આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્ર · અધ્યાય 12

ગતમેતત્ ।
એકાદશઃ ખણ્ડઃ.
કપર્દિભાષ્યમ્
ક્રત્વર્થેનોપાદીયમાનામામેકવિધાદીનાં પક્ષપુચ્છત્વં પ્રતિપાદિતમ્ ।
તથા તેષામુપધાનવિધિઃ કથં ભવતીત્યુચ્યતે ----
એકવિધપ્રભૃતીનાં કરણીનાં દ્વાદશેન ત્રયોદશેનેતીષ્ટકાઃ કારયેત્
કરણાનાં દ્વાદશેન ત્રયોદશેન કૃતૈઃસમચતુરશ્રૈઃ ઇષ્ટકાઃ કારયેત્ ।
સર્વતો દ્વાદશેનૈકં કરણં સર્વતસ્ત્રયોદશેન દ્વિતીયમ્ ।
પાદેષ્ટકાશ્ ચ વ્યત્યાસં ચિનુયાદ્ યાવતઃ પ્રસ્તારાંશ્ ચિકીર્ષેત્

પાદેષ્ટકાશ્ ચ દ્વાદશીવધાસ્ત્રયોદશવિધાશ્વાર્ધેષ્ટકાશ્ ચેતિ શુલ્બાન્તરમ્ ।
અસ્માકમપિ પ્રૌગેર્ઽધેષ્ટકાઃ કાર્યાઃ ।
એકવિધાદિષ્વપિ યદિ પ્રથમપ્રસ્તારો દ્વાદશભિઃ દ્વિતીયસ્ત્રયોદશભિરિત્યસ્મિન્પાક્ષેર્ઽધેષ્ટકાઃ કાર્યાઃ ।
ઇતરથા સઙ્ધયા ન પૂર્યત એવ ।
તત્ર શ્લોકાઃ --
દ્વિવિધે માનિકા રજ્જુઃસપ્તત્યા ચ શતેન ચ ।
અઙ્ગુલીનાં મિતા સા સ્યાદૂનાગ્નેર્દશમિસ્તિલૈઃ ॥
ત્રિવિધે માનિકા રજ્જુરષ્ટોત્તરશતદ્વયમ્ ।
ષડ્ભિરેવ તિલૈરૂના ગણકૈઃ પરિકલ્પિતા ॥
વિધસ્પાપિ ચતુર્થસ્ય માનિકા રજ્જુરુચ્યતે ।
મિતા શતદ્વયેનાથ ચત્વારિંશાધિકેન ચ ॥
વિધસ્ય પઞ્ચમસ્યેયમષ્ટષષ્ટિઃશતદ્વયી ।
એકાદશતિલૈર્યુક્તાં માનિકાં ગણકા વિદુઃ ॥
ચતુર્ભિશ્ ચ નવત્યા ચ શતાભ્યાં ચ મિતા ભવેત્ ।
ત્રિભિરેવ તિલૈરૂના ષઢ્વિધસ્ય વિધાનિકા ॥
ઉપધાને ઽભિતઃ પાદાસ્તિસ્રો રીત્યો ઽથ દ્વાદશ્યઃ ।
તતઃ પઞ્ચ ત્રયોદશ્યઃ ।
તત એકા ત્રયોદશી ।
પાદરીતિઃ તત એકા ત્રયોદશી તતસ્તિસ્રો ઽભિતઃ પાદા રીત્યાં દ્વાદશ્યઃ ।
દ્વિતીયસ્યાં એકા ચતુર્થી ચ તેભ્યો ઽન્યો ઽષ્ટમી ।
એષ પ્રસ્તારઃ ।
અપરસ્મિન્ પ્રસ્તારે દ્વે રીત્યૌ ત્રયોદશ્યેકા ત્રયોદશી પાદા તત એકાભિહિતપાદા ત્રયોદશી ।
તતશ્ચતસ્રો દ્વાદશ્યઃ ।
અથ મધ્યમાઃષડિષ્ટકાઃ ચતુર્ભેદાઃ, એષ દ્વિશતઃ પ્રત્તારઃ ॥
વ્યત્યાસમિતિ -- ગતમેતત્ ॥
એકવિધપ્રભૃતીનાં પ્રથમાહારેણ દ્વિતીયેન તૃતીયેનેતિ યો યુજ્યેત । સર્વેષાં યથા શ્રુતિસઙ્ખ્યા તથોર્ધ્વપ્રમાણમ્

એકવિધપ્રભૃતીનાં ષડ્વિધપર્યન્તાનાં સર્વેષાં પ્રથમાહારે દ્વિતીયાહારે ચ યથા સઙ્ખ્યાઃ શ્રૂયન્તે ।
કિમુક્તં ભવતિ? યદિ પ્રથમાહારઃસહસ્રસઙ્ખ્યા જાનુદઘ્નતા ચ ।
અથ દ્વિતીય એતે યુક્તા એવ ।
તે ધર્માઃ સપ્તાર્ધસ્વરૂપયુક્તા એવેતિ ।
તચ્ચ વચનં સપ્તાર્ધપ્રકૃતિત્વજ્ઞાપનાર્થમ્ ॥
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
વ્યત્યા ર્ષેત્
ગતં ।
વિકૃતિષુ પુનર્વ્યત્યાસે વચનં કિમર્થમ્? ઉચ્યતે -- પ્રકૃતૌ ચિતીનાં પ્રસ્તારાણાં ચ વૈષમ્યાત્ કિમયં વ્યત્યાસઃ પ્રસ્તારધર્મઃ ચિતિધર્મ ઇતિ કસ્યચિત્સન્દેહઃસ્યાત્ ।
વિકૃતૌ તુ દ્વિપ્રસ્તારાશ્વિતય ઇતિ પ્રસ્તારયોર્વૈષમ્યેમાયં વ્યત્યાસઃ કસ્ય ધર્મ ઇતિ સન્દેહે યાવન્તઃ પ્રસ્તારાસ્તાવતો વ્યત્યસ્ય ચિનુયાત્ ભેદાભાવાય ।
વ્યત્યાસસ્ય પ્રસ્તારધર્મતાપ્રતિપાદનાય પુનર્વચનં વ્યત્યાસસ્ય ।
એકવિ માણમ્
એકવિધપ્રભૃતિષડ્વિધપર્યન્તાનાં પ્રથમાહારઃ પ્રથમપ્રયોગઃ યો યુજ્યેત ભૃશં યુક્તો ભવતિ ।
યથાશ્રુતિસઙ્ખ્યા શ્રુત્યુક્તેન પ્રકારેણ સઙ્ખ્યા સહસ્રાદિઃ યથા ભૃશં યુજ્યતે તથોર્ધ્વપ્રમાણં જાનુદઘ્નાદિ ચ યોયુજ્યેતેતિ ચ સમ્બન્ધઃ ।
એકવિધપ્રભૃતિષડ્વિધપર્યન્તાનાં સર્વેષાં પ્રથમાહારેણ દ્વિતીયાહારેણ તૃતીયાહારેણ "સાહસ્રં ચિન્વીત પ્રથમં ચિન્વાનઃઽ ઇત્યાદ્યાઃ શ્રૂયમાણાઃ સાહસ્રાદિસઙ્ખ્યાજાનુદઘ્નાદિપરિમાણાશ્વૈતેષુ સમ્પાદ્યતયોપદિશ્યન્તે ।
એતેન એકવિધસ્ય
પ્રકૃતિત્વે દ્વિવિધાદીનાં તત્પ્રકૃતિત્વે ચ સાહસ્રાદિસઙ્ખ્યાજાનુદઘ્નાદિ પરિમાણત્વં સિદ્ધં ભવતિ ।
એકવિધાદયો ઽપિ નિત્યા એવ અકામસમ્બન્ધાત્ ।
પ્રકૃતયો વિકૃતયશ્ ચ નિત્યા ઉક્તાઃ ।
ઇતાનીં કામ્યાઃ પ્રૌગાદય ઉચ્યન્તે ।
કામ્યા ગુણવિકારાઃ ગુણશાસ્ત્રત્વાત્

નિત્યસ્ય સપ્તવિધાગ્નેર્વિકારાઃ પ્રૌગાદ્યાકૃતિવિશેષેણ ગુણેન વિકૃતાઃ ।
કુતઃ? ગુણશાસ્ત્રત્વાત્ ।
ગુણં શાસ્તિ વિદધાતીતિ ગુણશાસ્ત્રમ્ ।
"પ્રૌગચિતં ચિન્વીતઽ ઇતિ વક્ષ્યમાણં વાક્યં પ્રૌગસ્યાગ્નેશ્વયનમનૂદ્ય તત્ર ભાતૃવ્યાપનોદનફલાર્થં પ્રૌગાદ્યાકૃતિવિશેષં ગુણં વિધત્તે ।
તસ્માત્કામ્યાઃ પ્રૌગાદયઃ ।
ગોદોહનાદિવન્નિત્યસ્યાગ્નેર્ગુણવિકારાઃ ન નિત્યાઃ નૈવ પ્રકૃતય ઇતિ ।
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
(વ્યત્યા ર્ષેત્)
"સન્ધ્યન્તરાલે પઞ્ચમભાગીયાઃસપાદાઃઽ ઇત્યસ્યાપરા વ્યાખ્યાપાદશબ્દેન પ્રસ્તુતા એવાણૂકાપાદા ગૃહ્યન્તે ।
પ્રસ્તુતાશ્ ચ પાદા અષ્ટસંખ્યા ઇતિ તથૈવેહ ગ્રાહ્યાઃ ।
તત્રૈવમુપધાનમ્ -- પ્રથમે પ્રસ્તારે સન્ધ્યન્તરાલે પાર્શ્વયોસ્ત્રિંશદઙ્ગુલં પરિશિષ્ય મધ્યમે પઞ્ચત્રિંશત્પઞ્ચમભાગીયાઃ, પરિશિષ્ટયોસ્ત્રિંશદઙ્ગુલયોઃ પશ્ચાત્પુરસ્તાચ્ચ દ્વેદ્વે પઞ્ચદશાઙ્ગુલે ઉદીચ્યૌ, મધ્યે તસ્રસ્તિસ્રો ઽણૂકાઃ, પઞ્ચમીભિઃ પૂરયિતુમશક્યત્વાત્પુચ્છસ્ય પાર્શ્વયોઃ પુરતઃષટ્ષટ્પઞ્ચદશાઙ્ગુલાઃ ।
પુચ્છશેષે ત્રયોદશાણૂકાઃ, એવં કૃતે અષ્ટોનદ્વિશતં ભવતિ ।
પુચ્છમધ્યે ઽણૂકામેકામુદ્ધૃત્ય દશાઙ્ગુલા નવોપદધ્યાત્ ।
આત્મનિ દ્વિતીયે મધ્યે વા મન્ત્રોપધાનસૌકર્યાર્થમ્ ।
એવં દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
અપરસ્મિન્ પુચ્છવર્જં યથાસૂત્રમેવાત્મનિ પ્રાચ્યો દશ રીત્યઃ ।
તત્ર દક્ષિણસ્યાં મધ્યે પઞ્ચમીં નિધાય તતઃ પ્રાક્પશ્ચાચ્ચ દ્વેદ્વે પ્રાદેશમાયૌ ।
એવમુત્તરસ્યાં પુચ્છસ્યાપરાર્ધે પાર્શ્વયોર્મધ્યે ચ તિસ્રસ્તિસ્રઃષડ્ભાગીયાઃ પ્રાચ્યઃ, પુચ્છશેષે દ્વાદશાણૂકાઃ ।
યે તુ ષડ્ભાગીયા નેચ્છન્તિ તેષામપિ પુચ્છવર્જમેવમેવોપધાનમ્ ।
તત્ર પુચ્છે પ્રાદેશમુપધાયેત્યસ્ય પ્રાદેશેષ્ટકામુપધાયેત્યેવં વર્ણયન્તિ ।
અન્યથા ભેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રાદેશાશ્ચતુર્ભાગીયાભિઃસહ ન શેરત ઇતિ સામર્થ્યાત્ પઞ્ચમભાગીયાનામાક્ષેપઃ ।
તત્રૈવમુપધાનમ્ -- પુચ્છસ્યપૂર્વાર્ધે પાર્શ્વયોશ્ચતસ્રઃ પઞ્ચદશાહ્ગુલાઃ ।
મધ્યે ષડણૂકાઃ ।
અપરાર્ધે પઞ્ચદશ પઞ્ચમ્યઃ ।
પુચ્છાગ્રે મધ્યમા અભિતો દ્વે ઉદ્ધૃત્યાષ્ટૌ પ્રાદેશેષ્ટકા ઉપધેયાઃ ।
એવમષ્ટોનદ્વિશતં ભવતિ ।
તતઃ પૂર્વવદેકાં ચતુથીં પઞ્ચમીં વોદ્ધૃત્ય દશાઙ્ગુલા વાષ્ટાઙ્ગુલા વોપદધ્યાત્ ।
દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
દ્વિતીયે પ્રસ્તારે પુચ્છે ષોડશાણૂકાઃ, આત્મન્યુત્તરસ્યાં રીત્યાં ચતસૃભ્યઃ પઞ્ચમીભ્યઃ પ્રાક્તિસ્રો ઽષ્ટાહ્ગુલા ઉદીચ્યઃ તત એકા પઞ્ચમી ।
તતસ્તિસ્રો ઽષ્ટાઙ્ગુલાઃ ।
તતસ્તિસ્રઃ પઞ્ચમ્યઃ ।
દક્ષિણારીતિઃ પૂર્વવદેવ ।
દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
એવં સારત્નિપ્રાદેશસ્યોપધાનમુક્તમાચાર્યેણ ।
તદ્રહિતસ્યોચ્યતે -- પક્ષાગ્રયોસ્તિસ્રસ્તિસ્રો ઽણૂકાઃ ।
તાસાં પસ્વાત્પુરસ્તાચ્ચ દ્વેદ્વે પઞ્ચદશાઙ્ગુલે ।
એવમ્ન્યયોરપ્યાત્માનં પ્રદેશેનોપેતાઃ પાર્શ્વયોઃ ષટ્ષટ્ પ્રાદેશાઃ ।
પક્ષશેષે પઞ્ચમ્યઃ ।
સન્ધ્યન્તરાલે ચત્વારિંશત્પઞ્ચમભાગીયા આત્મશેષઃ પૂર્વોક્તવદેવ ।
પુચ્છસ્ય પૂર્વાર્ધે પાર્શ્વયોરષ્ટૌ પઞ્ચદશાઙ્ગુલાઃ, પધ્યે ષડણૂકાઃ ।
અપરાર્ધે ષડ્ભાગીયાભિરુદીચ્યસ્તિસ્રો રીતયઃ ।
તાસુ પૂર્વસ્યાં પાર્શ્વયોર્દ્વેદ્વે દશાઙ્ગુલે ।
પુચ્છસ્ય પૂર્વાર્ધે ષડ્ભાગીયા અષ્ટાદશ ।
અપરાર્ધે પૃષ્ઠયામભિતઃ પઞ્ચમ્યાકુદ્ધૃત્ય અષ્ટૌ પાદેષ્ટકા ઉપદધ્યાત્ ।
આત્મનિ પૂર્વરીતૌ મધ્યે પઞ્ચમીં નિધાયાભિતશ્ચતસ્રઃ પાદેષ્ટકા ઉપદધ્યાત્ ।
એવં દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
અથાત્રાપિ ષડ્ભાગીયામનિચ્છતાં પુચ્છસ્ય પાર્શ્વયોઃ પુરતઃષટ્ષટ્ પઞ્ચદશાઙ્ગુલાઃ ।
પુચ્છશેષે ત્રયોદશાણૂકાઃ ।
પક્ષાગ્રયોશ્ચતસ્રશ્ચતસ્રો ઽણૂકાઃ ।
શેષં પૂર્વોક્તવદેવ ।
એવં કૃતે ચતુરશીતિશતમિષ્ટકા ભવન્તિ ।
તત્રાત્મનિ પૃષ્ઠયાન્તે ચતુર્થ્યૌ પઞ્ચમ્યાવુદ્ધૃત્યાષ્ટાદશાઙ્ગુલા અષ્ટાઙ્ગુલા વોપદધ્યાત્ ।
દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
અન્યસ્મિન્ પ્રસ્તારે પુચ્છાપ્યયે પઞ્ચમભાગીયા ઇત્યાદિ યથાસૂત્રમ્ ।
આત્મનઃ પૂર્વરીતિઃ પૂર્વોક્તવત્ ।
પુચ્છસ્ય પૂર્વાર્ધે ઽષ્ટાવણૂકાઃ અપરાર્ધે પઞ્ચમ્યાવૃદ્ધૃત્યાષ્ટઙ્ગુલા ઉપદધ્યાત્ ।
દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
એવમુપધાનસ્યાનેકપ્રકારા ઉક્તાઃ ।
તત્ર યુક્તતરઃ પ્રકારો વિદ્વદ્ભિરાદરણીયઃ ।
સર્વેષ્વેવ પ્રકારેષુ પુચ્છાપ્યયે પક્ષાપ્યયે વા અન્યતરત્ર વિશયા ઇષ્ટકા ઉપધીયન્ત ઇત્યનુસન્ધાતવ્યમ્ ॥
એકાદશઃ ખણ્ડઃ.
એકવિધપ્રભૃતીનાંઅત્પાદેષ્ટકાશ્વ.
વ્યાધિકરણઃષ્ઠયૌ ।
એકવિધપ્રભૃતીનાં ષડ્વિધપર્યન્તાનાં યાઃ કરણ્યઃ તાસાં દ્વાદશેન ત્રયોદશેનેતિ સમચતુરશ્રા ઇષ્ટકાઃ કારયેત્ પાદેષ્ટકાશ્ ચ ।
તાશ્ચતુર્બાગીયા નવમ્યશ્ ચેતિ દ્વિવિધાઃ ।
તત્ર શ્લોકાઃ --
અઙ્ગુલ્યો વિંશતિશતં કરણ્યેકવિધે ભવેત્ ।
દ્વિવિધે સપ્તતિશતં જ્ઞેયં દશતિલોનિતમ્ ॥
ત્રિવિધે દ્વે શતે ચાષ્ટૌ ચાઙ્ગુલ્યષ્,ટ્તિલોનિતાઃ ।
ચતુર્વિધસ્ય કરણી ચત્વલારિંશચ્છતદ્વયમ્ ॥
અષ્ટષષ્ટિઃ પઞ્ચવિધે સૈકાદશતિલે શતે ।
ષડ્વિધે ત્રિશતાચ્યાજ્યાઃષડઙ્ગુલ્યસ્તિલાવપિ ॥
એકવિધસ્ય તાવત્ કરણ્યા દ્વાદશેન દશાઙ્ગુલેનૈકં કરણમ્ ।
તદર્ધેન પઞ્ચાઙ્ગુલેન દ્વિતીયં પાદેષ્ટકારૂપમ્ ।
તૃતીયેન ચ સૈકાદશતિલેન ત્ર્યઙ્ગુલેન તૃતીયમ્ ।
સા નવમીત્યુચ્યતે ।
એવં ત્રયોદશેન સાષ્ટતિલેન નવાઙ્ગુલેનૈકમ્ ।
તદર્ધેન તત્પાદ્યાઃ ।
ચતુરઙ્ગુલા સૈકવિંશતિતિલા ।
તૃતીયેન ચ નવમી ત્ર્યઙ્ગુલા સતિલત્રયા ।
એવં દ્વિવિધાદિષુ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
વ્યત્યાસંઅશ્ચિકીર્ષેત્
તત્ર પ્રસ્તારયોરનુક્તત્વાત્ દ્વાદશીત્રયોદશીનામેવ સાવયવાનાં પ્રસ્તારેષુ વ્યત્યાસઃ ।
દ્વાદશીભિઃસાવયવભિરેકઃ પ્રસ્તારઃ ત્રયોદશીભિરપર ઇતિ ।
સંકાલિતોપધાનં તુ ન ભવત્યવચનાત્ એતદતિદિષ્ટપ્રૌગચિત્યસમ્ભવાચ્ચ ।
તત્ર પ્રથમે પ્રસ્તારે અગ્નિમધ્યે નવદ્વાદશીનાં નવમ્યશ્ચતુરશ્રીકૃતાઃ ।
તાઃ પરિતઃષષ્ટિઃ પાદ્યાઃ ।
તાઃ પરિતો ઽષ્ટાવિંશતિશતં દ્વાદશ્યઃ ।
ઉત્તરાંસ એકામુદ્ધૃત્ય ચતસ્લઃ પાદ્યાઃ ।
દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
અપરસ્મિન્ ત્રયોદશભિઃ પ્રચ્છાદિતે નવષષ્ટિશતમિષ્ટકા ભવન્તિ ।
અગ્નિમધ્યસ્થમુદ્ધત્ય ચતસ્રઃ પાદ્યાઃ ।
પ્રતિકોણં ચતસ્રશ્ચતસ્રઃ પાદ્યાઃ પૃષ્ઠયાયાં પશ્ચાત્પુરસ્તાચ્ચૈકૈકામુદ્ધૃત્ય નવનવ નવમ્યઃ ।
દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
એકવિધ ર્ધ્વપ્રમાણં એકવિધાદીનામપિ સહસ્રાદિસંખ્યા ।
ઊર્ધ્વપ્રમાણં ચ જાનુદઘ્નાદિસપ્તવિધાદિપદ્ભવત્યેવ ।
ક્ષેત્રાપચયે ઽપિ સંખ્યોર્ધ્વપ્રમાણયોર્નાપચય ઇત્યર્થઃ ॥
કપર્દિભાષ્યમ્
કામ્યા ગુણવિકારાઃ ગુણશાસ્રત્વાત્ ॥ .3 ॥
કામ્યાઃ પ્રૌગાદયઃ ગુણેન વિકૃતાઃ -- કિમુક્તં ભવતિ? ગુણસિદ્ધિર્નાગ્નેઃ ।
કુતઃ? ગુણશાસ્રત્વાત્ ।
શાસ્તીતિ શાસ્રમ્ ।
ગુણો ઽત્ર શિષ્યતે નાગ્નિઃ ।
તસ્માદ્ગુણશાસ્ત્રત્વાત્ ગોદોહનાદિવ, દ્ગુણફલાન્યોતાનિ ॥
પ્રૌગચિતં ચિન્વીત ભ્રાતૃવ્યવાન્ ઇતિ વિજ્ઞાયતે

પ્રૌગઃ શકટપુર્વભાગઃ ।
તદાકારં ચિન્વીત ભ્રાતૃવ્યવાન્યસ્ય બહવઃ ભ્રાતૃવ્યાઃ સ એવં ચિન્વીત ।
યાવાનગ્નિઃ સારત્નિપ્રાદેશો દ્વિસ્તાવતીં ભૂમિં ચતુરશ્રાં કૃત્વા પૂર્વસ્યાઃ કરણ્યા અર્ધાચ્ છ્રોણીં પ્રત્યાલિખેત્ । સા નિત્યા પ્રૌગમ્

કરાણાનિ ચયનમ્ ઇત્ય્ એકવિધોક્તમ્
એતચ્ચ વચનં સપ્તાર્ધસ્ય પ્રકૃતિત્વજ્ઞાપનાર્થમ્ ।
પઞ્ચદશભિરઙ્ગુલૈર્નવભિશ્ ચ તિલૈઃ અન્તરા ચતુઃપુરુષા રજ્જુઃ દ્વિસ્તાવતીં કરોતિ ।
તથા ચતુરશ્રં વિહૃત્ય સૂત્રોક્તેન માર્ગેણ શ્રોણીં પરિલિખેત્ ।
કરણાનિ ચ કારયેત્ ।
દ્વાદશેન ત્રયોદશેન સપાદેન ચ પ્રૌગાકારઃ ॥
પ્રૌગા ઇષ્ટકાઃ કારયેત્

ચતુઃપુરુષારત્નિના ચ પઞ્ચદશભિરઙ્ગુલૈસ્તિલૈરેકવિંશત્યા પરિમિતા રજ્જુરીષામાત્રી ભવતિ વાક્ષયોઃ પ્રમાણમ્ ।
તસ્યા દ્વાદશેન ચ ત્રયોદશેન ચ કરણાનિ ચ કારયેત્ ।
દ્વાદશ્યા પ્રથમે પ્રસ્તારે પ્રૌગમુખ્યઃ ।
ચતુઃષષ્ટિઃ પાદેષ્ટકાઃ ચતસ્રશ્ચતસ્રઃશ્રોણ્યોઃ ।
એવં ચતુર્વિંશોત્તરં શતં ।
ચતસ્રોર્ઽધેષ્ટકાઃશ્રોણ્યોરેવ ।
અન્યસ્મિન્ પ્રસ્તારે ત્રયોદશ્યઃ શ્રોણ્યોઃ પાદાશ્વત્વારિંશત્ દ્વાવર્ધૌ અષ્ટપઞ્ચાશદધિકશતં ત્રયોદશ્યઃ ।
પ્રસ્તારો દ્વિશતઃ ।
એવં વ્યત્યાસં ચિનુયાત્ ।
તત્ર શ્લોકાઃ --
એકોનવિંશત્યરત્નિભિરઙ્ગુલીભિઃસહાષ્ટભિઃ ।
તિલાનાં પઞ્ચવિંશત્યા મિતા પશ્ચાદ્વિમાનિકા ॥
એકવિંશત્યરત્નિભિરઙ્ગુલીનાં ત્રિપઞ્ચકૈઃ ।
તિલાનામેકવિંશત્યા મિતા ત્વેકા વિમાનિકા ॥
કુર્વન્તિ પ્રૌગમગ્નિમેતાસ્તિસ્રઃસમીકૃતાઃ ।
આસામેવ યથાસૂત્રં કરણાનિ પ્રકલ્પયેત્ ॥
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
પ્રૌગંઅયતે
પ્રૌગઃ શકટસ્ય પૂર્વભાગઃ ।
તદાકૃતિમગ્નિં ચિન્વીત ।
ભ્રાદૃવ્યવાન્ભ્રાતૃવ્યૈશ્રાત્રુભિર્બાધ્યમાનઃ ।
તેન ભ્રાતૃવ્યાન્ પ્રણુદત એવ ॥
યાવાન -- ઉગમ્.
યાવાનરત્નિપ્રાદેશાભ્યાં સહિતઃસપ્તવિધઃ તાવદ્દ્વિગુણાં સમચતુરશ્રાં ભૂમિં કૃત્વા તસ્ય ચતુરશ્રસ્ય પૂર્વસ્યાઃ કરણ્યા મધ્યાદારભ્ય શ્રોણી પ્રત્યક્ષ્ણયા લિખેત્ ।
સપ્તાર્ધવિધસ્ય દ્વિસ્તાવતી ભૂમિઃ પઞ્ચદશપુરુષાઃ ।
તસ્યાઃ કરણી ત્રયઃપુરુષાશ્ચતુરધિકશતાઙ્ગુલયઃ પઞ્ચવિંશતિતિલાશ્ ચ ।
તયાપરેણ યૂપાવટદેશં સઞ્ચરમવશિષ્યાનુપ્રષ્ટ્યં સમચતુરશ્રં વિહૃત્ય પૂર્વસ્યાઃ કરણ્યા અર્ધાચ્છોણી પ્રત્યાલિખેત્ ।
સા ભૂમિઃસપ્તવિધપરિમિતપ્રૌગાકૃતિર્ભવતિ ॥
કર -- યેત્
અત્ર કરણી કરણીનાં દ્વાદશત્રયોદશકૃતાનિ ।
તાભિશ્ ચ યનં પ્રસ્તારવ્યત્યાસ ઇત્યેવમાદ્યેકવિધવત્ ગ્રાહ્યમિત્યર્થઃ ।
વિશેષસ્તુ પ્રૌગા ઇષ્ટકાઃ કારયેત્ ।
કરણાનિ પ્રૌગાકૃતીનિ ભવેયુઃ ।
તા દ્વાદશત્રયોદશભાગીયાઃ પાદા અર્ધાશ્ ચ પ્રૌગાકૃતીનિ ભવેયુઃ ।
તા દ્વાદશત્રયોદશભાગીયાઃ પાદા અર્ધાશ્ ચ પ્રૌગાકારા ગ્રાહ્યાઃ ।
ચત્વારઃ પુરુષા એકોનચત્વારિંશદઙ્ગુલયઃ એકવિંશતિતિલાશ્ ચ પ્રૌગસ્યૈષા માત્રા ।
સા પ્રૌગસ્ય પાર્શ્વમાની ।
તસ્યાઃ દ્વાદશેન ત્રયોદશેન ચ કરણાનિ કારયેત્ ।
પાદા અર્ધાશ્ ચ દ્વાદશ ભાગીયાનામષ્ટત્રિંશદહ્ગુલયઃ પઞ્ચવિંશતિતિલાશ્ ચ ।
એષામાત્રી તન્મુખમ્ ।
પાર્શ્વમાન્યૌ ત્રિચત્વારિંશદઙ્ગુલયઃ દશતિલાશ્ ચ ।
અર્ઘેષ્ટકાનામેકાપાર્શ્વમાની ।
સૈવ અન્યા અષ્ટત્રિંશદઙ્ગુલયઃ પઞ્ચવિંશતિતિલાશ્ ચ ।
એકોનવિંશતિરઙ્ગુલયોર્ઽધત્રયોદશતિલાશ્ ચ મુખમ્ ।
પાદેષ્ટકાનામેકોનવિંશતિરઙ્ગુલયઃ દ્વાવિંશતિતિલાશ્ ચ ।
અથ ત્રયોદશભાગીયાનાં તાસાં પઞ્ચત્રિંશદઙ્ગુલયઃ પઞ્ચવિંશતિતિલાશ્ચૈકં મુખમ્ ।
પાર્શ્વમાન્યૌ તિલોનચત્વારિંશદઙ્ગુલયઃ ।
અર્ધેષ્ટકાનામપિ સૈવૈકા પાર્શ્વમાની ।
અન્યાઃ પઞ્ચત્રિંશદઙ્ગુલયઃ પઞ્ચવિંશતિતિલાશ્ ચ ।
સપ્તદશાહ્ગુલયઃ એકોનત્રિંશત્તિલાશ્ ચ તિલાર્ધાશ્વૈકં મુખમ્ ।
પાદેષ્ટકાનાં સપ્તદશાઙ્ગુલય એકોનત્રિંશત્તિલાશ્વૈકં મુખમ્ ।
પાર્શ્વમાન્યૌ વિંશતિરઙ્ગુલયોર્ઽધતિલોનાઃ ।
ઉપધાને પ્રથમપ્રસ્તારે પ્રૌગમુખે ચતુઃષષ્ટિઃ પાદેષ્ટકા ઉપદધ્યાત્ ।
શ્રોણ્યોશ્ચતસ્રશ્ચતુર્વિંશોત્તરં શતં દ્વાદશ્યઃ ચતસ્રોર્ઽધેષ્ટકાઃ ।
એષ દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
અપરસ્મિન્ શ્રોણ્યોર્વિંશતિવિશતિસ્ત્રયોદશપાદાઃ દ્વાવર્ધાવષ્ટપઞ્ચાશદધિકશતં ત્રયોદશ્યઃ ।
એષ દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
વ્યત્યાસશ્ ચ કાર્યઃ ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
કામ્યાઃઅગુણશાસ્રત્વાત્
કામ્યાઃ છન્દશ્વિત્પ્રભૃતયો ઽગ્નયો નિત્યસ્ય ચતુરશ્રસ્ય ગુણવિકારા, તસ્યૈવાગ્નેણમાત્રેણ વિકૃતત્વાત્ ગુણફલં સ્વફલં ચ સાધયન્તિ ।
યથા અગ્નિષ્ટોમસ્ય ગુણવિકારા ઉક્થ્યાદયઃ ।
પ્રૌગચિતંઅવિજ્ઞાયતે
પ્રૌગં શકટસ્ય મુખં ત્રિકોણં, તદ્વચ્ચીયત ઇતિ પ્રૌગચિત્ ।
"કર્મણ્યગ્નયાખ્યાયામ્ઽ ઇતિ વ્કિપ્ ।
તસ્યાગ્નેર્માનમાહ --
યાવાન લિખેત્
સારત્નિપ્રાદેશસ્ય સપ્તવિધસ્ય કરણી ત્રીણિ શતાન્યષ્ટાવિંશતિશ્વાઙ્ગુલયોર્ઽધદ્વાદશતિલાઃ ।
તસ્યા દ્વિકરણી પાદોનપઞ્ચષષ્ટિચતુઃશતાઙ્ગુલયઃ દ્વિસ્તાવત્યાઃ પઞ્ચદશપુરુષાયાશ્ચતુરશ્રીકૃતાયા ભૂમેઃ કરણી ।
પ્રણગસ્ય પાર્શ્વમાની ચત્વારઃ પુરુષ એકોનચત્વારિંશદઙ્ગુલય એકવિંશતિતિલાશ્ ચ ।
યાવાનગ્નિરિત્યેવ સિદ્ધે સારત્નિપ્રાદેશગ્રહણં તસ્ય પક્ષસ્ય શાખાન્તરીય ત્વેન યત્નસાધ્યત્વાત્ એકવિધાદિષ્વેકશતપર્યન્તેષુ કેવલેષુ કારત્નિપ્રદેશેષુ ચ યથાકામં ગુણવિકારા ભવન્ત્યેવેતિ પૂર્વમેવ પ્રતિપાદિતમ્ ।
તત્ર પક્ષપુચ્છરહિતાનાં પ્રૌગચિદાદીનાં ખાકાશશ્રુતિવેદૈકામિત્યાદિના આનીતસ્ય પુરુષસ્ય વિંશતિશતતમો ભાગો ઽઙ્ગુલિઃ કલ્પ્યા ।
તસ્યાશ્વતુસ્ત્રિંશો ભાગસ્તિલઃ ।
સા પ્રૌગં નિત્યા પ્રકૃત્યેવ ।
સા ભૂમિરેવં કૃતે પ્રૌગં ભવતિ ।
કરણાનિ થોક્તં કરણં દ્વાદશેન ત્રયોદશેનેત્યાદિના ।
પ્રૌગાઃઅરયેત્
દ્વાદશ્યાઃ પાર્શ્વે ત્રિચત્વારિંશદઙ્ગુલે સપાદદશીતલયુક્તે નવતિલોનં નવત્રિંશદઙ્ગુલમપરમ્ ।
તેષામર્ધૈઃ પાદ્યાઃ ।
તૃતીયૈર્નવમ્યઃ ।
ત્રયોદશ્યાસ્તુ ચત્વારિંશદઙ્ગુલે તિલોને પાર્શ્વે ત્રિપાદોનષાટ્ત્રિંશદઙ્ગુલમપરમ્ ।
એતેષામર્ધૈઃ પાદ્યાઃ ।
તૃતીયૈશ્ ચ નવમ્યઃ ।
ઉપાદાને પ્રથમે પ્રસ્તારે ચતુશ્વત્વારિંશચ્છતેન દ્વાદશીભિરુદીચ્યો દ્વાદશ રીતયઃ ।
મધ્યમરીતિચતુષ્ટયે મધ્યો ષોડશોદ્ધૃત્ય ચતુઃષષ્ટિઃ પાદ્યાઃ ।
પ્રૌગમુખ્યામુદ્ ધૃત્ય નવ નવમ્યઃ ।
દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
અપરસ્મિન્ પ્રસ્તારે ત્રયોદશીબિઃ નવષષ્ટિશતેન ત્રયોદશ રીતયઃ ।
તાસુ દશમ્યાં સપ્તેષ્ટકા ઉદ્ધૃત્ય વિંશતિઃ પાદ્યાઃ ।
અષ્ટાદશનવમ્યશ્ ચ નિધેયાઃ ।
એવં દ્વિશતઃ ।
કપર્દિભાષ્યમ્
ઉભયયઃ પ્રૌગં ચિન્વીત યઃ કામયેત પ્રજાતાન્ ભ્રાતૃવ્યાન્ નુદેય પ્રતિજનિષ્યમાણાન્ ઇતિ વિજ્ઞાયતે

ઉભયતઃશકટમેવ ચિન્વીત યઃ કામયેતોત્પન્નાનુત્પત્સ્યમાનાંશ્ ચ શત્રૂન્ બાધેયેતિ ।
યથા વિમુખે શકટે

તાવદ્ એવ તીર્ઘં ચતુરશ્રં વિહૃત્ય પૂર્વાપરયોઃ કરણ્યોર્ અર્ધાત્ તાવતિ દક્ષિણોત્તરયોર્ નિપાતયેત્ । સા નિત્યોભભયતઃ પ્રૌગમ્

પ્રૌગચિતોક્તીઃ (-ક્તં) । ઉભયતઃ પ્રૌગા ઇષ્ટકાઃ કારયેત્

તાવદેવ સપ્તાધેસ્ય દ્વિગુણમ્ ।
ઇહ તુ દીર્ઘચતુરશ્રસ્ય દ્વિગુણાયામપ્રમાણવિસ્તારઃ ।
પુરુષદ્વયેન ત્રિબિરરદ્નિભિઃ ષોડશભિરઙ્ગુલૈઃ સાર્ધૈકવિંશત્યા તિલૈઃ મિતા તિર્યઙ્માનીમધ્યે ચ શઙ્કૂન્નિહત્ય શઙ્કુષુ રજ્જ્વા વેષ્ટયિત્વા બાહ્યતસ્ત્યજેત્ ।
સપ્તષશષ્ઠિશતત્રયમઙ્ગુલીનાં ચતુર્દશભિસ્તિલૈઃસાર્ધયીષાપ્રામાણ્યમ્ ।
આસાં દ્વાદશેન કરણાનિ કારયેત્ ।
પ્રૌગચિતોભયતઃ પ્રૌગેષ્ટકાઃ કારયેત્ ।
ઉભયતઃ પ્રૌઘાકારાઃ ઇષ્ટકાઃ પાદાશ્વોભયતઃ પ્રૌઘીભૂતાઃ ।
ચયનવિધિરુક્તઃ પ્રૌગે ।
તત્ર શ્લોકઃ --
ત્રિસપ્તકૈસ્તિલૈર્યુક્તાં સાષ્ટાવિંશશતત્રયીમ્ ।
પ્રૌગસ્યોત્તરસ્યાગ્નેઃ તિર્યઙ્ભાનીં વિદુર્બુધાઃ ॥
તિર્યગ્દ્વિગુણિતાયામે ચતુરશ્રે હવિર્ભુજઃ ।
શઙ્ગૂન્નિહત્ય મધ્યેષુ કરણેષુ ચતુર્ષ્વપિ ॥
રજ્જું શહ્ગુષુ સંયોજ્ય શ્રોણ્યોરંસાન્ પરિત્યજેત્ ।
શિષ્ટં સપ્તાર્ધમેવ સ્યાચ્છકટે વિમુખે યથા ॥
ચતુર્દશતિલૈર્યુક્તં સપ્તષષ્ટિશતત્રયમ્ ।
પ્રૌઘસ્યોત્તરસ્યૈતદીષામાત્રં પ્રકલ્પિતમ્ ॥
ઈષાદ્વાદશભાગેન તથા ભાગોત્તરેણ ચ્ચ ।
ઉભ્યતઃ પ્રૌગીભૂતાઃ સપાદાઃ કારયેદિહ ॥
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
ઉભ -- તે
ઉભયતઃ પ્રૌગં -- ઉભયતઃ શકટમુખં ।
પ્રજાતાન્ શત્રૂન પ્રણુદેયં જનિષ્યમાણાંશ્ ચ પ્રણુદેયં યથા ન જાયન્તે તથા કરવાણીત્યર્થઃ ।
શ્રુતિપદં વ્યાચષ્ટે ----
યથાવિ -- તોક્તાઃ
વિમુખે -- નાનામુખઘે શકટે યથા પૃષ્ઠૈ સંહિતે તિષ્ઠેતે તાદૃગાકારમુભયત્ર પ્રૌગં તથા ચિન્વીતેત્યર્થઃ ।
તાવદેવ પૂર્વોક્તં સારત્નિપ્રાદેશશ્ ચ સપ્તવિધસ્ય દ્વિયુણં દીર્ઘં ચતુરશ્રં વિહૃત્ય તિર્યઙ્નાનીપાર્શ્વમાનીનાં મધ્યે શઙ્કું નિહત્ય પૂર્વસ્માચ્છઙ્કોઃ દક્ષિણં શઙ્કું પ્રત્યક્ષ્ણયા લિશેદ્દક્ષિણતઃ પશ્ચિમં પશ્ચિમતઃ ઉત્તરમુત્તરતઃ પૂર્વં, એવં લિશેદુભયતઃ પ્રૌગાકૃતિક્ષેત્રં ભવતિ ।
વિસ્તારદ્વિગુણાયામં દીર્ઘં પઞ્ચપુરુષાઃ સપ્તદશાઙ્ગુલાસ્વાયામઃ, દ્વૌ પુરુષાવષ્ટષષ્ટિરઙ્ગુલય એકવિંશતિતિલાશ્ ચ તિર્યઙ્ભાની દીર્ઘચતુરશ્રસ્ય ॥
ઉભય -- યેત્
કરણાનિ ચયનવિધિશ્ ચ પ્રૌગવત્ ।
વિશેષસ્તૂભયતઃ પ્રૌગાઃ ઇષ્ટકાઃ ।
ત્રયઃ પુરુષાઃસપ્ત ચાઙ્ગુલયઃ સપ્તદશ તિલાશ્ ચ એષાં પ્રમાણમ્ ।
અસ્ય દ્વાદશો ભાગસ્ત્રિંશદઙ્ગુલયઃ પઞ્ચવિંશતિતિલાશ્ ચ ।
ત્રયોદશો ભાગો ઽષ્ટાવિંશતિરઙ્ગુલયઃ ત્રિભાગોના નવ તિલાશ્ ચ ।
શતદ્વયં અષ્ટાવિંશતિરઙ્ગુલયઃ એકવિંશતિતિલાશ્વોભયતઃ પ્રૌગસ્ય તિર્યઙ્ભાની ।
તસ્યા દ્વાદશભાગેન ત્રયોદશભાગેન પરિમિતં કરણં યથા ભવતિ તથા ભવેત્ કરણમ્ ।
અર્ધેષ્ટકા દ્વાદશભાગીયાભિસ્ત્રયોદશભાગીયાભિસ્વ આયામતસ્તુલ્યાઃ વિસ્તારતસ્તદર્ધવિસ્તારાઃ ।
પાદેષ્ટકા આયામતો વિસ્તારતશ્વાર્ધાઃ ।
પ્રથમે પ્રસ્તારે યાઃપાદા ઉપહિતાઃ તે દ્વિતીયે તદન્યત્રોપધેયાઃ ।
દ્વાદશભાગીયાપક્ષે ચતસ્રોર્ઽદેષ્ટકાઃ ત્રયોદશભાગીયાપક્ષે દ્વે ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
ઉભયતઃઅશકટે
વિમુખે -- વિપર્યસ્તમુખે પ્રાક્પશ્ચાન્મુખે યથા શકટભાગે તાદૃગેષો ઽગ્નિર્ભવતિ ।
તાવ યેત્
દ્વિસ્તાવદગ્નિક્ષેત્રવિસ્તારદ્વિગુણાયામં દીર્ઘચતુરશ્રં વિહરેત્ ।
ત્રીણિ શતાન્યષ્ટાવિંશતિશ્વાઙ્ગુલયો દ્વાવિંશતિતિલાશ્ ચ તિર્યઙ્ભાની ।
દ્વિગુણા પાર્શ્વમાની ।
એવં વિહૃત્ય પૂર્વાપરયોઃ કરણ્યોર્મધ્યાત્ દક્ષિણોત્તરયોર્ણધ્યે નિપાદયેત્ ।
બહિષ્પન્દ્યમપચ્છિન્દ્યાત્ ।
સુતોક્તઃ
એકવિધોક્ત ઇષ્ટકાદિઃ ।
ઉભ રયેત્
દ્વાદશ્યાશ્વત્વારિ ફલકાનિ ત્રિંશદઙ્ગુલાનિ સૈકવિંશતિતિલાનિ ।
એકાક્ષ્ણયા સપ્તવિંશત્યઙ્ગુલા ત્રયોદશતિલયુક્તા ।
દ્વિગુણાન્યા ।
એષામર્ધૈઃ પાદ્યાસ્તૃતીયૈર્નવમ્યઃ ।
ત્રયોદશ્યાશ્વત્વારિ ફલકાનિ સપાદ્ષ્ટાવિંશત્યઙ્ગુલાનિ, ઇત્યેકઃ કર્ણરજ્જુઃ ।
એક વિધવદેવોપધાંનમ્ ।
રીતયસ્તુ કોણાદિમુખાઃ ।
દ્વિતીયપ્રસ્તારે મધ્યે વિંશતિઃ પાદ્યાઃ, અષ્ટાદશ નવમ્યઃ ।
તા અપિ મધ્યસ્થપાદાનાં પશ્ચાત્પુરક્તાચ્ચ વિધેયાઃ ॥
કપર્દિભાષ્યમ્
રથચક્રચિતં ચિન્વીત ભ્રાતૃવ્યવાન્ ઇતિ વિજ્ઞાયતે

યાવાન્ અગ્નિઃ સારત્નિપ્રાદેશસ્ તાવતીં ભૂમિં પરિમણ્ડલાં કૃત્વા તસ્મિંશ્ ચતુરશ્રમ્ અવદધ્યાદ્ યાવત્સમ્ભવેત્