આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્ર · અધ્યાય 11

નિગદવ્યાખ્યાતમેતત્ ।
ચતુર્થોતિ -- ઇષ્ટકાપરિમાણમિહ ત્રિષાહસ્રમિત્યુચ્યતે ।
ત્રિષાહસ્રમેવ નિયતં ।
નોચ્યેત અનીકવદાવૃત્તિઃસ્યાત્ ।
અન્યસ્યાવિધાનાત્ ।
અમુમેવાર્થં દર્શયિતું શ્રુતિં દર્શયતિ -- વિજ્ઞાયત ઇતિ ।
જ્યાયાંસં -- દ્વિષાહસ્રં ત્રિષાહસ્રં વા ચિત્વા કનીયાંસં -- સાહસ્રં ન ચિનુયાદિતિ પ્રતિષેધઃ ।
તથાર્ઽધાષ્ટમમર્ધનવમં વા ચિત્વા એકવિધાપ્તાર્ઘવિધપર્યન્તા ન ચેતવ્યાઃ ।
ઇત્યાપસ્તમ્બસૂત્ર વિવરણે કપર્દિસ્વામિભાષ્યે
શુલ્બાખ્યપ્રશ્ને તૃતીયઃ પટલઃ.
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
ઉત્સેધાધિક્યં ચ પ્રસ્તારાનેકત્વે ન ભવતીત્યાહ --
દ્વિષા સ્તારાઃ
દ્વિષાહસ્રે ઽગ્નૌ દ્વિપ્રસ્તારાઃ તૂષ્ણીં પુરીષાભ્યૂહનમ્ ।
" તાસુ પુરીષમભ્યૂહતીતિ ઽગપૢ નાક્ષ અન્યે ચ ચિતિધર્માઃ ।
ચતુ માણમ્
આહરેષુ -- પ્રયોગેષુ ।
ચતુર્થપબ્રભૃતિષુ પ્રયોગેષ્વનન્તરોક્તં ત્રિષાહસ્રં નિત્યં; ન ન્યૂનાદિકમિત્યર્થઃ ।
નન્વનન્તરાર્થાદેવ ત્રિષાહસ્રં ચતુર્થપ્રભૃતિષુ નિત્યં ભવિષ્યતિ કિમર્થમિદમુચ્યતે? ઉચ્યતેયદીતં નોચ્યતે, તર્હિ અનીકવદાવૃત્તિઃ પ્રસજ્યેત ।
યદ્વા દ્વિતીયતૃતીયનિમિત્તા વિવૃદ્ધિરિતિ ચતુર્થાદિષુ સાહસ્રમેવ વા પ્રસજ્યેત્ ।
અત ઇદમુચ્યતે -- "નિત્યમિષ્ટકાપરિમાણમિતિઽ ।
અમુમેવાર્થં શ્રુત્યા પ્રથયતિ --
વિજ્ઞા તે
જ્યાયાંસમધિકપ્રમાણં કનિયાંસમલ્પપ્રમાણમ્ ।
દ્વિષાહસ્રં ત્રિષાહસ્રં વા કૃત્વા ન સાહસ્રં ચિન્વીત ।
તત્ર્રિષાહસ્રમેવ ચિન્વીત ॥
તત્ર્.અ શ્લોકાઃ --
યદત્ર પુચ્છે પ્રાદેશમુપધાયેતિ સૂત્રિતમ્ ।
તદભેદાય પુચ્છાગ્રે પૃથગ્ગ્રીતિનિષેધકમ્ ॥
અગ્રસ્ય રીતિભેદે સ્યુર્બહ્વયઃ પુચ્છે ભિદા યતઃ ।
અતઃ પુચ્છાદનારમ્ભઃ પુચ્છાગ્રપ્રભૃતિર્ભવેત્ ॥
તથોપધાને તન્મૂલે યત્ક્ષેત્રમતિરિચ્યતે ।
ચતુર્ભિરર્ધૈઃ પ્રાદેશસહિતૈશ્છાદયેત્તતઃ ॥
અપ્યયે વિપરીતોક્તિરેવમર્થવતી ભવેત્ ।
પ્રાદેશમાત્રા નાગ્રે સ્યુસ્તથા બહુભિદા યતઃ ॥
છાદને વિનિયુક્તાનાં સામર્થ્યેં નાસ્તિ યત્ર તુ ।
તત્રાન્યાભિઃસમર્થાબિસ્તત્રત્યાબિશ્છદિર્ભવેત્ ॥
પ્રચ્છાદયેતિ વચનં સર્વાગ્નિવિષયં યતઃ ।
અતઃ પઞ્ચમભાગીયા પાણિબાહુઌયહેતુકા ॥
વ્યત્યાસેનોપધાનસ્ય વ્યત્યાસવચનસ્ય ચ ।
પુનઃક્રિયા તત્ર તત્ર ભેદાભાવૈકહેતુકા ॥
વ્યત્યાસે લોકતઃસિદ્ધે તત્રાસૌ યતતે યતઃ ।
તેનેષ્ટકા મા6ભેદો ઽપ્યમૃષ્ય ઇતિ ગમ્યતે ॥
સંખ્યામાત્રમનૂદ્યેહ પૂરણં વિદધાતિ યત્ ।
તેન મન્યામહે સામ્યં સર્વપ્રસ્તારગોચરમ્ ॥
ન્યૂને તુ પૂરયેદુક્તૈઃ સામ્યસ્યાયતનીસ્થતેઃ ।
અતિરેકે ક્રમાભાવાત્ પ્રસ્તારાઃસર્વતઃસમાઃ ॥
ઇતિ કરવિન્દસ્વામિકૃતાયાં શુલ્બદીપિકાયાં તૃતીયઃ પટલઃ
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
દ્વિષાહસ્રે ત્રિપ્રસ્તારાઃ
પ્રતિપ્રસ્તારં સંધાનાર્તં પુરીષં ભવતિ ।
ચિત્યન્તે મન્ત્રતઃ ।
ચતુર્થપ્રભૃતિ પરિમાણમ્
નિત્યમુત્તરં ત્રિષાહસ્રમેવ --
વિજ્ઞાયતે ચિન્વીતેતિ
સરેવત્રાગ્નિષુ દક્ષિણોત્તરે પાર્શ્વે સદૃશે એવોપધેયે ।
તથા પાશ્વાત્યપૌરસ્ત્યે ।
યદેવમાહ -- "અદ્યર્ધા દશ પુરસ્તાદ્દશ પશ્ચાત્ અષ્ટાવષ્ટૌ પાદેષ્ટકાઃ પક્ષાગ્રયોસ્વતસ્રશ્વલતસ્રઃ પક્ષાગ્રીયાઃ, ઇત્યાદિ ।
તદાહ બોધાયનઃ -- "પશુધર્મા હ વા અગ્નિર્યથા વૈ પશોર્દક્ષિણેષમસ્થ્નં યદ્દક્ષિણં તદુત્તરેષામુત્તરમ્, ઇત્યાદિ ।
એતચ્ચ સતિ સંભવે; યદાહ -- "દ્વિતીયચતુર્થયોસ્વાન્યતરતઃ પ્રતિસંહિતામેકૈકાં ત્રિંશત્ષષ્ટયઃ, એકં પઞ્ચમીમ્ઽ ઇતિ ચ ।
દ્વિશતા એવ સર્વે પ્રસ્તારાઃ. પ્રતિપ્રસ્તારં સંખ્યાપૂરણવચનાત્ રથચક્રે દ્વિશતયોરેવ પ્રસ્તારયોર્વચનાત્ એષ દ્વિશતઃ પ્રસ્તાર ઇતિ શ્યેનચિતિ વચનાચ્ચ ।
અતશ્વોડા નાકસદશ્વૈકીકૃત્ય સંખ્યેયાઃ ।
બોધાયનસ્ત્વાહ -- "પઞ્ચમ્યાં વા ચિતૌ સંખ્યાપૂર્તિર્દ્વિશતાઃ પ્રસ્તારાઃ ।
પઞ્ચચોડાભિર્નાકસદઃસમાનસંખ્યાઃ પ્રતીયાત્ઽ ઇતિ ॥
દશમઃ ખણ્ડઃ
ઇતિ સુન્દરરાજીયે આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્રવ્યાખ્યાને
શુલ્બપ્રદીપે તૃતીયઃ પટલઃ
કપર્દિભાષ્યમ્
અથ ચતુર્થઃ પટલઃ
ચતુરશ્રાભિર્ અગ્નિં ચિનુત ઇતિ વિજ્ઞાયત । સમચતુરશ્રા અનુપપદત્વાચ્ છબ્દસ્ય

અસ્યાઃશ્રુલેરર્થસ્તર્ક્યતે -- કિં સમાનાનાં ચતુરશ્રાણાં ચાવિશેષગ્રહણં આહોસ્વિત્ સમાનામામેવેતિ? કુતઃ? વિશેષાગ્રહણાત્ ।
ન કશ્વિદ્વિશેષઃ શ્રૂયતે ।
તસ્માદવિશેષેણેતિ પ્રાપ્તે ઉચ્યતે -- સમચતુરશ્રા એવ ગ્રાહ્યાઃ ।
કુતઃ અનુપપદત્વાચ્છબ્દસ્ય ।
યત્રોપપદં ન શ્રૂયતે દીર્ઘો વિષમ ઇતિ વા તત્ર સમચતુરશ્રાણામેવ મુખ્યત્વાત્ મુખ્યેર્થે પ્રથમં પ્રત્યયો ભવતિ; યતઃ પ્રતીયતે તસ્યાર્થો ભવતિ ।
ઇતરત્ર ગૌણઃ ।
તસ્માત્સપચતુરશ્રાભિરેવોપા ધાતવ્યઃ ।
નાધ્યર્ધાભિરિતિ સ્થિતમ્ ।
પાદમાત્રયો ભવન્તિ અરત્નિમાત્રયો ભવન્ત્ય્ ઊર્વસ્થિમાત્રયો ભવન્ત્ય્ અણૂકમાત્રયો ભવન્તીતિ વિજ્ઞાયતે

ચતસ્ર એતાઃશ્રુતયઃ ।
તાસાસાવયમેવ વ્યાચષ્ટે --
ચતુર્ભાગીયમણૂકમ્ । પઞ્ચમભાગીયારત્નિઃ । તથોર્વસ્થિ
અણૂકશબ્દઃ પુરુષચતુર્થસ્ય વાચસઃ ।
અરત્નિઃ પઞ્ચમસ્ય ।
તથા -- તેનૈવ પ્રકારેણ ઊર્વસ્થિ ષષ્ઠસ્ય ।
ષડ્ભાગીયા ઇતિ શુલ્બાન્તરે ।
પાદેષ્ટકા પાદમાત્રી

તત્ર યથાકામી શબ્દાર્થસ્ય વિશયિત્વાત્

ચતુર્ભાગીયઃ પાદ ઇતિ સંજ્ઞા વિહિતા શાસ્ત્રાન્તરે ।
પાદ શબ્દેન પ્રમાણચતુર્ભાગો ગૃહ્યતે ક્ષેત્રચતુર્ભાગશ્ ચ ।
પાદઃ પ્રમાણમસ્યાઃ પાદમાત્રી ।
પાદશબ્દસ્ય સંબન્ધશબ્દત્વાત્ પુરુષચતુર્ભાગો ઽપિ ગૃહ્યતે અણૂકાદિચતુર્ભાગશ્ ચ સન્નિહિતત્વાત્ ।
તેષાં પાદેષ્ટકાભિરિત્યુક્તે પુરુષચતુર્ભાગા અણૂકાદિચતુર્ભાગાશ્ ચ પ્રતીયન્તે ।
કુતઃ? શબ્દાર્થસ્ય વિષ(શ)યિત્વાત ।
વક્ષ્યતિ ચ -- અણૂકાઃ પઞ્ચદશભાગીયાનાં સ્થાન ઇતિ ।
સઙ્ખ્યાપૂરણે ઽણૂકાનાં પ્રવેશં દર્શયતિ ।
ઊર્વસ્થયરત્નયોઃ એકાર્થત્વં કેચિદિચ્છન્તિ ।
તે પઞ્ચદશભાગીયાભિઃસઙ્ખ્યાપૂરણં કુર્વતે ।
તેષાં દર્શને પ્રસ્તારા ન યુજ્યન્તે ।
સહસ્રસઙ્ખ્યા તુ પૂર્યતે પ્રતિપ્રસ્તારમિતિ વચનમનર્થકમાપદ્યેત ।
યે પ્રસ્તારા તે દ્વિશતા ઇતિ વજનાનિ ન યુજ્યન્તે ।
તસ્માત્પૂર્વોક્ત એવાર્થો ગ્રહ્યઃ ।
સર્વવચનાનામર્થવચ્વાય ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
અથ ચતુર્થઃ પટલઃ
ચતુર યતે
ચતુષ્કોણાબિરિષ્ટકાભિરગ્નિં ચિનુતે ।
કીદૃશ્યો ગ્રાહ્યા ઇત્યત આહ --
સનચ બ્દસ્ય
તા ઇષ્ટકા અદીર્ઘવિષમાઃ સમચતુરશ્રા ગ્રહ્યાઃ ।
કુતઃ? અનુપપદત્વાચ્છબ્દસ્ય ।
ન હ્યત્રોપપદં શ્રૂયતે દીર્ઘાભિરિષ્ટકાબિર્વિષમાભિર્વેતિ ।
અતઃ "સમં સ્યાદશ્રુતત્વાદિતિઽ ન્યાયેન સમા એવ સ્યુઃ ।
પૂર્વસ્મિન્નગ્નૌ દીર્ઘાશ્ ચ સન્તિ ।
અતો વિધિભેદાદ્વા વિકલ્પઃ પૂર્વેણાગ્નિના ।
નિત્યશ્વાકામશ્રુતેઃ ।
અગ્નિકલ્પસ્યૈવ શ્રવણં પ્રદર્શનાર્તમ્ ।
આસાં શ્રુત્યૈવ દર્શયન્નાહ --
પાદ યતે
એતાશ્રતસ્રઃશ્રુતયઃ ઇષ્ટકાનાં પ્રમાણં વિદવતિ ।
સમ્ભવાચ્ચ તાસાં સમુચ્ચયઃ ।
પાદમાત્રયઃ -- પાદ પ્રમાણાઃ ।
પાદશબ્દસ્વરણચતુર્થભાગાદૌ વર્તતે ।
ઇહ ચતુર્માગવાચી ।
સ ચતુર્ભાગો ઽણૂકાદીનાં ગ્રાહ્ય ઇત્યુત્તરસૂત્રે પ્રતિપાદયિષ્યતે ।
પાદપ્રણાણાઃ પાદમાત્રયઃ ।
અરત્નિઃ સકનિષ્ઠિકઃ કરઃ ।
સ ચ પુરુષસ્ય પઞ્ચમબાગઃ ।
વક્ષ્યતિ ચ પઞ્ચારત્નિઃ પુરુવઃ ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલયોરત્નિરિતિ ।
તત્પ્રમાણા અરત્નિમાત્રયઃ ।
ઉર્વસ્થિ -- ઊર્વોરસ્થિ ।
અણૂકં પૃષ્ઠવંશઃ ।
તા ઊર્વસ્થિજાન્વાસ્થિનામ્પ્તયોર્નાણૂકસ્યેત્યત્ર વ્યાખ્યાનાત્ ।
પુરુષસ્યઃ ષ્ઠો ભાગ -- ઉર્વસ્થિ ।
ચતુર્થો ભાગો ઽણૂકઃ ।
એતચ્ચ ઉત્તરસૂત્રે સ્પષ્ટં વક્ષ્યતિ ।
તત્પ્રમાણા ઊર્વસ્થિમાત્રયઃ ।
અણૂકામાત્રયશ્ ચ ।
આ(તા)સોમવદિકપમાણવશેન સંજ્ઞાવિશેષવિધાનાર્થમાહ --
ચતુર્મિ ત્રી
અણૂકારત્નયૂર્વસ્થિશબ્દૈઃ તન્માત્રય ઇષ્ટકા ગૃહ્યન્તે ।
ઉપસંહારે પાદમાત્રીષ્ટકેતિ દર્શનાત્ ।
સંજ્ઞાસુ સ્ત્રીલિહ્ગનિર્દ્દેશાચ્ચ ।
કિઞ્ચાણૂકાદિશબ્દૈરપીષ્ટકાનાં વ્યવહારા દૃશ્યન્તે ।
"અણૂકાઃ પઞ્ચદશભાગીયાનાં સ્થાને સન્ધ્યન્તરાલે પઞ્ચમબાગીયાઃસપાદાઃતા આત્મનિ ચતુર્દશભિઃ પાદૈર્યથાયોગં પર્યુપદધ્યાત્ઽ ઇત્યાદિષુ અણૂકમાત્રી ચતુર્ભાગીયા તત્સંજ્ઞા ભવતીત્યર્થઃ ।
પઞ્ચમભાગીયારાત્નિઃ -- અરત્નિમાત્રી પઞ્ચમભાગીયાખ્યા ।
તથોર્વસ્થિ -- ઉર્વસ્થિમાત્રી ષડ્બાગીયાખ્યા ।
પાદેષ્ટકા -- પાદમાત્રી ।
નનુ કથમેતલ્લભ્યતે ષડ્ભાગીયોર્વસ્થીતિ? તથેતિ પ્રકારાતિદેશાત્ ।
કથમતિદેશઃ? યથારત્નિમાત્રીસઙ્ખ્યા સન્નિકર્ષેણ સ્વપૂર્વોક્તારત્નિમાત્રીપ્રમા(ણે)ણાન્યૂનાનન્તરપરિમાણવચન સંજ્ઞા સ્યાદિતિ તથોર્વસ્થિમા6યપિ સંખ્યા તત્સન્નિકર્ષેણ સ્વપૂર્વોક્તારત્નિમાત્રી પ્રમાણાન્યૂનાનન્તરપરિમાણવચનસંજ્ઞા સ્યાદિતિ ।
કિઞ્ચ ષડ્બાગીયોર્વસ્થીતિ વક્તવ્ય તથેત્યયમતિદેશઃ પ્રકૃતપુરુષાવયવપ્રમાણપ્રકારસમાપ્તિસૂચનાર્થઃ ।
તેનોર્વસ્થયન્તાનામેવાવયવપ્રમાણપરિમાણત્વં ન પાદમાત્રીણામિતિ જ્ઞાયતે ।
અતઃસ્વવાક્યસન્નિહિતત્વાત્ "ઉપધાને ઽષ્ટાવષ્ટૌ પાદેષ્ટકાઃ ચતુર્ભાગીયાનાં પક્ષાગ્રયોર્નિદધ્યાત્ ।
સન્ધ્યન્તરાલે પઞ્ચમભાગીયાઃસપાદાઃતા આત્મનિ ચતુર્દશભિઃ પાદૈર્યથાયોગં પર્યુપદધ્યાત્ઽ ઇતિ દર્શનાચ્ચ ।
અણૂકાર્દાનાં પાદા ઇહ પાદત્વેન ગૃહ્યન્તે ન ચરણાદયઃ ।
કિઞ્ચશ્વુતિદૃષ્ટમપહાયાણૂકાદીનાં વ્યુત્ક્રમેણ પાઠપૌર્વાપર્યે પૂર્વસ્ય પ્રમાણાધિક્યજ્ઞાપનાર્થઃ ।
તેનોર્વસ્થિપ્રમાણાનામરત્નિમાત્રીભ્યો ન્યૂનપ્રમાણત્વં પાદમાત્રીણામણૂકારત્નચૂર્વાસ્થિમાત્રીભ્યો ન્યૂનપ્રમાણત્વં ચ જ્ઞાપિતં ભવતિ ।
એતચ્ચ સર્વમુક્તં ભગવતા બોધાયનેન "સમચતુરશ્રાભિરગ્નિંઽ ચિનુત "ઇત્યુપક્રમ્ય તસ્યેષ્ટકાઃ કારયેત્ ।
પુરુષસ્ય ચતુર્થેન પઞ્ચમેનઃ ષ્ઠેન દશેમન ચઽ ઇતિવદતા ।
અતો ઽણૂકાદિપાદા ઇહ પાદત્વેન ગૃહ્યન્તે ।
તે ચ તેષામર્ધેન ગ્રાહ્યાઃ ।
અર્ધપ્રમાણેન પાદપ્રમાણં વિધીયત ઇતિ ન્યાયાત્ ।
અતઃ પઞ્ચદશાઙ્ગુલાણૂકપાદાઃ દ્વાદશાઙ્ગુલારત્નિપાદાઃ દશાઙ્ગુલા ઊર્વાસ્થિપાદાઃ ।
તેનેહ ષડ્વિધા ઇષ્ટકાઃ ।
તાદૃશૈઃ કરણૈઃ કાર્યાઃ ।
નન્વણૂકાદિશબ્દૈરાસાં પરિમાણજ્ઞાને વ્યવહારે ચ સિદ્ધે કિમર્થં મહત્યઃ સંજ્ઞાઃ ક્રિયન્તે? ઉચ્યતે -- શ્રૌતનામણૂકાદિશબ્દાનાં પૂરુષચતુર્ભાગાદિમાત્રપરિમાણપરત્વજ્ઞાપનેન તસ્ય તસ્ય પુરુષસ્ય ચતુર્ભાગાદિપરિમાણૈરિષ્ટકાનિર્માણાર્થમ્ ।
તથાહિ -- લોકે દ્વિવિધાઃ પુરુષાઃ સમાશ્ ચ વિષમાશ્ ચ ।
તત્ર સમાઃસામુદ્રીયાશેષલક્ષણોપેતાઃ ।
કતિપયૈર્વિહીના વિષમાઃ ।
સમાઃસામુદ્રીયાશેષલક્ષણોપેતાઃ ।
કતિપયૈર્વિહીના વિષમાઃ ।
સમાનામણૂકાદયઃ ।
તદપેક્ષયા નિયતપરિમાણત્વાન્મુખ્યતયા ગૃહીતાઃ ।
ઇતરેષાં તુ ગર્ભાધાનાદિકાલસ્તિતપ્રાકૃતાદૃષ્ટાદિવશેન ન્યૂનાધિકવક્રાદ્યનેક રૂપાઙ્ગતયાણૂકાદિષુ ચતુર્ભાગાદિનિયમવ્યભિચારાત્તત્પ્રમાણૈરુત્પાદિતાનામિષ્ટકાનાં ઉપધાનકાલે તત્સંખ્યાકાનાં તાસાં તત્ર તત્રોપધાને તાભિસ્તાભિસ્તદ્દેશપૂરણં ન્યૂનાભિર્વા પૂરણમ્ ।
ભિન્નજાતીયાનાં તત્રત્યાનાં તત્ર તત્ર સઙ્ઘટ્ટનમિત્યેવમાદયો મહાન્તો દોષાસ્તત્ર સમ્ભીવષ્યન્તીતિ ।
અતઃશ્રુતિગતાણૂકાદિશબ્દૈસ્તદ્વૈષમ્યપરિહારાય પુરુષચતુર્માગાદયો લક્ષ્યન્ત ઇત્યસ્યાર્થસ્ય પ્રતિપાદનાયાન્વર્થા મહત્યઃસંજ્ઞાઃ કિયન્તે ।
તેનાયમર્થઃસંપદ્યતે -- ઊર્ધ્વબાહોઃ પુરુષસ્ય પ્રમાણં ગૃહીત્વાત્સ્ય ચતુર્થેન પઞ્ચમેનઃ ષ્ઠેન વા તેષાં અર્ધેષ્ટકાઃ કારયેદિતિ ।
અત્ર કેચિદ્વર્વશ્થ્યરત્વયોરેકાર્થતામિચ્છીન્ત ।
તેષાં મતે ઽગ્નિકલ્પે તથોર્વસ્તિ શબ્દસ્યારત્નિશબ્દસ્ય વા પૃથગુપાદાનં પુનરુપાદાનં શ્રુતિદર્શનં ચ સૂત્રકારસ્ય પ્રમાદકૃતમેવાવતિષ્ઠતે ।
તત્ર યા યિત્વાત્
ગતં ।
અયમર્થઃ -- ચતુર્ભાગાદયઃ પુરુષચતુર્ભાગપરિમિતાઃ સ્યુઃ ।
પુરુષકલ્પનાનુરૂપાઃ સ્યુરિતિ ચતુર્ભાગીયાસ્ત્રિંશદઙ્ગુલાઃ પઞ્ચભાગીયાશ્ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલાઃ ષડ્ભાગીયાઃ વિંશત્યઙ્ગુલાઃ ।
તાસાં પાદાસ્તદર્થમિતાઃ પઞ્ચદશદ્વાદશાઙ્ગુલાશ્ ચેતિ ।
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
અથ ચતુર્થઃ પટલઃ
અથૈતમેવ ચતુરશ્વં પ્રકારાન્તરેણોપધાતુમાહ ----
ચતુરશ્રાભિ ત્વાચ્છબ્દસ્ય
અનુપપદત્વં દીર્ઘાદિભિરિતિ વિશેષણાભાવઃ ।
પાદમાત્રયો વિજ્ઞાયતે
એષાં પાદાદીનાં પ્રમાણમાહ --
ચતુર્ભાગીયાણૂકમ્
પુરુષસ્ય ચતુર્ભાગીયા ત્રિંશદઙ્ગુલા અણૂકમાત્રીત્યુચ્યતે ।
પઞ્ચમભાગીયારાત્નિઃ
ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલા ।
તથોર્વસ્થિ
તથા તેનૈવ માર્ગેણોર્વસ્થિ જ્ઞાતવ્યં, તચ્ચ ષઢ્ભાગીયં વિંશત્યઙ્ગુલમ્ ।

કેચિદૂર્વસ્થીત્યપિ પઞ્ચમભાગીયામેવાહુઃ, તદયુક્તમ્ ।
"કુલ્મિમાત્રો ઽરત્નિપ્રાદેશ ઊર્વસ્થીતિઽ ભેદેન નિર્દેશાત્ ।
"ઇષ્ટકાઃ કરોતિ પ્રાદેશમાત્રયો ઽરત્નિમાત્રય ઊર્વસ્થિમાત્રઽ ઇતિ પ્રયોગકલ્પે પૃથગ્વચનાત્ તદૂર્વસ્થીત્યાદિવચનાચ્ચ ।
વ્યક્તોક્તત્વાચ્ચ બોધાયનેન -- "તસ્યેષ્ટકાઃ કારયેત્ પુરુષસ્ય ચતુર્થેન પઞ્ચમેન ષષ્ઠેન દશમેનઽ ઇતિ ।
પાદેષ્ટકા પાદમાત્રિ
પાદશ્વાવિશેષાદણૂકાદીનાં ચ સર્વાસાં ચ ભવતિ ।
તત્ર યથાકામીશબ્દાર્થસ્ય વિશયિત્વાત્
લોકે પાદશબ્દશ્ચતુર્ભાગવચનઃ પ્રસિદ્ધઃ ।
વ્કચિદેકદેશમાત્રે ।
"કૃચ્છ્ પાદઃ પ્રકીર્તિતઽ ઇતિ "ઋચં પાદગ્રહણઽ ઇતિ ઋક્ષુ ચ ।
વેદે ત્વેકદેશમાત્રે દૃશ્યતે -- "ત્રિપદા ગાયત્રી પઞ્ચપદા પાઙ્ક્તિર્ઃ ,ચપપદા શવ્કરીઽ ઇતિ ।
ઇહ તદુભયં ગ્રાહ્યં ।
શબ્દાર્થસ્યોભયત્ર વૃત્તેઃ ।
અત્ર ચ પાદશબ્દાર્થનિરૂપણં ક્રિયતે એકવિધાદ્યર્થમ્ ।
અસ્મિં સ્ત્વગ્નૌ ચતુર્ભાગવચને ઽપિ પાદે ન કશ્વિદ્દોષઃ ।
યે તુ ષડ્ભાગીયાન્નેચ્છન્તિ તેષામેવોપયોગઃ, અણૂકારત્નિપાદત્વેન દશાઙ્ગુલાષ્ટાઙ્ગુલાનાં ગ્રાહ્યત્વાત્ ।
કપર્દિભાષ્યમ્
ઉપધાને ઽષ્ટાવષ્ટૌ પાદેષ્ટકાશ્ ચતુર્ભાગીયાનાં પક્ષાગ્રયોર્ નિદધ્યાત્ । સન્ધ્યોશ્ ચ તદ્વદ્ આત્માનં ષડઙ્ગુલાપેતાઃ
ઉપધાનકાલે અષ્ટાવષ્ટૌ ચતુર્ભાગીયાનાં પાદેષ્ટકાઃ પક્ષાગ્રયોરૂપદધાયાત્ ।
અષ્ટાવષ્ટાવિતિ વિશયાઃ ।
અત્માનં ષડઙ્ગુલમાત્રમવેતાઃ અવગતા વ્યાપ્તા ઇતિ યાવત ।
નવાઙ્ગુલમાત્રં પક્ષયોઃ ।
શ્રોણ્યંસેષુ ચાષ્ટૌ પ્રાચીઃ પ્રતીચિશ્ ચ

શ્રોણ્યંસયોસ્વતસ્રશ્ચતસ્રઃ ।
તાઃ પાદાઃ ।
પ્રચીઃશ્રોણ્યોઃ ।
અંસયોઃ પ્તીચીઃ ।
એવં ચતુર્ભાગીયપાદા અષ્ટાચત્વારિંશત્ ।
સન્ધ્યન્તરાલે પઞ્ચભાગીયાઃ સપાદાઃ

પક્ષસન્ધ્યોરન્તરાલે પઞ્ચમભાગીયાઃ પાદસહિતાઃ ।
મધ્યે પાદાઃ ।
દશ પ્રતીચિઃ ।
તાસાં દક્ષિણતઃ પઠ્ચવિંશતિઃ પઞ્ચમભાગીયાઃ ।
ઉત્તરતો વિંશતિઃ ।
એવં સન્ધ્યન્તરાલે પઞ્ચપઞ્ચાશદિષ્ટકાઃ ઉપધેયાઃ ।
પુચ્છે પ્રાદેશમુપધાય સર્વમ્ અગ્નિં ચતુર્ભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદયેત્

પ્રાદેશશબ્દેન કિં ક્ષેત્રમભિધીયતે? પુચ્છે યત્પ્રાદેશમિતિ? અથવા ઇષ્ટકાઃ પ્રાદેશેન કારિતાઃ? યદિ ક્ષેત્રમભિધીયેત પ્રાદેશપઙ્ક્તિરેવોપધાતવ્યા સ્યાત્ ।
તથા સતિ ભિદ્યેતાગ્નિઃ ।
ઇતરસ્મિન્પક્ષે યથા ન ભિદ્યતે તથા પ્રાદેશેષ્ટકા ભવેયુઃ ।
પ્રાદેશમિતિ જાતાવેકવચનમ્ ।
પ્રાદેશેષ્ટકાભિઃસહાણૂકા ન શેરતે ।
શેરતે તુ પઞ્ચભાગીયાસ્તાભિઃસહ ।
અતશ્ચતસ્રશ્ચતસ્રઃ શ્રોણ્યોઃ પાદેષ્ટકાસ્ત્રયોદશ પઞ્ચમભાગીયાઃ ।
પૂર્વાર્ધે ઽષ્ટાવણૂકાઃ ।
એવમેકોનત્રિંશત્પુચ્છે ।
અપરે પુનરેવં વર્ણયન્તિ -- યસ્ય વિતસ્તયા વર્ધનં કૃતં તત્રાપિ ચતુરશ્રશ્રુતિસામર્થ્યાત્ પ્રાદેશ એવેષ્ટકાભિર્વ્યાપ્યત ઇતિ ।
એવમર્થં પ્રાદેશગ્રહણમિતિ ।
તસ્મિન્નપિ પક્ષે ઉક્ત ઉપધાનક્રમઃ ।
સર્વમિતિ દ્વાત્રિંશત્ ।
અષ્ટાવિંશતિરાત્મન્યુક્તાઃ ।
પુચ્છપૂર્વાર્ધે ઽષ્ટૌ ॥
પાદેષ્ટકાભિઃ સંખ્યાં પૂરયેત્

પઞ્ચદશભાગીયાભિઃસંખ્યાં પૂરયેત્ ।
આત્મનિ દ્વિતીયાયાં રીત્યાં મધ્યમાં ચતુર્ભાગીયાં મધ્યમે દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ॥
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
ઉપધા ધ્યાત્
ઉપધાનકાલે પઞ્ચદશાઙ્ગુલા અષ્ટાવષ્ટૌ પક્ષાગ્રયોર્નિદધ્યાત્ ।
પક્ષાત્મસન્ધયોશ્ ચ તદ્વદાત્મનિ ષડઙ્ગુલાવેતાઃ ।
પક્ષાત્મસન્ધ્યોશ્વાષ્ટાવષ્ટૌ ।
તાઃષડઙ્ગુલાઃશ્યેનાત્મનિ પ્રવિષ્ટાઃશ્રોણ્યંસેષુ ચ ।
ચકારેણ તદ્વદિત્યાકૃષ્ય સામર્થ્યાદ્વિશયાભાવઃ ।
શ્રોણ્યંસેષુચતસ્રશ્ચતસ્રઃ ।
વિશેષમાહ -- અષ્ટાવષ્ટૌ પ્રાચીઃ પ્રતીચીશ્ ચ ।
શ્રોણ્યોઃ પ્રાચીઃ અંસયોઃ પ્રતીચીઃ ।
નનુ અષ્ટાવષ્ટાવિતિ વીપ્સયા પ્રાપ્તાનાં સ્થાનચતુષ્ટયનિર્દ્દેશે પ્રતિસ્થાનમષ્ટાવષ્ટૌ કથં ન સ્યુઃ? ઉચ્યતે -- "અષ્ટૌ પ્રાચીઃ પ્રતિસ્થાનમષ્ટાવષ્ટૌ કથં ન સ્યુઃ? ઉચ્યતે --"અષ્ટૌ પ્રાચીઃ પ્રતિચીશ્વેતિઽ વચનસામર્થ્યાત્ પ્રાચીનાં પ્રતીચીનાં ચાષ્ટત્વમવગમ્યતે ન પ્રત્યેકં ચતસ્ર એવેતિ ।
શ્રોણ્યોઃપ્રાચ્યૌ રીત્યાવંસયોઃપ્રતીચ્યૌ ।
તા એતા અષ્ટાચત્વારિંશત્ ચતુર્ભાગીયાઃ પાદાઃસન્ધ્યન્તરાલે પઞ્ચમભાગીયાઃસપાદાઃ પક્ષસન્ધ્યોર્મધ્યે આત્મનિ પઞ્ચમબાગીયાઃસપાદાઃ સામર્થ્યાત્ સ્વપાદૈઃસહિતા નિદધ્યાત્ ।
અત્ર દક્ષિણભાગે વિશયાનામુત્તરતઃ પઞ્ચવિંશતિઃ પઞ્ચમભાગીયાઃ ।
ઉત્તરભાગે વિશયાનાં દક્ષિણતો વિંશતિઃ પઞ્ચમભાગીયાઃ ।
મધ્યે દશ પ્રદેશાઃ ।
એવમેતાઃસન્ધ્યન્તરાલે પઞ્ચપઞ્ચાશદિષ્ટકાઃ ॥
પુચ્છે યેત્
ગતમેતત્ ।
પૂર્વાગ્નૌ પુચ્છાગ્રપ્રદેશે પૃથગ્રીતિત્વે ભેદપ્રસઙ્ગેન તત્પરિહારાયાયં યત્નઃ ।
અત્ર તુ મૂલપ્રદેશરય પૃથગ્રીતિત્વે ઉપરિતનપ્રસ્તારે વક્ષ્યમાણવિશયપઞ્ચમભાગીયાવિધેર્ભેદઃ પ્રસજ્યેતેતિ ગમ્યતે ।
સ ચાપિ પરિહાર્ય એવ ।
તતશ્ચતુર્ભાગીયાભિરાત્મશેષં પક્ષશેષં ચ પ્રચ્છાદ્ય પુચ્છે તુ પૂર્વાર્ધે ઽષ્ટૌ ચતુર્ભાગીયા ઉપધાય પશ્ચાર્ધે ભેદાભાવાય પઞ્ચદશ પઞ્ચમબાગીયા ઉપદધ્યાત્ ।
ઉક્તં ચાભિયુક્તૈઃ --
અવાધઃ કૢપ્તદેશાનાં સ્તારે સ્તારે ચ પૂરણમ્ ।
ભેદભાવો ઽપિ ચાગ્નીનામાચાર્યાણાં પરાયણામ્ ॥
ઇતિ ।
ચતુર્ભાગીયાશબ્દો બાહુયાભિપ્રાયઃ ।
પ્રચ્છાદને પ્રચ્છાદન શબ્દસ્યાપિ પૂર્વોક્તમેવ પ્રયોજનમ્ ।
અત્ર પ્રાદેશપૃથગ્રીતિત્વે ભેદપ્રસઙ્ગાત્ સર્વાગ્નેઃ પ્રચ્છાદનર્ય વિહિતત્વાચ્ચતુર્ભાગીયાનાં ચાસમ્ભવાદુક્તાનામસમ્ભવે ભેદાભાવાય ચ તત્રતત્રોક્તાનામસમ્ભવે તત્રત્યાભિઃસમ્ભવન્તીભિરન્યાભિઃ પ્રચ્છાદનં કાર્યમિતિ પૂર્વમેવોક્તમ્ ।
તત્ર દક્ષિણે પક્ષે પાદાનાં મધ્યે ષોડશચતુર્ભાગીયાઃ ।
ઉત્તરે ચ તાઃ ષોડશ ।
આત્મનિ સન્ધ્યોરન્તરાલરચ પુરતઃ પુરતઃ પાદાનાં મધ્યે ચતૂર્દશ ।
તાઃ પશ્ચિમતશ્વપાદાનાં મધ્યે ચતુર્દશ ।
અષ્ટૌ પુચ્છરય પૂર્વાર્ધે ।
અપરાર્ધે પઞ્ચદશ પઞ્ચમભાગીયાઃ ।
સન્ધ્યન્તરાલે પઞ્ચચત્વારિંશત્ પઞ્ચમભાગીયાઃ તત્ર ષષ્ટિરણૂકાઃ ।
ષષ્ટિઃ પઞ્ચમભાગીયાઃ ।
અષ્ટાચત્વારિંશદણૂકાપાદાઃ દશ પઞ્ચમબાગીયાઃ પાદાઃ ।
તા એતાઃષડશીતિશતમ્ ।
અત્ર ચતુર્દશસંખ્યા સમ્પાદ્યા ।
તત્સમ્પાદનમાહ --
પાદે યેત્
ગતમ્ ।
આત્મમધ્યે પઞ્ચમ્યાં રીત્યાં ઉપાન્ત્યાં ચતુર્ભાગીયામુદ્ધ્રૃત્ય નવ ષડ્ભાગીયાન્ પાદાનુપદધ્યાત્ ।
પુચ્છશ્રોણ્યોરેકૈકાં પઞ્ચમભાગીયામુદ્ધૃત્ય
ચતુરસ્તત્પાદાનુપદધ્યાત્ ।
એવં દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
આત્મનિ પ્રાચ્યો રીતયઃ ।
પક્ષયોર્દક્ષિણોત્તરયોઃ પુચ્છે ચોદીચ્યો રીતયઃ ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
ઉપાધાને ઽષ્ટાવષ્ટૌ દધ્યાત્
ચતુર્ભાગીયાનાં પાદેષ્ટકાઃ પઞ્ચદશાહ્ગુલાઃ ॥
સન્ધ્યોશ્વ--વેતાઃ
સન્ધ્યોઃ પક્ષાપ્યયયોઃ તદ્વત્ પક્ષાગ્રવદષ્ટાવષ્ટૌ ॥
તાશ્વાત્માનં ષડઙ્ગુલેન પ્રાપ્તાઃ, નવાઙ્ગુલેન પક્ષૌ ॥
શોણ્યંસેષુ -- ચીશ્ ચ
એકૈકત્ર ચતસ્રશ્ચતસ્રઃ, એવં ષોડશ પ્રાચીઃ પ્રતીચીરિતિ પાદાઃ અષ્ટાવિત્યત્ર વીપ્સાર્થો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
અથવા અનેન સૂત્રેણ શ્રોણ્યંસેષ્વષ્ટાવેવ વિધીયન્તે, "અન્યા અષ્ટૌ પાદેષ્ટકાભિઃસંખ્યાં પૂરેયત્ઽ ઇત્યનેન ।
સર્વથા તાવત્ ષોડશૈવોપધેયાઃ ।
સન્ધ્યન્તરાલે -- પાદાઃ
પક્ષાપ્યયયોરન્તરાલે પઞ્ચમબાગીયાઃ પઞ્ચચત્વારિંશત્ ।
આસાં મધ્યે દશ પ્રાદેશમાત્રયઃ ।
પાદશબ્દેન ચ સન્નિહિતત્વાત્ પઞ્ચમબાગીયાનાં પાદા ઉચ્યન્તે ।
તાસાં પાદેષ્ટકાનાં દક્ષિણતો વિંશતિઃ પઞ્ચમભાગીયાઃ, ઉત્તરતઃ પઞ્ચવિંશતિઃ, વિપરીતા વા ॥
પુચ્છેપ્રાદેશમુપધાય
પુચ્છાગ્રે યત્પ્રવૃદ્ધં પ્રાદેશક્ષેત્રં તદુપદધ્યાત્ સામર્થયાદ્દશભિઃ પ્રાદેશૈઃ ॥
સર્વમગ્નિં -- દયેત્
એવં પ્રચ્છાદિતે એકોનનવતિશતં (189 ) ઇષ્ટકા ભવન્તિ ।
પાદેષ્ટ -- યેત્
પુચ્છસ્યાપરાર્ધે પાર્શ્વેયોશ્ચતસ્રશ્ચતસ્રઃ પઞ્ચદશાઙ્ગુલાઃ ।
એવં કૃતે પઞ્ચોનદ્વિશતં ભવતિ ।
તતઃ પુચ્છસ્ય પૂર્વાર્ધે પાર્શ્વેયોર્મધ્યે તિસ્રસ્તિસ્રઃષડ્ભાગીયાઃ પ્રચીરુપદધ્યાત્ ।
એવં દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ॥
કપર્દિભાષ્યમ્
અપરસ્મિન્ પ્રસ્તારે પુચ્છાપ્યયે પઞ્ચમભાગીયા વિશયાઃ
દ્વિતીયે પ્રસ્તારે પુચ્છાપ્યયે પુચ્છાત્મસન્ધૌ વિશયા ઉભયસ્થાઃ પઞ્ચમભાગીયા ઉપધેયાઃ ।
તા આત્મનિ ચતુર્દશભિઃ પાદૈર્ યથાયોગં પર્યુપદધ્યાત્

તાસાનેવ પાદેષ્ટકાભિઃ વિશયાસંસૃષ્ટાભિઃ ચતુર્દશભિરુપદધ્યાત્ ।
આત્મનિ યથા યુજ્યન્તે ।
ઇહ ષડ્ભાગીયાનાં કરણમુક્તમ્ ।
ઉપધાનં નોક્તમ્ યથા પૂર્વત્રાર્ધેષ્ટકાનાં પુરસ્તાચ્ચોપધેયાઃ પુચ્છસ્ય પૂર્વાર્ધે પાર્શ્વયોસ્તિસ્રસ્તિસ્રઃ ષડ્ભાગીયાઃ મધ્યે ચતસ્રઃ ।
શિષ્ટે દ્વાદશ ચતુર્ભાગીયાઃ ।
સર્વમ્ અગ્નિં પઞ્ચમભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદયેત્

પાદેષ્ટકાક્ષિઃ સઙ્ખ્યાં પૂરયેત્
ઇહ પાદેષ્ટકાશબ્દેન પુરુષસ્ય પૂરયિતવ્યસ્ય ચતુર્ભાગકારિકા અણૂકા ગૃહ્યન્તે ।
પઞ્ચમભાગીયાશ્ ચ કૃતા ઉપધેયા ઇત્યુચ્યન્તે ।
દ્વાદશ ચતુર્ભાગીયા આત્મનિ ।
પ્રથમા રીતિઃ પઞ્ચમભાગીયાનામ્ ।
દ્વિતીયા રીતિશ્ચતુર્ભાગીયાનામ્ ।
ષષ્ઠી પ્રાદેશાનામ્ ।
નવમી ચતુર્ભાગીયાનામ્ ।
શિષ્ટે પઞ્ચમભાગીયાઃ ।
એષ પ્રસ્તારો દ્વિશતઃ ।
અત્ર કેચન યાજ્ઞિકાઃ અનુપાશિતગુરવઃ આચાર્યાભિપ્રાયમજાનન્તઃ ઊનાદ્દૂય(હ્ય)ધિકપ્રસ્તારં કુર્વન્તિ ।
અસ્ય તુ સૂત્રકારસ્ય પ્રતિપ્રસ્તારં પૂરયેદિતિ વદતસ્તદનભિપ્રેતમેવ ।
યદ્યેવમભિમતમભવિષ્યત્ સર્વત્ર પ્રતિપ્રસ્તારં સંખ્યાં પૂરયેદિતિ નાવક્ષ્યત્ ।
ઉક્તં ચ; તસ્માદ્દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ
કર્તવ્યઃ ।
તત્ર શ્લોકઃ --
અષ્ટૌ શ્રોણ્યંસયોશ્ ચ સ્યુઃ પાદાઃ સૂત્રકૃતેરિતાઃ ।
તાસાં મધ્યે ચતુર્થ્યઃસ્યુઃ ચતુર્દશ ચતુર્દશ ॥
સન્ધ્યન્તરાલે પઞ્ચમ્યાઃ પાદૈશ્ ચ દશ્ભિઃસહ ।
તાસાં મધ્યે દશ પ્રોક્તાઃ પ્રાચ્યસ્યુઃશુલ્બકર્મણિ ॥
અષ્ટૌ પુચ્છસ્ય પૂર્વાર્ધે ચતુર્થ્યઃશિષ્ટ એવ તુ ।
દ્વિતીયા નવમી ચૈવ ચત્તુર્થી નામ વાત્મનિ ॥
ઉદીચ્ય એવ નિત્યં સ્યુર્મધ્યાઃ પઞ્ચમપાદકૈઃ ।
કૃતાભિશ્ચતુરશ્રાભિરણૂકોવિર .... ત્નિભિઃ ॥
અસ્યા એવ સપાદાભિઃ પ્રસ્તારો દ્વિશતઃ કૃતઃ ॥
ઇતિ ॥
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
અપર યાઃ
દ્વિતીયે પ્રસ્તારે પુચ્છાપ્યયે એવં પઞ્ચપઞ્ચમભાગીયા ઉપધેયાઃ ।
અવિશેષાદાત્મપુચ્છયોઃસમં પ્રવિષ્ટાઃ ॥
તા આ ધ્યાત્
તા વિશયાશ્ચતુર્દશભિઃ પાદૈઃ પ્રકૃતત્વાત્ પઞ્ચમભાગીયાનાં યથા યોગં પરિતઃસર્વતઃ ઉપદધ્યાત્ ।
વિશયાનાં પુરસ્તાદ્દશ ।
સર્વ યેત્
પક્ષયોસ્ત્રિંશત્ત્રિંશચ્પઞ્ચમભાગીયાઃ પુરસ્તાત્પ્રભૃત્યાત્મનિ પ્રચ્છાદ્યમાને ઉદગાયતાઃ પઞ્ચમભાગીયાનાં નવ રીતયઃ ।
ચતુર્દશીયાનાં પાદાનાં દક્ષિણતો દ્વે પઞ્ચમભાગીયે ઉત્તરતશ્ ચ દ્વે ।
પુચ્છે તુ યથોક્તાભિઃ પ્રચ્છાદ્યામાને બહુભેદપ્રસઙ્ગાત્ ષડ્ભાગીયા ઉત્પન્ના અપિ ન યુક્તા ઇતિ ષડ્ભાગીયાસ્તિસ્રસ્તિસ્રો વિશયાનાં પશ્ચાત્ પુચ્છપાર્શ્વયોઃ પ્રતીચીરુપદધાતિ ""તાસાં પાર્શ્વે દ્વેદ્વે ચતુર્ભાગીયે પ્રતીચ્યૌ ઉપધાય તાસાં મધ્યે તિસ્રઃ ષડ્ભાગીયાઃ પ્રતીચીરુપદધ્થાત્ ।
અપરાર્ધે ચાષ્ટાવણૂકેષ્ટકા ઉપદધ્યાત્ ।
એવમાત્મનિ વિશયાભિઃ સહ એકોનશતં પઞ્ચમભાગીયાશ્ચતુર્દશપ્રાદેશાઃ પક્ષયોસ્ત્રિંશત્તિંશત્ પઞ્ચમભાગીયાઃ પુચ્છે દ્વાદશ ચતુર્ભાગીયા નવ ષડ્ભાગીયાઃ ।
તા એતાઃ ષડૂનં દ્વિશતમ્ ।
તત્ર ષટ્સંખ્યા સમ્પાદ્યાઽઽ
પાદે યેત્
અત્ર નવપઞ્ચમભાગીયારીતીનાં મધ્યસ્થામેકાં પઞ્ચમભાગીયારીતિમુદ્ધૃત્ય મધ્યે વિંશતિપ્રાદેશેષ્ટકા ઉદીચીરુપદધ્યાત્ ।
અત્ર ચતુઃસંખ્યાતિરિચ્યતે ।
અતિરેકે અધિકપ્રમાણોપધાનેન સંખ્યાપૂરણસ્યાન્યાય્યત્વાદણૂકાઃ પઞ્ચમભાગીયાનાં સ્થાન ઇતિ પરિભાષયાણૂકોપધાનેન સંખ્યાપૂરણસ્ય ન્યાય્યત્વાચ્ચ ।
તતઃ પ્રાદેશરોત્યા પૂર્વરીતિઃ યથા સંશ્લિષ્ટા ભવતિ તથા કૃત્વા પૂર્વાન્તરીતિમુદ્ધૃત્ય તત્રાષ્ટાવણૂકા ઉપદધ્યાત્ ।
એવં પ્રાદેશરીત્યાઃ પરિતસ્તિસ્રો રીતીઃ પ્રચ્યાવ્ય દ્વિતીયાં રીતિમુદ્ધ્ત્યાષ્ટાવણૂકા ઉપદધ્યાત્ ।
એવં દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
અત્ર કેચિત -- પ્રથમે પ્રસ્તારે પુચ્છાગ્રે દશપ્રાદેશાનુપધાય પાદેષ્ટકાશ્વાનાદૃત્ય પઞ્ચદશભાગીયાભિઃસંખ્યાં પૂરયન્તિ ।
ભેદમપિ સહન્તે ।
પ્રથમે ઽપિ પ્રથમે ઽપિ પ્રસ્તારે સન્ધ્યન્તરાલે ઽણૂકાસ્તત્પાદાશ્વોપદધાતિ ।
તથોપધાને પ્રયોજનં મૃગ્યમ્ ।
કેચિતુ પ્રચ્છાદનકાલે સંખ્યાપૂરકાણાં સ્થાનમવશિષ્ય પ્રચ્છાદ્ય સંખ્યાપૂરકા ઉપદધતિ ।
તત્ર તુ સૂત્રાઞ્જસ્યમસ્તિ વા નવેતિ ચિન્ત્યમ્ ॥
તત્ર્.અ શ્લોકાઃ ।
ઊર્વર્સ્થિશબ્દસંયુક્તા શ્રુતિર્મુખ્યાત્ર યા કૃતા ।
આચાર્યેણૈવ સૂત્રાણાં ષડ્ભાગીયા કૃતે તુ સા ।
આક્યાતમર્થં ચાચાર્યૈસ્તથોર્વસ્થીતિ સૂત્રિતમ્ ।
ષડ્ભાગીયાપદં તદ્દ્વદપ્યન્યૈઃસૂત્ર્રિતં પરૈઃ ।
હિરણ્યકેશિનાં શુલ્બે તથોર્વસ્થીતિ સૂત્રિતમ્ ।
વ્યાખ્યાતારો ઽપિ તત્રૈતત્ ષડ્ભીગાયાપરં વિદુઃ ।
બોધાયનશ્ ચ ભગવાન્ સમે તુ ચતુરશ્રકે ।
તુર્યપઞ્ચમષષ્ઠૈશ્ ચ સપાદૈઃ કરણં વ્યધાત્ ।
ઉર્વસ્થિનામધેયાનામુપદેશબલાદિહ ।
પ્રચ્છાદિતાનામાભિસ્તદ્બાધઃસૂત્રકૃતેષ્ટતે ।
અરત્નયો ઽપ્યણૂકાશ્ ચ છાદને સ્યુર્વિપર્યયાત્ ।
પૂર્વસ્મિન્નપરસ્મિંશ્ ચ પ્રસ્તારે સંભવો ન હિ ।
ન પઞ્ચદશભાગીયા શ્રૂયતે ત્ર દ્વિતીયકે ।
શ્રૂયન્તે તાસ્તુ પૂર્વાગ્નૌ ન તત્પૂર્વો દ્વિતીયકઃ ।
પ્રકૃતિત્વાદ્દ્વયોરગ્નયોઃ નિત્યત્વાચ્ચ દ્વયોરપિ ।
અતસ્તાસં દ્વિતીયે ઽગ્નૌ કથં પ્રાપ્તિર્વિમૃશ્યતામ્ ।
કિન્તુ તાસાં તુ યત્કાર્યં તત્રાણૂકાસ્તુ બોધિતાઃ ।
પ્રથમાગ્નેરતો ઽન્યત્ર તત્સ્થાને સ્યુરણૂકિકાઃ ।
યે ત્વત્ર પઞ્ચદશભાગીયાભિઃસંખ્યાપૂરણં કુર્વન્તિ તે કિમુપદેશતો વા પ્રાપ્તં મન્વતે? અતિદેશતો વા? ઉભયથાપિ ન યુજ્યતે ।
દ્વયોઃ પ્રકૃતિત્વાત્ પ્રકૃતિવિકારાભાવાચ્ચ ।
નન્વણૂકાઃ પઞ્ચદશભાગીયાનાં સ્થાન ઇતિ વચનસામર્થ્યાત્તાસાં પ્રાપ્તિર્ભવિષ્યતિ ॥
ઇત્.ઇ ચેન્ન; પઞ્ચદશભાગીયાનાં સ્થાન ઇતિ વચનં તત્કાર્યે સંખ્યાપૂરણો ઽણ્કાનાં પ્રાપકમ્ ।
ન તુ સંખ્યાપૂરણમાત્રે તાસામપ્યુ પધાયકમ્ ।
તસ્માચ્ચિન્ત્યમિદમ્ ।
સથમર્થમિદમાચાર્યેણોક્તં? ઉચ્યતે -- ઉપધીયમાનાનામિષ્ટકાનાં સંખ્યાયાઃસ્થાને ।
ન ચ પ્રસ્તારૈ સંખ્યાસમ્પત્તૌ યદિષ્ટકાભેદાદવયવભેદઃસ્યાત્ સ મર્ષણીય ઇતિ મન્યમાનેનોક્તમ્ ।
તદેતદ્દ્વિતીયશ્યેને પ્રતિપાદયિષ્યતે ।
કેચિત્તુ યાજ્ઞિકા ન્યૂનાધિકપ્રસ્તારમગ્નૌ કુર્વન્તિ સમુદાયે સંખ્યાસમ્પત્તિં મન્યમાનાઃ ।
તદયુક્તમ્ ।
પઞ્ચદશપ્રભૃતિભિઃ પ્રસ્તારેઃ સહસ્રાદિ સંખ્યાયાં સમ્પાદ્યમાનાયાં વિશેષાશ્રવણે "સમં સ્યાદશ્રુતત્વાત્ઽ ઇતિ પ્રસ્તારાણાં દ્વિશતત્વસ્યૈવ ન્યાય્યત્વાત્ ।
રથચક્રાગ્નૌ તસ્ય કરણ્યા દ્વાદશેનેત્યાદિના દ્વિશતાનામેવોત્પાદનાચ્ચ ।
નનુ યત્ર યત્ર પ્રસ્તારે પૂરયેદિતિ વચનાન્તરમસ્તિ તત્ર પ્રસ્તારે સંખ્યાપૂરણમસ્તુ ।
તદ્યત્ર નાસ્તિ તત્ર સમુદાયસંખ્યા પૂરણસંખ્યા ઇતરથા પૂરણવચનસ્યાનર્થક્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઉચ્યતે -- ન તત્રાનર્થક્યપ્રસઙ્ગઃ ।
કથં? તત્ર હિ ન્યાયપ્રાપ્તં સંખ્યાપૂરણં તત્સાધનત્વેન પઞ્ચદશભાગીયાનાં વિધાનાત્ ।
યદિ સર્વે પ્રસ્તારા દ્વિશતાઃ કિમર્થમેષ દ્વિશત પ્રસ્તાર ઇત્યુચ્યતે? સિદ્ધે સત્યારમ્ભમાત્રોદ્દેશેન સર્વેષાં પ્રસ્તારાણાં દ્વિશતત્વસમ્પાદનાર્થમ્ ।
યથૈકવિધપ્રસ્તારો દ્વિશતઃ એવમન્યે ઽપિ સર્વે પ્રસ્તારા દ્વિશતસંખ્યાઃ કાર્યાઃ ।
પૂરણવચના ભાવે ઽપીતિ ન્યાયપ્રાપ્તમેવાર્થં અનુવાદેન દ્રઢયિતુમયં યત્નઃ ।
તસ્માત્સર્વે પ્રસ્તારા દ્વિશતાઃ કાર્યા ઇતિ ન ન્યૂનાધિકા ઇતિ સિદ્ધં સર્વપ્રસ્તારાણાં દ્વિશતત્વમ્ ।
પ્રકૃતિભૂતઃસપ્તવિધ ઉક્તઃ ।
ઇદાનીં નિત્યા વિકૃતય ઉચ્યન્તે -- એકવિધેતિ ।
એકવિધાદીનાં ષડ્વિધપર્યન્તાનાં ષણ્ણામગ્નીનાં તસ્યતસ્યાગ્નેઃ કરણીનાં દ્વાદશભાગેન ત્રયોદશભાગેન ચ ઇષ્ટકાઃ કારયેત્ ।
અત્રૈકવિધસ્ય કરણી શતં વિંશતિઃ (120) અઙ્ગુલયઃ ।
દ્વિવિધસ્ય એકોનસપ્તતિશતં અઙ્ગુલયઃ ચતુવિંશતિતિલાશ્ ચ ।
(169 2 ।
3 4 ।

4) ત્રિવિધસ્ય દ્વે શતે સપ્ત ઙ્ગુલયઃ એકોનત્રિંશત્તિલાશ્ ચ (207 2 ।
3 9 ।
4) ચતુર્વિધસ્ય દ્વે શતે ચત્વારિંશચ્ચાઙ્ગુલયઃ (240) પઞ્ચવિધસ્ય દ્વે શતે ષષ્ઠિરઙ્ગુલયઃ એકાદશ તિલાશ્ ચ (260 1 ।
3 1 ।
4) ષડ્વિધસ્ય દ્વે શતે ત્રિનવતિરઙ્ગુલયઃ એકત્રિંશત્તિલાશ્ ચ (293 3 ।
3 1 ।
4) ।
એતાસાં કરણીનાં સર્વતો દ્વાદશેનૈકં કરણમ્ ।
સર્વતસ્ત્રયોદશેનૈકં કરણમ્ ।
તયોઃ પાદેષ્ટકાનાં કરણં ચકારાદર્ધેષ્ટકાનામપિ ષડ્વિધં નવવિધં વા કરણમ્ ।
ઉપધાનમુચ્યતે -- અભિતઃ પાદાસ્તિસ્રો રીત્યો દ્વાદશ્યઃ ।
તતઃ પઞ્ચરીત્યસ્ત્રયોદશ્યઃ ।
તત એકા ત્રયોદશીપાદાઃ ।
તત એકા ત્રયોદશ્યઃ ।
તતસ્તિસ્રો ઽભિતઃ પાદા દ્વાદશ્યઃ ઇતિ ત્રયોદશ રીત્યઃ ।
તત્ર દ્વિતીયાયાં રીત્યાં દ્વાદશ્યાં ચતુર્થીમષ્ટમીં ચેષ્ટકામુદ્ધૃત્ય દ્વેદ્વેર્ઽધેષ્ટકે ઉપદધ્યાત્ ।
તત્રૈવ ચોપાન્ત્યે ઉદ્ધૃત્ય ચતસ્રોર્ઽધેષ્ટકાઃ ।
દ્વિશત એવ પ્રસ્તારઃ ।
દ્વિતીયે પ્રસ્તારે દ્વે રીત્યૌ ત્રયોદશ્યઃ ।
તત એકા 6યોદશીપાદા ।
તત એકાભિતઃ પાદા ત્રયોદશ્યઃ ।
તતશ્ચતસ્રો રીત્યો દ્વાદશ્યઃ ।
તત એકાભિતઃ પાદા દ્વાદશ્યઃ ।
તતસ્તિસ્રો રીત્યસ્ત્રયોદશ્યઃ ઇતિ ત્રયોદશ રીત્યઃ ।
અત્ર મધ્યમાયાં વા ષડુદ્ધૃત્ય પાદા ઉપદધ્યાત્ ।
પ્રસ્તારો દ્વિશતઃ ।
અથવા પ્રથમપ્રસ્તારે દ્વાદશભિઃ દ્વિતીયસ્ત્રયોદશભિસ્તથોચ્યતે ।
કૃત્સ્નદ્વાદશી પક્ષે દીર્ઘા પાદેષ્ટકા અર્ધેષ્ટકાશ્ ચ તત્રતત્ર પ્રથમપ્રસ્તારે પ્રાચ્યઃસપ્તદશ રીતયઃ ।
તાઃસર્વા દ્વાદશેષ્ટકાઃ ।
તાસાં સર્વાસાં દક્ષિણા અર્ધેષ્ટકાભિઃ ।
તત એકા પાદાભિસ્તતસ્તિસ્રો દ્વાદશીભિસ્તત એકા પાદાભિસ્તત એકાર્ધાભિઃ ।
તત એકા પાદાભિસ્તતસ્તિસ્રો દ્વાદશીભિઃ ।
અન્ત્યાર્ધાભિરેવં સપ્તદશ રીતયઃ ।
તત્ર ષઞ્ચમીષષ્ઠીસપ્તમીનાં રીતીનામન્ત્યાસ્તિસ્ર ઉદ્ધૃત્ય એકાં દ્વાદશીમુપદધ્યાત્ ।
અથૈકાદશી દ્વાદશી ત્રયોદશીનામન્ત્યાઃ તિસ્ર ઉદ્ધૃત્ય એકાદશીમુપદધ્યાત્ ।
એવં દ્વિશતઃ ।
યદ્દ્વિતીયં ત્રયોદશભિરુદીચ્યો રીતયશ્ચતુર્દશ તાસાં પ્રથમાર્ધાભિર્દ્વાદશીત્રયોદશીભિરન્ત્યાર્ધાભિઃ તાશ્ચતુર્દશ રીતયઃ ।
એવં દ્વાદશ શતમિષ્ટકાઃ ।
તત્ર પૂર્વાર્ધે ત્રયોદશીઃ ષડુદ્ધૃત્ય ચતુર્વિંશતિં પાદા ઉપદધ્યાત્ ।
એવં દ્વિશતઃ ।
યદિ સર્વે પ્રસ્તારા દ્વાદશીભિઃ તદા પૂર્વોક્તપ્રકારેણ પ્રથમં પ્રસ્તારમુપધાય દ્વિતીયપ્રસ્તારત એવ રીતીરુદીચીરુપદધ્યાત્ ।
એષ દ્વિશતઃ ।
યદિ સર્વે ત્રયોદશીભિઃ, તદા દ્વિતીયપ્રસ્તારોક્તા રીતિઃ પ્રથમે પ્રસ્તારે પ્રાચીરુપધાય પશ્ચાર્ધે ત્રયોદશીરુદ્ધૃત્ય પાદા ઉપધાયાપરસ્મિન્ પ્રસ્તારે તા ઉદીચીરુપદધ્યાત્ ।
એષ દ્વિશતઃ ।
યદ્યેકત્ર ત્રયોદશાન્યતો દ્વાદશ તદા પ્રાગાયતા ઇષ્ટકા ઉદીચ્યઃ ત્રયોદશ રીતયઃ ।
તાઃષટ્પઞ્ચાશચ્છતં ચ પૂર્વસ્યાં રીત્યાં પઞ્ચમ્યાં ચાષ્ટાવષ્ટાવુદ્ધૃત્યાષ્ટાવિંશતિં પાદાઃ દ્વે દ્વે ચાર્ધે ।
એવં દ્વિશતં ।
દ્વિતીયે પ્રસ્તારે તા એવ પ્રાચ્યો રીતયઃ ।
યત્ર દક્ષિણતઃ ઉત્તરતશ્વાષ્ટાવષ્ટાવુદ્ધૃત્ય પૂર્વવત્ પાદા અર્ધાશ્વોપદધ્યાદેવં દ્વિશતઃ ।
એવમેવ પ્રૌગાદિષ્વપિ કરણાનિ દ્વાદશભાગીયાભિસ્ત્રયોદશભાગીયાભિર્વા યથાયોગમુપધાય પાદેષ્ટકાભિરર્ધેષ્ટકાભિશ્ ચ સંખ્યાં પૂરયેત્ ।
અલમતિપ્રસઙ્ગેન ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
ઉભયત્ર પ્રાદેશમાત્રમવિશેષાત્ ।
તતઃ પુરસ્તાદ્દશ પ્રાદેશાઃ પાર્શ્વયોર્દ્વૈદ્વૌ ।
સર્વમગ્નિંઅપૂરયેત્
આત્મનિ વિશયાભિઃસહ ઉદીચ્યો દશ રીતયઃ, તાસાં દ્વિતીયાં નવમીં ચતુર્થીભિરુપદધાયાત્, ષષ્ઠીં પ્રાદેશૈઃ ।
આત્મશેષે પક્ષયોશ્ ચ પઞ્ચમભાગીયાઃ ।
પુચ્છસ્યાપરાર્ધે પાર્શ્વયોર્મધ્યતો નવ ષડ્ભાગીયાઃ પ્રાચ્યઃ ।
પુચ્છશેષે દ્વાદશાણૂકાઃ ।
એવં દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
વ્યત્યાસં ચિનુયાદ્ યાવતઃ પ્રસ્તારાંશ્ ચિકીર્ષેત્