā pūraṇam /
bhinnajātīyānāṃ tatratyānāṃ tatra tatra saṅghaṭṭanamityevamādayo mahānto doṣāstatra sambhīvaṣyantīti /
ataḥśrutigatāṇūkādiśabdaistadvaiṣamyaparihārāya puruṣacaturmāgādayo lakṣyanta ityasyārthasya pratipādanāyānvarthā mahatyaḥsaṃjñāḥ kiyante /
tenāyamarthaḥsaṃpadyate -- ūrdhvabāhoḥ puruṣasya pramāṇaṃ gṛhītvātsya caturthena pañcamenaḥ ṣṭhena vā teṣāṃ ardheṣṭakāḥ kārayediti /
atra kecidvarvaśthyaratvayorekārthatāmicchīnta /
teṣāṃ mate 'gnikalpe tathorvasti śabdasyāratniśabdasya vā pṛthagupādānaṃ punarupādānaṃ śrutidarśanaṃ ca sūtrakārasya pramādakṛtamevāvatiṣṭhate /
tatra yā yitvāt
gataṃ /
ayamarthaḥ -- caturbhāgādayaḥ puruṣacaturbhāgaparimitāḥ syuḥ /
puruṣakalpanānurūpāḥ syuriti caturbhāgīyāstriṃśadaṅgulāḥ pañcabhāgīyāścaturviṃśatyaṅgulāḥ ṣaḍbhāgīyāḥ viṃśatyaṅgulāḥ /
tāsāṃ pādāstadarthamitāḥ pañcadaśadvādaśāṅgulāś ceti /
sundararājīyā vyākhyā
atha caturthaḥ paṭalaḥ
athaitameva caturaśvaṃ prakārāntareṇopadhātumāha ----
caturaśrābhi tvācchabdasya
anupapadatvaṃ dīrghādibhiriti viśeṣaṇābhāvaḥ /
pādamātrayo vijñāyate
eṣāṃ pādādīnāṃ pramāṇamāha --
caturbhāgīyāṇūkam
puruṣasya caturbhāgīyā triṃśadaṅgulā aṇūkamātrītyucyate /
pañcamabhāgīyārātniḥ
caturviṃśatyaṅgulā /
tathorvasthi
tathā tenaiva mārgeṇorvasthi jñātavyaṃ, tacca ṣaḍhbhāgīyaṃ viṃśatyaṅgulam /

kecidūrvasthītyapi pañcamabhāgīyāmevāhuḥ, tadayuktam /
"kulmimātro 'ratniprādeśa ūrvasthīti' bhedena nirdeśāt /
"iṣṭakāḥ karoti prādeśamātrayo 'ratnimātraya ūrvasthimātra' iti prayogakalpe pṛthagvacanāt tadūrvasthītyādivacanācca /
vyaktoktatvācca bodhāyanena -- "tasyeṣṭakāḥ kārayet puruṣasya caturthena pañcamena ṣaṣṭhena daśamena' iti /
pādeṣṭakā pādamātri
pādaśvāviśeṣādaṇūkādīnāṃ ca sarvāsāṃ ca bhavati /
tatra yathākāmīśabdārthasya viśayitvāt
loke pādaśabdaścaturbhāgavacanaḥ prasiddhaḥ /
vkacidekadeśamātre /
"kṛcch pādaḥ prakīrtita' iti "ṛcaṃ pādagrahaṇa' iti ṛkṣu ca /
vede tvekadeśamātre dṛśyate -- "tripadā gāyatrī pañcapadā pāṅktirḥ ,capapadā śavkarī' iti /
iha tadubhayaṃ grāhyaṃ /
śabdārthasyobhayatra vṛtteḥ /
atra ca pādaśabdārthanirūpaṇaṃ kriyate ekavidhādyartham /
asmiṃ stvagnau caturbhāgavacane 'pi pāde na kaśviddoṣaḥ /
ye tu ṣaḍbhāgīyānnecchanti teṣāmevopayogaḥ, aṇūkāratnipādatvena daśāṅgulāṣṭāṅgulānāṃ grāhyatvāt /
kapardibhāṣyam
upadhāne 'ṣṭāvaṣṭau pādeṣṭakāś caturbhāgīyānāṃ pakṣāgrayor nidadhyāt | sandhyoś ca tadvad ātmānaṃ ṣaḍaṅgulāpetāḥ
upadhānakāle aṣṭāvaṣṭau caturbhāgīyānāṃ pādeṣṭakāḥ pakṣāgrayorūpadadhāyāt /
aṣṭāvaṣṭāviti viśayāḥ /
atmānaṃ ṣaḍaṅgulamātramavetāḥ avagatā vyāptā iti yāvata /
navāṅgulamātraṃ pakṣayoḥ /
śroṇyaṃseṣu cāṣṭau prācīḥ pratīciś ca

śroṇyaṃsayosvatasraścatasraḥ /
tāḥ pādāḥ /
pracīḥśroṇyoḥ /
aṃsayoḥ ptīcīḥ /
evaṃ caturbhāgīyapādā aṣṭācatvāriṃśat /
sandhyantarāle pañcabhāgīyāḥ sapādāḥ

pakṣasandhyorantarāle pañcamabhāgīyāḥ pādasahitāḥ /
madhye pādāḥ /
daśa pratīciḥ /
tāsāṃ dakṣiṇataḥ paṭhcaviṃśatiḥ pañcamabhāgīyāḥ /
uttarato viṃśatiḥ /
evaṃ sandhyantarāle pañcapañcāśadiṣṭakāḥ upadheyāḥ /
pucche prādeśamupadhāya sarvam agniṃ caturbhāgīyābhiḥ pracchādayet

prādeśaśabdena kiṃ kṣetramabhidhīyate? pucche yatprādeśamiti? athavā iṣṭakāḥ prādeśena kāritāḥ? yadi kṣetramabhidhīyeta prādeśapaṅktirevopadhātavyā syāt /
tathā sati bhidyetāgniḥ /
itarasminpakṣe yathā na bhidyate tathā prādeśeṣṭakā bhaveyuḥ /
prādeśamiti jātāvekavacanam /
prādeśeṣṭakābhiḥsahāṇūkā na śerate /
śerate tu pañcabhāgīyāstābhiḥsaha /
ataścatasraścatasraḥ śroṇyoḥ pādeṣṭakāstrayodaśa pañcamabhāgīyāḥ /
pūrvārdhe 'ṣṭāvaṇūkāḥ /
evamekonatriṃśatpucche /
apare punarevaṃ varṇayanti -- yasya vitastayā vardhanaṃ kṛtaṃ tatrāpi caturaśraśrutisāmarthyāt prādeśa eveṣṭakābhirvyāpyata iti /
evamarthaṃ prādeśagrahaṇamiti /
tasminnapi pakṣe ukta upadhānakramaḥ /
sarvamiti dvātriṃśat /
aṣṭāviṃśatirātmanyuktāḥ /
pucchapūrvārdhe 'ṣṭau //
pādeṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet

pañcadaśabhāgīyābhiḥsaṃkhyāṃ pūrayet /
ātmani dvitīyāyāṃ rītyāṃ madhyamāṃ caturbhāgīyāṃ madhyame dviśataḥ prastāraḥ //
karavindīyā vyākhyā
upadhā dhyāt
upadhānakāle pañcadaśāṅgulā aṣṭāvaṣṭau pakṣāgrayornidadhyāt /
pakṣātmasandhayoś ca tadvadātmani ṣaḍaṅgulāvetāḥ /
pakṣātmasandhyośvāṣṭāvaṣṭau /
tāḥṣaḍaṅgulāḥśyenātmani praviṣṭāḥśroṇyaṃseṣu ca /
cakāreṇa tadvadityākṛṣya sāmarthyādviśayābhāvaḥ /
śroṇyaṃseṣucatasraścatasraḥ /
viśeṣamāha -- aṣṭāvaṣṭau prācīḥ pratīcīś ca /
śroṇyoḥ prācīḥ aṃsayoḥ pratīcīḥ /
nanu aṣṭāvaṣṭāviti vīpsayā prāptānāṃ sthānacatuṣṭayanirddeśe pratisthānamaṣṭāvaṣṭau kathaṃ na syuḥ? ucyate -- "aṣṭau prācīḥ pratisthānamaṣṭāvaṣṭau kathaṃ na syuḥ? ucyate --"aṣṭau prācīḥ praticīśveti' vacanasāmarthyāt prācīnāṃ pratīcīnāṃ cāṣṭatvamavagamyate na pratyekaṃ catasra eveti /
śroṇyoḥprācyau rītyāvaṃsayoḥpratīcyau /
tā etā aṣṭācatvāriṃśat caturbhāgīyāḥ pādāḥsandhyantarāle pañcamabhāgīyāḥsapādāḥ pakṣasandhyormadhye ātmani pañcamabāgīyāḥsapādāḥ sāmarthyāt svapādaiḥsahitā nidadhyāt /
atra dakṣiṇabhāge viśayānāmuttarataḥ pañcaviṃśatiḥ pañcamabhāgīyāḥ /
uttarabhāge viśayānāṃ dakṣiṇato viṃśatiḥ pañcamabhāgīyāḥ /
madhye daśa pradeśāḥ /
evametāḥsandhyantarāle pañcapañcāśadiṣṭakāḥ //
pucche yet
gatametat /
pūrvāgnau pucchāgrapradeśe pṛthagrītitve bhedaprasaṅgena tatparihārāyāyaṃ yatnaḥ /
atra tu mūlapradeśaraya pṛthagrītitve uparitanaprastāre vakṣyamāṇaviśayapañcamabhāgīyāvidherbhedaḥ prasajyeteti gamyate /
sa cāpi parihārya eva /
tataścaturbhāgīyābhirātmaśeṣaṃ pakṣaśeṣaṃ ca pracchādya pucche tu pūrvārdhe 'ṣṭau caturbhāgīyā upadhāya paścārdhe bhedābhāvāya pañcadaśa pañcamabāgīyā upadadhyāt /
uktaṃ cābhiyuktaiḥ --
avādhaḥ kḷptadeśānāṃ stāre stāre ca pūraṇam /
bhedabhāvo 'pi cāgnīnāmācāryāṇāṃ parāyaṇām //
iti /
caturbhāgīyāśabdo bāhuyābhiprāyaḥ /
pracchādane pracchādana śabdasyāpi pūrvoktameva prayojanam /
atra prādeśapṛthagrītitve bhedaprasaṅgāt sarvāgneḥ pracchādanarya vihitatvāccaturbhāgīyānāṃ cāsambhavāduktānāmasambhave bhedābhāvāya ca tatratatroktānāmasambhave tatratyābhiḥsambhavantībhiranyābhiḥ pracchādanaṃ kāryamiti pūrvamevoktam /
tatra dakṣiṇe pakṣe pādānāṃ madhye ṣoḍaśacaturbhāgīyāḥ /
uttare ca tāḥ ṣoḍaśa /
ātmani sandhyorantarālaraca purataḥ purataḥ pādānāṃ madhye catūrdaśa /
tāḥ paścimataśvapādānāṃ madhye caturdaśa /
aṣṭau puccharaya pūrvārdhe /
aparārdhe pañcadaśa pañcamabhāgīyāḥ /
sandhyantarāle pañcacatvāriṃśat pañcamabhāgīyāḥ tatra ṣaṣṭiraṇūkāḥ /
ṣaṣṭiḥ pañcamabhāgīyāḥ /
aṣṭācatvāriṃśadaṇūkāpādāḥ daśa pañcamabāgīyāḥ pādāḥ /
tā etāḥṣaḍaśītiśatam /
atra caturdaśasaṃkhyā sampādyā /
tatsampādanamāha --
pāde yet
gatam /
ātmamadhye pañcamyāṃ rītyāṃ upāntyāṃ caturbhāgīyāmuddhrṛtya nava ṣaḍbhāgīyān pādānupadadhyāt /
pucchaśroṇyorekaikāṃ pañcamabhāgīyāmuddhṛtya
caturastatpādānupadadhyāt /
evaṃ dviśataḥ prastāraḥ /
ātmani prācyo rītayaḥ /
pakṣayordakṣiṇottarayoḥ pucche codīcyo rītayaḥ //
sundararājīyā vyākhyā
upādhāne 'ṣṭāvaṣṭau dadhyāt
caturbhāgīyānāṃ pādeṣṭakāḥ pañcadaśāhgulāḥ //
sandhyośva--vetāḥ
sandhyoḥ pakṣāpyayayoḥ tadvat pakṣāgravadaṣṭāvaṣṭau //
tāśvātmānaṃ ṣaḍaṅgulena prāptāḥ, navāṅgulena pakṣau //
śoṇyaṃseṣu -- cīś ca
ekaikatra catasraścatasraḥ, evaṃ ṣoḍaśa prācīḥ pratīcīriti pādāḥ aṣṭāvityatra vīpsārtho draṣṭavyaḥ /
athavā anena sūtreṇa śroṇyaṃseṣvaṣṭāveva vidhīyante, "anyā aṣṭau pādeṣṭakābhiḥsaṃkhyāṃ pūreyat' ityanena /
sarvathā tāvat ṣoḍaśaivopadheyāḥ /
sandhyantarāle -- pādāḥ
pakṣāpyayayorantarāle pañcamabāgīyāḥ pañcacatvāriṃśat /
āsāṃ madhye daśa prādeśamātrayaḥ /
pādaśabdena ca sannihitatvāt pañcamabāgīyānāṃ pādā ucyante /
tāsāṃ pādeṣṭakānāṃ dakṣiṇato viṃśatiḥ pañcamabhāgīyāḥ, uttarataḥ pañcaviṃśatiḥ, viparītā vā //
puccheprādeśamupadhāya
pucchāgre yatpravṛddhaṃ prādeśakṣetraṃ tadupadadhyāt sāmarthayāddaśabhiḥ prādeśaiḥ //
sarvamagniṃ -- dayet
evaṃ pracchādite ekonanavatiśataṃ (189 ) iṣṭakā bhavanti /
pādeṣṭa -- yet
pucchasyāparārdhe pārśveyoścatasraścatasraḥ pañcadaśāṅgulāḥ /
evaṃ kṛte pañconadviśataṃ bhavati /
tataḥ pucchasya pūrvārdhe pārśveyormadhye tisrastisraḥṣaḍbhāgīyāḥ pracīrupadadhyāt /
evaṃ dviśataḥ prastāraḥ //
kapardibhāṣyam
aparasmin prastāre pucchāpyaye pañcamabhāgīyā viśayāḥ
dvitīye prastāre pucchāpyaye pucchātmasandhau viśayā ubhayasthāḥ pañcamabhāgīyā upadheyāḥ /
tā ātmani caturdaśabhiḥ pādair yathāyogaṃ paryupadadhyāt

tāsāneva pādeṣṭakābhiḥ viśayāsaṃsṛṣṭābhiḥ caturdaśabhirupadadhyāt /
ātmani yathā yujyante /
iha ṣaḍbhāgīyānāṃ karaṇamuktam /
upadhānaṃ noktam yathā pūrvatrārdheṣṭakānāṃ purastāccopadheyāḥ pucchasya pūrvārdhe pārśvayostisrastisraḥ ṣaḍbhāgīyāḥ madhye catasraḥ /
śiṣṭe dvādaśa caturbhāgīyāḥ /
sarvam agniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet

pādeṣṭakākṣiḥ saṅkhyāṃ pūrayet
iha pādeṣṭakāśabdena puruṣasya pūrayitavyasya caturbhāgakārikā aṇūkā gṛhyante /
pañcamabhāgīyāś ca kṛtā upadheyā ityucyante /
dvādaśa caturbhāgīyā ātmani /
prathamā rītiḥ pañcamabhāgīyānām /
dvitīyā rītiścaturbhāgīyānām /
ṣaṣṭhī prādeśānām /
navamī caturbhāgīyānām /
śiṣṭe pañcamabhāgīyāḥ /
eṣa prastāro dviśataḥ /
atra kecana yājñikāḥ anupāśitaguravaḥ ācāryābhiprāyamajānantaḥ ūnāddūya(hya)dhikaprastāraṃ kurvanti /
asya tu sūtrakārasya pratiprastāraṃ pūrayediti vadatastadanabhipretameva /
yadyevamabhimatamabhaviṣyat sarvatra pratiprastāraṃ saṃkhyāṃ pūrayediti nāvakṣyat /
uktaṃ ca; tasmāddviśataḥ prastāraḥ
kartavyaḥ /
tatra ślokaḥ --
aṣṭau śroṇyaṃsayoś ca syuḥ pādāḥ sūtrakṛteritāḥ /
tāsāṃ madhye caturthyaḥsyuḥ caturdaśa caturdaśa //
sandhyantarāle pañcamyāḥ pādaiś ca daśbhiḥsaha /
tāsāṃ madhye daśa proktāḥ prācyasyuḥśulbakarmaṇi //
aṣṭau pucchasya pūrvārdhe caturthyaḥśiṣṭa eva tu /
dvitīyā navamī caiva catturthī nāma vātmani //
udīcya eva nityaṃ syurmadhyāḥ pañcamapādakaiḥ /
kṛtābhiścaturaśrābhiraṇūkovira .... tnibhiḥ //
asyā eva sapādābhiḥ prastāro dviśataḥ kṛtaḥ //
iti //
karavindīyā vyākhyā
apara yāḥ
dvitīye prastāre pucchāpyaye evaṃ pañcapañcamabhāgīyā upadheyāḥ /
aviśeṣādātmapucchayoḥsamaṃ praviṣṭāḥ //
tā ā dhyāt
tā viśayāścaturdaśabhiḥ pādaiḥ prakṛtatvāt pañcamabhāgīyānāṃ yathā yogaṃ paritaḥsarvataḥ upadadhyāt /
viśayānāṃ purastāddaśa /
sarva yet
pakṣayostriṃśattriṃśacpañcamabhāgīyāḥ purastātprabhṛtyātmani pracchādyamāne udagāyatāḥ pañcamabhāgīyānāṃ nava rītayaḥ /
caturdaśīyānāṃ pādānāṃ dakṣiṇato dve pañcamabhāgīye uttarataś ca dve /
pucche tu yathoktābhiḥ pracchādyāmāne bahubhedaprasaṅgāt ṣaḍbhāgīyā utpannā api na yuktā iti ṣaḍbhāgīyāstisrastisro viśayānāṃ paścāt pucchapārśvayoḥ pratīcīrupadadhāti ""tāsāṃ pārśve dvedve caturbhāgīye pratīcyau upadhāya tāsāṃ madhye tisraḥ ṣaḍbhāgīyāḥ pratīcīrupadadhthāt /
aparārdhe cāṣṭāvaṇūkeṣṭakā upadadhyāt /
evamātmani viśayābhiḥ saha ekonaśataṃ pañcamabhāgīyāścaturdaśaprādeśāḥ pakṣayostriṃśattiṃśat pañcamabhāgīyāḥ pucche dvādaśa caturbhāgīyā nava ṣaḍbhāgīyāḥ /
tā etāḥ ṣaḍūnaṃ dviśatam /
tatra ṣaṭsaṃkhyā sampādyā''
pāde yet
atra navapañcamabhāgīyārītīnāṃ madhyasthāmekāṃ pañcamabhāgīyārītimuddhṛtya madhye viṃśatiprādeśeṣṭakā udīcīrupadadhyāt /
atra catuḥsaṃkhyātiricyate /
atireke adhikapramāṇopadhānena saṃkhyāpūraṇasyānyāyyatvādaṇūkāḥ pañcamabhāgīyānāṃ sthāna iti paribhāṣayāṇūkopadhānena saṃkhyāpūraṇasya nyāyyatvācca /
tataḥ prādeśarotyā pūrvarītiḥ yathā saṃśliṣṭā bhavati tathā kṛtvā pūrvāntarītimuddhṛtya tatrāṣṭāvaṇūkā upadadhyāt /
evaṃ prādeśarītyāḥ paritastisro rītīḥ pracyāvya dvitīyāṃ rītimuddhtyāṣṭāvaṇūkā upadadhyāt /
evaṃ dviśataḥ prastāraḥ /
atra kecita -- prathame prastāre pucchāgre daśaprādeśānupadhāya pādeṣṭakāśvānādṛtya pañcadaśabhāgīyābhiḥsaṃkhyāṃ pūrayanti /
bhedamapi sahante /
prathame 'pi prathame 'pi prastāre sandhyantarāle 'ṇūkāstatpādāśvopadadhāti /
tathopadhāne prayojanaṃ mṛgyam /
kecitu pracchādanakāle saṃkhyāpūrakāṇāṃ sthānamavaśiṣya pracchādya saṃkhyāpūrakā upadadhati /
tatra tu sūtrāñjasyamasti vā naveti cintyam //
tatr.a ślokāḥ /
ūrvarsthiśabdasaṃyuktā śrutirmukhyātra yā kṛtā /
ācāryeṇaiva sūtrāṇāṃ ṣaḍbhāgīyā kṛte tu sā /
ākyātamarthaṃ cācāryaistathorvasthīti sūtritam /
ṣaḍbhāgīyāpadaṃ taddvadapyanyaiḥsūtrritaṃ paraiḥ /
hiraṇyakeśināṃ śulbe tathorvasthīti sūtritam /
vyākhyātāro 'pi tatraitat ṣaḍbhīgāyāparaṃ viduḥ /
bodhāyanaś ca bhagavān same tu caturaśrake /
turyapañcamaṣaṣṭhaiś ca sapādaiḥ karaṇaṃ vyadhāt /
urvasthināmadheyānāmupadeśabalādiha /
pracchāditānāmābhistadbādhaḥsūtrakṛteṣṭate /
aratnayo 'pyaṇūkāś ca chādane syurviparyayāt /
pūrvasminnaparasmiṃś ca prastāre saṃbhavo na hi /
na pañcadaśabhāgīyā śrūyate tra dvitīyake /
śrūyante tāstu pūrvāgnau na tatpūrvo dvitīyakaḥ /
prakṛtitvāddvayoragnayoḥ nityatvācca dvayorapi /
atastāsaṃ dvitīye 'gnau kathaṃ prāptirvimṛśyatām /
kintu tāsāṃ tu yatkāryaṃ tatrāṇūkāstu bodhitāḥ /
prathamāgnerato 'nyatra tatsthāne syuraṇūkikāḥ /
ye tvatra pañcadaśabhāgīyābhiḥsaṃkhyāpūraṇaṃ kurvanti te kimupadeśato vā prāptaṃ manvate? atideśato vā? ubhayathāpi na yujyate /
dvayoḥ prakṛtitvāt prakṛtivikārābhāvācca /
nanvaṇūkāḥ pañcadaśabhāgīyānāṃ sthāna iti vacanasāmarthyāttāsāṃ prāptirbhaviṣyati //
it.i cenna; pañcadaśabhāgīyānāṃ sthāna iti vacanaṃ tatkārye saṃkhyāpūraṇo 'ṇkānāṃ prāpakam /
na tu saṃkhyāpūraṇamātre tāsāmapyu padhāyakam /
tasmāccintyamidam /
sathamarthamidamācāryeṇoktaṃ? ucyate -- upadhīyamānānāmiṣṭakānāṃ saṃkhyāyāḥsthāne /
na ca prastārai saṃkhyāsampattau yadiṣṭakābhedādavayavabhedaḥsyāt sa marṣaṇīya iti manyamānenoktam /
tadetaddvitīyaśyene pratipādayiṣyate /
kecittu yājñikā nyūnādhikaprastāramagnau kurvanti samudāye saṃkhyāsampattiṃ manyamānāḥ /
tadayuktam /
pañcadaśaprabhṛtibhiḥ prastāreḥ sahasrādi saṃkhyāyāṃ sampādyamānāyāṃ viśeṣāśravaṇe "samaṃ syādaśrutatvāt' iti prastārāṇāṃ dviśatatvasyaiva nyāyyatvāt /
rathacakrāgnau tasya karaṇyā dvādaśenetyādinā dviśatānāmevotpādanācca /
nanu yatra yatra prastāre pūrayediti vacanāntaramasti tatra prastāre saṃkhyāpūraṇamastu /
tadyatra nāsti tatra samudāyasaṃkhyā pūraṇasaṃkhyā itarathā pūraṇavacanasyānarthakyaprasaṅgāt /
ucyate -- na tatrānarthakyaprasaṅgaḥ /
kathaṃ? tatra hi nyāyaprāptaṃ saṃkhyāpūraṇaṃ tatsādhanatvena pañcadaśabhāgīyānāṃ vidhānāt /
yadi sarve prastārā dviśatāḥ kimarthameṣa dviśata prastāra ityucyate? siddhe satyārambhamātroddeśena sarveṣāṃ prastārāṇāṃ dviśatatvasampādanārtham /
yathaikavidhaprastāro dviśataḥ evamanye 'pi sarve prastārā dviśatasaṃkhyāḥ kāryāḥ /
pūraṇavacanā bhāve 'pīti nyāyaprāptamevārthaṃ anuvādena draḍhayitumayaṃ yatnaḥ /
tasmātsarve prastārā dviśatāḥ kāryā iti na nyūnādhikā iti siddhaṃ sarvaprastārāṇāṃ dviśatatvam /
prakṛtibhūtaḥsaptavidha uktaḥ /
idānīṃ nityā vikṛtaya ucyante -- ekavidheti /
ekavidhādīnāṃ ṣaḍvidhaparyantānāṃ ṣaṇṇāmagnīnāṃ tasyatasyāgneḥ karaṇīnāṃ dvādaśabhāgena trayodaśabhāgena ca iṣṭakāḥ kārayet /
atraikavidhasya karaṇī śataṃ viṃśatiḥ (120) aṅgulayaḥ /
dvividhasya ekonasaptatiśataṃ aṅgulayaḥ catuviṃśatitilāś ca /
(169 2 /
3 4 /

4) trividhasya dve śate sapta ṅgulayaḥ ekonatriṃśattilāś ca (207 2 /
3 9 /
4) caturvidhasya dve śate catvāriṃśaccāṅgulayaḥ (240) pañcavidhasya dve śate ṣaṣṭhiraṅgulayaḥ ekādaśa tilāś ca (260 1 /
3 1 /
4) ṣaḍvidhasya dve śate trinavatiraṅgulayaḥ ekatriṃśattilāś ca (293 3 /
3 1 /
4) /
etāsāṃ karaṇīnāṃ sarvato dvādaśenaikaṃ karaṇam /
sarvatastrayodaśenaikaṃ karaṇam /
tayoḥ pādeṣṭakānāṃ karaṇaṃ cakārādardheṣṭakānāmapi ṣaḍvidhaṃ navavidhaṃ vā karaṇam /
upadhānamucyate -- abhitaḥ pādāstisro rītyo dvādaśyaḥ /
tataḥ pañcarītyastrayodaśyaḥ /
tata ekā trayodaśīpādāḥ /
tata ekā trayodaśyaḥ /
tatastisro 'bhitaḥ pādā dvādaśyaḥ iti trayodaśa rītyaḥ /
tatra dvitīyāyāṃ rītyāṃ dvādaśyāṃ caturthīmaṣṭamīṃ ceṣṭakāmuddhṛtya dvedver'dheṣṭake upadadhyāt /
tatraiva copāntye uddhṛtya catasror'dheṣṭakāḥ /
dviśata eva prastāraḥ /
dvitīye prastāre dve rītyau trayodaśyaḥ /
tata ekā 6yodaśīpādā /
tata ekābhitaḥ pādā trayodaśyaḥ /
tataścatasro rītyo dvādaśyaḥ /
tata ekābhitaḥ pādā dvādaśyaḥ /
tatastisro rītyastrayodaśyaḥ iti trayodaśa rītyaḥ /
atra madhyamāyāṃ vā ṣaḍuddhṛtya pādā upadadhyāt /
prastāro dviśataḥ /
athavā prathamaprastāre dvādaśabhiḥ dvitīyastrayodaśabhistathocyate /
kṛtsnadvādaśī pakṣe dīrghā pādeṣṭakā ardheṣṭakāś ca tatratatra prathamaprastāre prācyaḥsaptadaśa rītayaḥ /
tāḥsarvā dvādaśeṣṭakāḥ /
tāsāṃ sarvāsāṃ dakṣiṇā ardheṣṭakābhiḥ /
tata ekā pādābhistatastisro dvādaśībhistata ekā pādābhistata ekārdhābhiḥ /
tata ekā pādābhistatastisro dvādaśībhiḥ /
antyārdhābhirevaṃ saptadaśa rītayaḥ /
tatra ṣañcamīṣaṣṭhīsaptamīnāṃ rītīnāmantyāstisra uddhṛtya ekāṃ dvādaśīmupadadhyāt /
athaikādaśī dvādaśī trayodaśīnāmantyāḥ tisra uddhṛtya ekādaśīmupadadhyāt /
evaṃ dviśataḥ /
yaddvitīyaṃ trayodaśabhirudīcyo rītayaścaturdaśa tāsāṃ prathamārdhābhirdvādaśītrayodaśībhirantyārdhābhiḥ tāścaturdaśa rītayaḥ /
evaṃ dvādaśa śatamiṣṭakāḥ /
tatra pūrvārdhe trayodaśīḥ ṣaḍuddhṛtya caturviṃśatiṃ pādā upadadhyāt /
evaṃ dviśataḥ /
yadi sarve prastārā dvādaśībhiḥ tadā pūrvoktaprakāreṇa prathamaṃ prastāramupadhāya dvitīyaprastārata eva rītīrudīcīrupadadhyāt /
eṣa dviśataḥ /
yadi sarve trayodaśībhiḥ, tadā dvitīyaprastāroktā rītiḥ prathame prastāre prācīrupadhāya paścārdhe trayodaśīruddhṛtya pādā upadhāyāparasmin prastāre tā udīcīrupadadhyāt /
eṣa dviśataḥ /
yadyekatra trayodaśānyato dvādaśa tadā prāgāyatā iṣṭakā udīcyaḥ trayodaśa rītayaḥ /
tāḥṣaṭpañcāśacchataṃ ca pūrvasyāṃ rītyāṃ pañcamyāṃ cāṣṭāvaṣṭāvuddhṛtyāṣṭāviṃśatiṃ pādāḥ dve dve cārdhe /
evaṃ dviśataṃ /
dvitīye prastāre tā eva prācyo rītayaḥ /
yatra dakṣiṇataḥ uttarataśvāṣṭāvaṣṭāvuddhṛtya pūrvavat pādā ardhāśvopadadhyādevaṃ dviśataḥ /
evameva praugādiṣvapi karaṇāni dvādaśabhāgīyābhistrayodaśabhāgīyābhirvā yathāyogamupadhāya pādeṣṭakābhirardheṣṭakābhiś ca saṃkhyāṃ pūrayet /
alamatiprasaṅgena //
sundararājīyā vyākhyā
ubhayatra prādeśamātramaviśeṣāt /
tataḥ purastāddaśa prādeśāḥ pārśvayordvaidvau /
sarvamagniṃapūrayet
ātmani viśayābhiḥsaha udīcyo daśa rītayaḥ, tāsāṃ dvitīyāṃ navamīṃ caturthībhirupadadhāyāt, ṣaṣṭhīṃ prādeśaiḥ /
ātmaśeṣe pakṣayoś ca pañcamabhāgīyāḥ /
pucchasyāparārdhe pārśvayormadhyato nava ṣaḍbhāgīyāḥ prācyaḥ /
pucchaśeṣe dvādaśāṇūkāḥ /
evaṃ dviśataḥ prastāraḥ /
vyatyāsaṃ cinuyād yāvataḥ prastārāṃś cikīrṣet