આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્ર · અધ્યાય 10

પચ્યમાનાનામિષ્ટકાનામુત્સેધતશ્ ચ પરિમાણતશ્ ચ પ્રતિહ્રાસો ભવેત્તત્પુરીષેણ પૂરયેત્ ।
કુત ઇત્યાહ -- અનિયતપરિમાણત્વાત્પુરીષસ્ય -- નિયતપરિમાણા ઇષ્ટકાઃ અનિયતપરિમાણં પુરીષમ્ ।
ઇયદેતત્પુરીષં પ્રક્ષેપ્તવ્યમિતિ નિયમાભાવાત્ તેનૈવ પૂરચિતવ્યમ્ ।
નવમઃ ખણ્ડઃ
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
ઊર્ધ્વ -- યેત્
સર્વાસામિષ્ટકાનામૂર્થ્વાપ્રમાણમુત્સેધં જાનુપઞ્ચમેન કારયેત્ ।
અઙ્ગુલ્યધિકારે દ્વાત્રિંશજ્જાનુરિતિ બોધાયનઃ ।
તસ્ય પઞ્ચમં ષડઙ્ગુલયઃ અર્ધચતુરદશાસ્તિલાશ્ ચ ।
તેન સંમિતમિષ્ટકાનામ્ ઊર્ધ્વપ્રમાણં ભવતિ ।
જાનુદઘ્નં ચિન્વીત પ્રથમં ચિન્વાનઃ, પઞ્ચ ચિતયો ભવન્તીતિ શ્રુત્યોઃસમાવેશાદૂર્ધ્વપ્રમાણે સમં સ્યાદશ્રુતત્વાદિતિ જાનુપઞ્ચમા ઇષ્ટકા ભવેયુઃ ।
જાનુદ્વિગુણા નાભિઃ ।
જાનુત્રિગુણમાસ્યમ્ ।
જાનુદઘ્ને સહસ્રા ઇષ્ટકાઃ નાભિદઘ્ને દ્વિસાહસ્રા દ્વિપ્રસ્તારાશ્ ચ ।
આસ્યદઘ્ને ત્રિષાહસ્રાઃ ત્રિપ્રસ્તારાશ્ ચ ।
તત્ર સર્વત્ર વિશેષાશ્રવણાત્ જાનુપઞ્ચમમેવોર્ધ્વપ્રમાણમિષ્ટકાનામ્ ।
ઇષ્ટકાનાં કારયેદિતિ ઇહાનુવર્તમાને પુનરપિ તયોર્ગ્રહણં ગાર્હપત્યધિષ્ણયેષ્ટકાનામપિ જાનુપઞ્ચમત્વાય ।
અર્ધેન -- ષસ્ય
અર્ધેન પઞ્ચચાર્ધેનન કારયેદિત્યેવ ।
નાકસદશ્વૂડોપધાનમન્ત્રવિશેષાઃ ।
તૈરુપધેયાઃ ।
પઞ્ચપઢ્ચેષ્ટકા જાનુપઞ્વ્રમસ્યોર્ધેન કાર્યાઃ ઉત્તરા "નાકસદ્ભય ઉપદધાતિઽ ।
ઇત્યેકસ્મિન્ પ્રસ્તારે તાસામુત્તરાધરભાવદર્શનાત્ ।
ઇષ્ટકાભિરકેવ જાનુદઘ્નાદિસામ્પાદનાત્, પુરીષોપધાનીમષ્ટકા સમીકરણાર્થે ચિતેર્વૃદ્ધયર્થં ચ ।
યત્પચ્ય ષસ્ય
કરણપરિકૢપ્તાનાં ઇષ્ટકાનાં પાકવશાત્ પ્રતિહ્રાસઃ -- ક્ષય ઉપજાયતે ।
તત્પુરીષેણ પૂરયેત્, અનેન્ષ્ટકા ન દુષ્યન્તિ અવર્જનીયત્વાત્, તસ્ય "મિત્રૈતાં પચેતિઽ લિઙ્ગાત્, વાતાતપાભ્યામપિ શોષણં પાક એવ ।
અત એવ પાકવશાદ્ધીનમિષ્ટકાયામવિસ્તારોભયમુપધાનકાલે પુરીષેણ પૂરયેત્ ।
કુતઃ? અનિયતપરિમાણત્વાત્ પુરીષસ્ય ।
ન હ્યેતાવત્ પુરીષં પ્રક્ષેપણીયમિતિ નિયમઃ ।
તસ્માત્પાકવશાદ્ધીનસ્ય પુરીષેણ પૂરણમેવ ।
જલાર્દ્રા મૃત્ પુરીષં ।
તેનેષ્ટકાનાં હ્રાસં પૂરયેત્ ।
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
ઊર્ધ્વ કારયેત્
"ત્રિંશદઙ્ગુલં જાનુઃ, ઇત્યાગ્નિવેશ્યઃ ।
તસ્ય પઞ્ચમં ષડઙ્ગુલમ્, "ષડઙ્ગુલોત્સેધા, ઇત્યેવ કાત્યાયનઃ ।
અર્ધેન ચ
ત્રયઙ્ગુલેન ।
યત્પચ્ય ષસ્ય
શુષ્યમાણાનાં સર્વેષામેતદુપલ્ક્ષણમ્ ।
"યચ્છોષપાકાભ્યાં પ્રતિહ્રસેતઽ ઇત્યેવ બોધાયનઃ ॥
નવમઃ ખણ્ડઃ
કપર્દિક્ષાષ્યમ્
ઉપધાને ઽધ્યર્ધા દશ પુરસ્તાત્ પ્રતીચીર્ આત્મન્ય્ ઉપદધાતિ । દશ પશ્ચાત્ પ્રાચીઃ
આત્મનિ પુરસ્તાદ્ભાગે ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલાયામેન કારિતાદ્યાર્ધાઃ પ્રતીચીઃ પ્રત્યગાયતાઃ દશોપદધાતિ ।
આત્પ્રન્યેવ પશ્ચાદ્ભાગે તા એવેષ્ટકાઃ તત્સંખ્યાકાઃ પ્રાચીઃ -- પ્રાગાયતાઃ ।
પઞ્ચપઞ્ચ પક્ષાગ્રયોઃ । પક્ષાપ્યયયોશ્ ચ વિશયાસ્ તાસામ્ અર્ધેષ્ટકામાત્રાણિ પક્ષયોર્ ભવન્તિ
પઞ્ચપઞ્ચ પક્ષાગ્રયોર્દક્ષિણાયતાઃ ઉદગાયતાશ્ ચ ।
વિશયાશ્ ચ પઞ્ચ ચોદગાયતાઃ દક્ષિણાયતાશ્ ચ ।
ઇષ્ટકાશબ્દેન પઞ્ચભાગીયા એવ ગૃહ્યાન્તે નાધ્યર્દા "વિપરીતા અપ્યયાઽ ઇતિ લિઙ્ગાત્ ।
પઞ્ચપઞ્ચ પુચ્છપાર્શ્વયોર્ દક્ષિણા ઉદીચીશ્ ચ

પઞ્ચપઞ્ચધ્યર્ધા દક્ષિણાયતા ઉદગાયતાશ્ ચ યથા સમીપે પ્રદેશમાત્રમવશિષ્યતે તથોપધેયાઃ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
ઉપ ચીઃ
ઉપધાનકાલો દ્વતીયકરણોત્પન્ના ઇષ્ટકાઃ આત્મનિ પૂર્વાન્તે દશોપદધ્યાત્ ।
પ્રતીચીઃ પ્રત્યગાયાતાઃ ઉદીચીરિતિ ।
તા એવ એશ પશ્ચાત્ પ્રાચીઃ આત્મનિ પશ્ચિમાન્તે પ્રાગાયાતાઃ તા એવ ।
પઞ્ચ યાઃ
તા એવ પ્રાચ્યૌ રીત્યૌ ।
પક્ષાપ્યયયોશ્ ચ વિશયાઃ ।
પક્ષાપ્યયઃ -- પક્ષમૂલં વિવિધમાત્મનિ પક્ષે ચ શેરત ઇતિ વિશયાઃ ।
તાસાં કિયદાત્મનિ કિયત્પક્ષ ઇત્યાહ --
તાસાંઅન્તિ
તાસાં વિશયાનામર્ધેષ્ટકામાત્રાણિ પક્ષયોર્મવન્તિ ।
આત્માનમરત્નિના પ્રદેશેન પક્ષમિત્યર્થઃ ।
પ્રાચ્યૌ રીત્યૌ ॥
પઞ્ચ ચીશ્ ચ
પુચ્છપાર્શ્વયોઃ પઞ્ચપઞ્ચ ઉત્તરા દક્ષિણામુખાઃ દક્ષિણા ઉત્તરામુખાઃ પ્રાચ્યૌ રીત્યૌ! ઉત્તરસૂત્રે ભેદામાવાય પુચ્છાગ્રપ્રાદેશસ્યાપૃથગ્ગ્રીતિતા પ્રતિપાદયિષ્યતે ।
અત એતા અગ્રપ્રભૃત્યુપધેયાઃ ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
પ્રતીચીઃ પ્રત્યગાયતાઃ ।
ઉદીચોરિતિ આત્મન્યેવ
એતા ઉદગાયતાઃ, અન્યથા પઞ્ચાનામસંભવાત્ ।
પક્ષે આત્મનિ ચ શેરત ઇતિ વિશયાઃ ।
અરત્નિમાત્રા હ્યાત્મનિ ।
પ્રાદેશં પુરસ્તાદવશિષ્ય ।
કપર્દિભાષ્યમ્
પુચ્છે પ્રાદેશમ્ ઉપધાય સર્વમ્ અગ્નિં પઞ્ચમભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદયેત્

પઞ્ચદશભાગીયાભિઃ સઙ્ખ્યાં પૂરયેત્

પુચ્છે પ્રાદેશમુપધાય આત્મસમીપે યદવશિષ્ટં તત્પ્રાદેશમત્રાર્ધેષ્ટકાદ્વયં મધ્યે અભિતઃ પ્રાદેશાઃ ષટ્ ।
ષટ્સુ વિતસ્ત્યા ચ વિર્ધનમુક્તં કથં પ્રાદેશમાત્રમુપધાયેતિ? ઉચ્યતે -- યદ્યપિ વિતસ્ત્યા વર્ધનમુક્તં, તથાપિ કરણાન્તરસ્ય વિધાનાત્ પ્રાદેશક્ષેત્રમેવેષ્ટકાભિશ્વેતવ્યમિતિ યદઙ્ગુલિમાત્રં પરિગૃહીતં તત્પુરષિણે પૂરયિતવ્યમ્ ।
અમુમેવાર્તં પ્રદર્શયિતું પ્રાદેશમુપધાયેત્યુક્તમ્ ।
સર્વમગ્નિમિતિ -- પઞ્ચાશદધ્યર્ધઃ સૂત્રોક્તાઃ પૂચ્છેર્ઽધેષ્ટકાદ્વયં પ્રચ્છાદયેત્ ।
દશેત્તરં શતં પઞ્ચમભાગીયઃ શેરતે ।
પૂર્વાભિઃસહાષ્ટષષ્ટયધિકં શતમ્ ।
પઞ્ચદશેતિ -- એકસ્મિન્પઞ્ચમભાગીયાક્ષેત્રે નવ પઞ્ચદશભાગીયાઃશેરતે ।
ચતસ્રઃ પઞ્ચમબાગીયા નવધા વિભજ્ય યત્ર વ્કાપિ પઞ્ચદશભાગીયાઃ ક્ષેપ્તવ્યાઃ તત્રાપિ મન્ત્રેપધાનસૌકર્યાર્થં પ્રાદેશ ઉચ્યતે ।
આત્મનિ દ્વિતીયરીત્યાં મધ્યે દ્વયમપહાયાષ્ટાદશ ।
અષ્ટમ્યાં ચ રીત્યાં અષ્ટાદશ ।
એવં દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ॥
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
પુચ્છે દયેત્
પુચ્છે યત્પુરુષાધિકં પ્રાદેશક્ષેત્રં તદુપધાય સર્વમગ્નિં પઞ્ચમભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદયેત્ ।
અયમાશયઃ -- આત્મપત્ પુચ્છે ચ પુરસ્તાત્પ્રભૃતિ પઞ્ચમબાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદ્યમાને ઽગ્રે પ્રાદેશમવિશિષ્યતે ।
અસ્મિન્ યોગાભિરિષ્ટકાભિરુપહિતે પુચ્છે ચ બહવો ભેદા ભવન્તીતિ મત્વા આચાર્યઃ તત્પરિહારાયાગ્રમારભ્ય પુચ્છે પ્રાદેશોપધાનપૂર્વકં પ્રચ્છાદયેદિતિ ।
યદ્વા -- પ્રાદેશં પુચ્છે ઉપધાય -- પુચ્છે સંયોજ્ય યથા પ્રાદેશં પુચ્છાત્ પૃથગ્ગ્રીતિ ન ભવતિ તથા કૃત્વેત્યર્થઃ ।
યદ્વા પ્રાદેશં પુચ્છ ઉપધાય પુચ્છે નિધાય સ્થાપયિત્વા, "તાસાં ષટ્ટપ્રધા ઉપધાયોતિઽ વત્ ।
યદ્વાગ્રગતં પ્રાદેશં પુચ્છમૂલે નિદધ્યાત્ ।
ભેદં વિપર્યસ્યે તરત ઉપદધ્યાદિતિ ।
તદયમર્થઃ -- યાવતા વચનવ્યક્તિઃ સર્વથા ભેદાભાવાય પુચ્છાગ્રં પુચ્છાત્ પૃથગ્રીતિં ન કુર્યાત્ ઇતિ તાત્પર્યાર્થ ઇતિ ।
સર્વેષુ પક્ષેષુ અતિરિક્તં પ્રાદેશં પુચ્છપૂલે ઽનુપહિતમવશિષ્યતે ।
તદભિતઃ પ્રાદેશાભિરર્ધેષ્ટકાભિરુપદધયાત્ ।
કિઞ્ચ ઉપરિતનપ્રસ્તારે "યથા પ્રથમે પ્રસ્તારે પક્ષૌ તથા પુચ્છમિતિઽ વચનાત્ પુચ્છમૂલે ઽતિદેશપ્રાપ્તાનામધ્યર્ધાનાં વૈપરીત્યં વક્ષ્યતિ -- "વિપરીતા અપ્યયાઽ ઇતિ ।
તચ્ચૈવમુપધાને સમઞ્જજસં સ્યાત્ ।
ઇતરથા વિરુદ્ધાર્થમનર્તં ચ સ્યાત્ ।
તસ્માત્
પુચ્છે પ્રાદેશમુપધાયેત્યસ્ય ભાગસ્યાયમેવાર્થો ગ્રાહ્યઃ ।
નનુ કથં સર્વસ્યાગ્નેઃ પઞ્ચદશભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદનમ્? ઉચ્યતે -- અત્રોપહિતાનામિષ્ટકાનામબાધેન સર્વસ્મિન્નગ્નૌ પઞ્ચમભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદ્યામાને તદેકદેશે તાસામસમ્ભવે સત્યાખ્યાતાનામર્થં બ્રુવતાં શક્તિઃ સહકારિણી નહિ વચનશતેનાપ્યશઙ્કનીયાર્થઃશક્યો વિધાતુમિતિ ચતુરશ્રાભિઃ પ્રચ્છાદયિતુમશક્યત્વાત્ પ્રથમપ્રતીતસર્વશબ્દાનુરોધેન જઘન્યઃ પઞ્ચમભાગીયાશબ્દો બાહુલ્યાભિપ્રાયો વર્ણનીયઃ ।
તેન તત્તત્સહકારિણીભિરત્રત્યાભિઃ સમ્ભવન્તીભિરપિ પ્રચ્છાદનં કાર્યમિત્યેવમર્થં પ્રાદેશાનામત્ર પ્રાપ્તિઃ ।
એષ ન્યાયસ્તત્રાઙ્ગીકરણીયઃ ।
તત્રત્યાભિરનુરક્તાભિરપિ પ્રચ્છાદને કિં વાર્ઽધેષ્ટકાઃ કરણેનોત્પન્નાઃ ન કુત્રચિદ્વિનિયુક્તાઃ ।
તાસામુપદેશબલાદેવ અત્ર સંખ્યાપૂરણે પ્રચ્છાદને ચ યથાયોગં વિનિયોગઃ કાર્યઃ ।
કિઞ્ચ યચ્ચતુરશ્રં ત્રયશ્રિ વા સમ્પદ્યેતાર્ધેષ્ટકાભિઃ પાદેષ્ટકાભિર્વા પ્રચ્છાદયેદિતિ પરિભાષાં વક્ષ્યતિ ।
તથા વાત્ર સમુપધાનં સ્યાત્ ।
અત્રાત્મનિ સન્ધ્યન્તરાલે ચત્વારિંશત્ પઞ્ચમભાગીયાસ્તાસાં પુરસ્તાદ્દશ પશ્ચાચ્ચ દશ ।
પક્ષયોર્વિંશતિઃ પુચ્છે દશ ।
તા એતા દશોત્તરશતં પઞ્ચમભાગીયાઃ, પઞ્ચાશદર્ધાશ્ચતસ્રોર્ઽધાઃ દ્વૌ પ્રાદેશાવિતિ ષટ્ષષ્ઠિઃ શતં ચેષ્ટકાઃ ।
"સાહસ્રં ચિન્વીત પ્રથમં ચિન્વાનઽ ઇત્યાદિભિર્વાક્યૈઃ પ્રત્યગ્નીષ્ટકાનાં સાહસ્રાદયઃસંખ્યા વિધાસ્યન્તે ।
તાશ્ ચ પ્રતિચિતિ પ્રતિપ્રસ્તારં ચ ભિદ્યાન્ત ઇતિ ચ તત્રૈવ પ્રતિપાદયિષ્યતે ।
સા સહસ્રસંખ્યા કથમત્ર સમ્પાદ્યેત્યાહ ॥
પઞ્ચ રયેત્
પઞ્ચદશભાગીયાભિરષ્ટાઙ્ગુલાભિઃસંખ્યા પૂરયેત્ ।
કા સંખ્યાત્ર પૂર્યતે? કિં સમુદાયગતા? ઉત પ્રસ્તારગતા અવિશેષાત્? ન સમુદાયગતા આનન્તર્યાત્, પ્રતિપ્રસ્તારં શતદ્વયનિયમાચ્ચ, પ્રસ્તારગતૈવ સંખ્યા તત્ર પૂર્યતે, અસ્ય વચનસ્ય સામર્થ્યાદવસીયતે સંખ્યાપૂરણં ઉપધાનાય પ્રચ્છાદિકાસુ કાસાંચિદુદ્ધરણં પ્રચાલનં વા યથાયોગં ન્યાય્યમિતિ ।
અત્ર પ્રસ્તારશતદ્વયસમ્પત્તયે ચતુસ્ત્રિંશત્સંખ્યાસમ્પાદ્યા ।
સા ચ પ્રચ્છાદિતાસુ કાશ્વિદુદ્ધૃત્ય યોગ્નેષ્ટકોપધાનેન ભવતિ ।
તત્રૈકસ્મિન્ પઞ્ચમભાગીયાક્ષેત્રે નવ પઞ્ચદશભાગીયાઃશેરત ઇતિ ।
તત્રતત્રોપધાને દેશાનિયમે તદુદ્ધરણેન તાસામુપધાને કાર્યે મન્ત્રોપધાનસૌકર્યાય ઉદ્ધરણોપધાનદેશનિયમ ઉચ્યતે ।
તત્રાસ્મનિ પ્રાચ્યો દશ રીતયઃ, તત્ર મધ્યમરીત્યોઃ દ્વિતીયે ઉદ્ધૃત્ય તત્ર અષ્ટાદશ પઞ્ચદશભાગીયા આવપેત્ ।
તયોરેવ રીત્યોરુપાન્તે ઉદ્ધૃત્યાષ્ટાદશ આવપેત્ ।
પુચ્છે ચતસ્નઃ પ્રાચ્યો રીત્યઃ, તત્ર મધ્યમયોરન્ત ઉદ્ધૃત્ય ચતસ્રોર્ઽધેષ્ટકા ઉદીચીરુપદધ્યાત્ ।
એવં દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ પૂર્યતે ।
અત્રૈકે પુચ્છાગ્રે દશ પ્રાદેશાનુપધાય પઞ્ચમભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદયન્તિ, તેષાં ચ વિપરીતવચનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગો મૈદપ્રસઙ્ગશ્ ચ ભવતીતિ તથા નોપધેયાઃ ।
કિઞ્ચ -- યદિ પુચ્છાગ્રે પ્રાદેશાનામુપધાનમપીષ્ટમભવિષ્યત્તર્હિ પાદેષ્ટકાશ્ચતુર્માગીયાનાં પક્ષાગ્રયોઃ પઞ્ચદશ પુચ્છાગ્ર ઇતિ ચ સ્પષ્ટતરં પુચ્છાગ્ર ઇત્યેવાવક્ષ્યત્ ।
ન ચૈવમુક્તં ।
તસ્માદુક્તવિધ એવોપધાનક્રમ ઇતિ સ્થિતમ્ ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
પુચ્છાદવશિષ્ટં પ્રાદેશક્ષેત્રં યામિરિષ્ટકાભિર્મેદપરિહારેણોપધાતું શક્યતે તાભિરુપદધ્યાત્ ।
તત્ર પાર્શ્વયોર્દ્વે પ્રાદેશમાત્રયૌ મધ્યે ચતસ્રોર્ઽધેષ્ટકા ઉદગાયતાઃ ।
એતદેવ પ્રાદેશકરણસ્ય પ્રયોજનમ્ ।
અતઃ પ્રાદેશાભાવેન કિયતે ।
શિષ્ટાગ્નૌ પઞ્ચમભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદિતે ષટ્ષષ્ટિશતમિષ્ટકા ભવન્તિ ।
અરત્નિપ્રાદેશરહિતે પઞ્ચાશચ્છતં ઇષ્ટકા ભવન્તિ ।
તત્ર આત્મન્યુદીચ્યે નવ રીતયઃ ।
તત્ર આત્મનિ મધ્યમાયાં મધ્યમાશ્ચતસ્ર ઉદ્ધૃત્ય ચતુઃપઞ્ચાશન્નિધેયાઃ ।
ઉભયત્રાપિ પુચ્છાગ્રે દ્વે પઞ્ચમ્યાવુદ્ધૃત્ય ચતસ્રોર્ઽધેષ્ટકા ઉપધેયા ઉદગાયતાઃ ।
એવં દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ॥
કપર્દિબાષ્ટમ્
અપરસ્મિન્ પ્રસ્તારે ઽધ્યર્ધા દશ દક્ષિણત ઉદીચીર્ આત્મન્ય્ ઉપદધાતિ । દશોત્તરતો દક્ષિણાઃ
આત્મનિ દક્ષિણત ઉતીચીરુદગાયતાઃ દશાધ્યર્ધાઃ ઉપદધાતિ આત્મન્યેવોત્તરતઃ દશધ્યર્ધાઃ દક્ષિણાયતાઃ ।
યથા પ્રથમે પ્રસ્તારે પક્ષૌ તથા પુચ્છમ્ । યથા પુચ્છં તથા પક્ષૌ વિપરીતા અપ્યયે

પુચ્છાગ્રે પશ્ચાદધ્યર્ધાઃ પ્રાગાયતાઃ ।
દક્ષિણે પક્ષે પશ્ચાત્ પઞ્ચ પ્રાગાયતાઃ પુરસ્તાચ્ચ્ પઞ્ચ ।
ષટ્પ્રત્યગાયતાઃ ।
ઉત્તરપક્ષે ચૈવં પ્રાગાયતાઃ
પ્રત્યગાયતાશ્ ચ ।
પુચ્છાપ્યયે ઽધ્યર્ધાઃ પઞ્ચ પ્રાગાયતાઃ પ્રત્યગાયતાશ્ ચ ।
પુચ્છાપ્યયે ઽધ્યર્થાઃ પઞ્ચ પ્રાગાયતાઃ ।
તાસામર્ધેષ્ટકામાત્રા આત્મનિ ભવન્તિ ।
એવં વિપરીતા અપ્યયે ।
તાસાં પુરસ્તાત્પઞ્ચાર્ધેષ્ટકા ઉદીચ્યઃ ।
સર્વમ્ અગ્નિં પઞ્ચમભાગીયાભિઃ પ્રચ્છાદયેત્

પઞ્ચદશભાગીયાબિઃ સઙ્ખ્યાં પૂરયેત્
ગતમેતત્ ।
પૂર્વવદ્દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
અપર ણાઃ
દ્વિતીયે પ્રસ્તારે ઽધ્યર્ધા આત્મનો દક્ષિણે ભાગે દશોપદધ્યાદુત્તરે દશ ॥
યથાપ્ર ક્ષૌ
પ્રથમપ્રસ્તારે યથા પક્ષાવુપહિતૌ તથા પુચ્છે ।
યથા પુચ્છમુપહિતં તથા પક્ષયોઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ -- પુચ્છાગ્રે પુચ્છાગ્રસન્ધૌ પઞ્ચ પઞ્ચાધ્યર્ધા ઉપધેયાઃ ।
પક્ષયોસ્તુ પાર્શ્વયોઃ અધ્યર્ધા ઉપધેયાઃ, તત્ર વિશેષમાહ --
વિપરીતા પ્યયે
પુચ્છાપ્યયે પક્ષાપ્યયવદતિદેશપ્રાપ્તાનામધ્યર્ધાનાં આત્મનિ અરત્નિ માત્રત્વં પુચ્છેર્ઽધેષ્ટકામાત્રત્વં ચ પ્રાપ્તોતીત્યત આહ ।
અત્ર વિપરીતા ભવેયુરર્ધેષ્ટકા માત્રાણ્યાત્મનિ ભવેયુરરદ્નનિમાત્રાણિ પુચ્છ ઇત્યર્થઃ ।
અસ્ય ચ ભેદાભાવઃ પ્રયોજનમિતિ પૂર્વસ્મિન્નેવ પ્રસ્તાર ઉક્તં ।
સર્વમ યેત્
અત્ર પુરસ્તાત્ પ્રભૃત્યાત્મનિ પ્રચ્છાદ્યમાને પુચ્છાપ્યયવિશયાનાં પુરતઃ પુરુષમાત્રે પ્રાદેશો ઽવશિષ્યતે ।
તત્ર પઞ્ચમભાગીયાનામસમ્ભવાત્ ભેદાભાવાય પઞ્ચાર્ધેષ્ટકા ઉદીચ્ય ઉપધેયાઃ, તાસામુપધાને હેતુરુક્તઃ ।
અત્રાત્મન્યધ્યર્ધાનાં મધ્યે પઞ્ચષષ્ટિઃ પઞ્ચમ
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
ભાગીયાઃ પઞ્ચ ચાર્ધાઃ, પક્ષયોર્દ્વાદશ દ્વાદશ પઞ્ચમભાગીયાઃ, પુચ્છે પઞ્ચદશ તા એતાઃ ચતુરુત્તરશતં પઞ્ચમબાગીયાઃ, પઞ્ચચાર્ધાઃ, ચતુઃપઞ્ચાઘદધ્યર્ધાઃ ।
તા એતાઃ ત્રિષષ્ટિઃ શતં ચ, અત્ર સપ્તત્રિંશત્સંખ્યા સમ્પાદ્યા ॥
પઞ્ચ યેત્
અત્ર પક્ષયોરાત્મનિ પુચ્છે ચતસ્રઃ પઞ્ચમભાગીયા ઉદ્ધૃત્ય ષ્ટ્ત્રિંશતં પઞ્ચદશભાગીયા ઉપદધ્યાત્ ।
અત્મનિ પૂર્વસ્યાં રીત્યાં મધ્યે પઞ્ચોદ્ધત્ય દશાર્ધેષ્ટકા ઉદીચીરુપદધ્યાદેવં દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
અપરસ્મિનતથાપુચ્છમ્
અત્રાપ્યયયોઃ પઞ્ચપઞ્ચાધ્યર્ધાઃ ।
પાર્શ્વેષુ પઞ્ચપઞ્ચાધ્યર્ધાઃ, અરત્નનિવૃદ્ધૌ ષટ્ષડિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પુચ્છાપ્યયે યા ઉપધીયન્તે તાસામર્ધેષ્ટકામાત્રાણ્યાત્મનિ ભવન્તિ ।
પુચ્છે ઽરત્નિમાત્રાણિ ।
એતચ્ચ પ્રાદેશવૃદ્ધૌ ।
ઇતરથા અર્ધેષ્ટકામાત્રાણ્યેવ પુચ્છે ।
સર્વમગ્નિંઅપૂરયેત્
પૂર્વવદાત્મનિ મધ્યે ચતસ્રઃષડ્વોદ્ધૃત્ય એકૈકસ્ય સ્થાને નવનવાષ્ટાઙ્ગુલાઃ ।
સારત્નિપ્રાદેશપક્ષે પુચ્છાપ્યયસ્થાભ્યઃ પ્રાક્પઞ્ચાર્ધેષ્ટકા ઉદગાયતા ઉપધેયાઃ ।
આત્મનિ પૂર્વરીત્યાં મધ્યમાઃ પઞ્ચોદ્ ધૃત્ય દશાર્ધેષ્ટકા ઉદગાયતા ઉપદધ્યાત્ ।
એવં દ્વિશતઃ ।
અરત્નિપ્રાદશાભાવે તુ ચતુ પઞ્ચાશતા પઞ્ચતશભાગીયાભિઃ દ્વયૂનં દ્વિશતં ભવતિ ।
પુચ્છપાર્શ્વયોરેવૈકૈકાં પઞ્ચમીમપોહ્ય ચતસ્રોર્ઽધેષ્ટકાઃ પ્રાગાયતાઃ ।
એવં દ્વિશતઃ ।
કપર્દિભાષ્યમ્
વ્યત્યાસં ચિનુયાદ્ યાવતઃ પ્રસ્તારાંશ્ ચિકીર્ષેત્

ગતમેતત્ ।
પઞ્ચ ચિતયો ભવન્તિ । પઞ્ચભિઃ પુરીષૈર્ અભ્યૂહતીતિ પુરીષાન્તા ચિતિર્ અર્થાન્તરત્વાત્ પુરીષસ્ય

ઇષ્ટકાસન્ધાનાર્થં પુરીષમ્ ।
તસ્માત્તદન્તા ચિતિઃ ।
તદર્થત્વાત્તદ્ઘરેણ ગૃહ્યતે ।
જાનુદઘ્નીં સાહસ્રં ચિન્વીત પ્રથમં ચિન્વાનઃ
યઃ પ્રથમં ચિનોતિ સ જાનુદઘ્નીં ચિનુયાત્ સહસ્રસઙ્ખ્યાયુતં ચ ।
મહાગ્નિમેવાધિકૃત્ય વિધાનાન્ન શાલામુખીયધિષ્ણીયાનાં સહસ્રસઙ્ખ્યાયામન્તર્ભાવઃ ।
નાપિ જાનુદઘ્નીતા ॥
નાભિદઘ્નીં દ્વિષાહસ્રં દ્વિતીયમ્ આસ્યદઘ્નીં ત્રિષાહસ્રં તૃતીયમ્ ઉત્તરમ્ ઉત્તરં જ્યાયામ્સમ્
નાભિપ્રમાણમુત્સેધતઃ દ્વિષાહ્સ્રં દ્વિતીયં ચિન્વાનઃ ।
આસ્યપ્રમાણં તૃતીયં ચિન્વાનઃ ।
ત્રિષાહસ્રં તૃતીયમુત્તરમુત્તરં જ્યાયામ્સં ॥
નાભિપ્રમાણમુત્સેધતઃ દ્વિષાહ્સ્રં દ્વલિતીયં ચિન્વાનઃ ।
આસ્યપ્રમાણં તૃતીયં ચિન્વાનઃ ।
ત્રિષાહસ્રં ચ ગ્રીવદઘ્નમિત્યસ્મદીયા શ્રુતિઃ ।
મહાન્તં બૃહન્તમ્ અપરિમિતં સ્વર્ગકામશ્ ચિન્વીતેતિ વિજ્ઞાયતે

ઉત્તરમુત્તરમાહારમાહરેત્ ।
જ્યાયાન્ વિધાભ્યાસેન ।
મહાનુત્સેધતઃ ।
બૃહત્પરિમાણતઃ ।
અપરિમિતં સહસ્રાદિભ્યઃ ।
"સ્વર્ગકામઽ ઇતિ વચનાદાગ્નિકલ્પે "વાજિસનેયિકમિતિઽ પચનાચ્ચ વિકલ્પઃ ।
કરવિમન્દીયા વ્યાખ્યા
વ્યત્યા ર્ષેત્
ગતં ।
નનુ વ્યત્યાસે નામ યસ્મિન્ પ્રસ્તારે યત્ર યાદૃશાનામુપધાનં કૃતં તદનન્તરે પ્રસ્તારે તત્રાન્યાટૃશાનામુપધાનં તાદૃશાનામેવાન્યતો દીર્ઘાણામ્ ।
નચ ભેદાભાવઃ પ્રયોજનમ્; સ ચેહાચાર્યપ્રવૃચ્યૈવ સિદ્ધઃ, તત્કિમર્થમિદમુચ્યતે વ્યત્યાસં ચિનુયાદિતિ? ઉચ્યતે -- અન્યપ્રસ્તારદ્વયે સૂત્રકારસ્ય વ્યત્યાસોપધાનવિધેરુપર્યુપરિ પ્રસ્તારેષ્વનિયમાશઙ્કા મન્દધિયાં ન ભવેદિતિ વ્યત્યાસવચનમ્ ।
કિઞ્ચ મન્ત્રોપધાનોત્તરમપિ પ્રામાદિક ભેદદર્શને તત્પરિજિહીર્ષયા લોકવદુપહિતાનામેવ પ્રચાલનાદિપ્રાપ્તૌ ""સ ઇન્દ્ર ઇષ્ટકામાવૃહત્ ।
તે વા કીર્યન્તેતિઽઽ દોષદર્શનાદયાલનાય શુલ્બોપધાનસમય એવ શુલ્બકુશલૈર્નિયતદેશાનામભાધેન ભેદાભાગવઃ પરિહરણીય ઇત્યેવમર્થં વ્યત્યાસવચનમ્ ।
પઞ્ચ ષસ્ય
જલાદ્રા પૃત્ -- પુરીષમ્ ।
અભ્યૂહનમુપલેપઃ ।
ઉપધાયાપેધાય તાં તાં ચિતિં જલાર્દ્રયા મૃદોપલિમ્પેત્ ।
દ્વાભ્યાં વાક્યાભ્યામેકા ચિતિઃ પુરીષોપધાનપર્યન્તા જ્ઞેયા ।
ન કેવલેત્યર્થઃ ।
અર્થાન્તરત્વાત્ પુરીષસ્ય, અર્થઃ -- પ્રયોજનં ।
અન્તરા -- ભેદઃ ।
પ્રયોજનાન્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
ચિતીનામન્યત્પ્રયોજનં પુરીષાણાં ચાન્યત્ ।
ચિતીનાં પ્રયોજનભૂતાત્ જાનુદઘ્નવદુત્સેધકરણાદન્યત્ પ્રયોજનં પુરીષસ્ય ।
તચ્ચેષ્ટકાનાં શોષપાકાગલહ્રાસપૂરણં પરસ્પરસં શ્લેષશ્ ચ ।
અત એવ ચાનિયતપરિમાણં પુરીષમ્ ।
નચ એતાવદ્ભિઃ પુરીષૈર્હ્રાસપરિહારઃ પરસ્પરસંશ્લેષશ્ ચ ભવતીતિ પ્રમાણમસ્તિ ।
તસ્માદનિયતપ્રમાણં પુરીષમ્ ।
અત ઉક્તં પુરીષાન્તા ચિતિરિતિ ।
તથાચ શ્રૂયતે -- "પુરીષેણાભ્યૂહતિ ।
તસ્માન્માંસેનાસ્થિ ચ્છન્નમિતિઽ ।
અયમર્થઃ -- યથા શરીરાવયવભૂતાન્યસ્થીનિ માંસૈશ્છન્નાન્યેવ શરીરકાર્યે પ્રભવન્તિ ।
એવમવયવભૂતેષ્ટકાઃ સર્વતઃ પુરીષૈશ્છન્ના એવાગ્નિકાર્યે પ્રભવન્તિ ।
તસ્માદભ્યૂહનપર્યન્તા ચિતિઃ ।
કિઞ્ચયદિ પુરીષોપદાનં સ્વાર્થં તદા જાનુદઘ્નાદ્યતિરિક્તપ્રમાણતાગ્નેઃ સ્યાત્ ।
અતઃ ઉક્તમેવ પ્રયોજનમ્ ।
અનેન "દશ સમ્પદ્યન્તે દ્વાદશ સમ્પદ્યન્તઽ ઇતિ ચાર્થવાદદર્શનેન ચિતિપુરીષયોર્મિન્નાર્થતાશઙ્કા માભૂદિતિ એકાર્થતા પ્રતિપદિતા ।
જાનુ યતે
અત્ર "જાનુદઘ્નં ચિન્વીત પ્રથમં ચિન્વાનઽ ઇત્યાદ્યા ઉત્સેધવિધાયિકા સ્તિસ્રઃશ્રુતયઃ ।
તથા "સહસ્રં ચિન્વીતેઽ ત્યાદ્યા અગ્નેરિષ્ટકાસઙ્ખ્યાવિધાયિકાસ્તિસ્રઃશ્રુતયઃ ।
જાનુદઘ્નં જાનુપ્રમાણં, નાભિદઘ્નં નાભિપ્રમાણં આસ્યદઘ્નમાસ્યપ્રમાણમ્ ।
સાહસ્રં સહસ્રસઙ્ખ્યા પરિમિતં ।
દ્વિષાહસ્રં દ્વાભ્યાં સહસ્રાભ્યાં પરિમિતમ્ ।
ત્રિષશાહસ્રં ત્રિભિઃસહસ્રૈઃ પરિમિતમ્ ।
ઉત્સેધવિધયઃ તત્સમ્પાદનાપેક્ષાઃ ।
સઙ્ખ્યાવિધયઃ તદાશ્રયાપેક્ષાઃ ।
તેષાં યથાક્રમં નષ્ટાશ્વદગ્ધરથવત્ પરસ્પરાપેક્ષયા મેલનેન પઠિતાઃ ।
જ્યાયાંસમુત્કૃષ્ટૈર્મર્દનાદિકલ્પૈઃ ઉત્કૃષ્ટૈશ્ ચ સંસર્જનીયૈઃ; મહાન્તમુત્સેધતઃ; બૃહન્તં પરિમાણતઃ; અપરિમિતં સઙ્ખ્યાત ઉક્તં ।
સંખ્યાદિકમપરિમિતં પરિમિતાત્ પરિમાણાત્ ભૂયઃ પ્રમાણે સાહસ્રં શાસ્ત્રં પ્રમાણમિતિ કાત્યાયનઃ ।
સ્વર્ગકામસ્ય તુ વિશેષતઃ ।
અકામસ્ય તુ નિત્ય એવ ।
સ્વર્ગકામસ્યે ત્યુક્તેઃ અગ્નિકલ્પે "વાજસનેયિકમિતિઽ વચનાચ્ચ દ્વિષાહસ્રાદીનાં વિકલ્પઃ ।
ગ્રીવદઘ્નમિતિ તૈત્તિરીયકે શ્રૂયતે ।
ઉભયમપ્યેકાર્થમેવ ।
ઇષ્ટકોત્સેધકરણાન્તરાવિધાનાત્ ।
"સમાનં હિશિરોગ્રીવમિતિઽ બ્રાહ્નણદર્શનાચ્ચ ।
(કિઞ્ચ ગ્રીવાસ્યયોઃ પર્યાયત્વદર્શનાચ્ચ) ।
કિઞ્ચ ગ્રીવાસ્યયોઃ પર્યાય્ત્વં લોકે ચ દૃશ્યતે -- દશાસ્યો દશગ્રીવ ઇતિ ।
તસ્માચ્છુત્યોરેકાર્થતા ।
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
વ્યત્યાસંઅપુરીષસ્ય
ઇષ્ટકાઃસ્થણ્ડિલાર્થાઃ, તત્સન્ધાનાર્થં પુરીષં ।
અતો ભિન્નપ્રયોજનત્વાત્સખ્યાન્તરં નાવગાહતે ।
જાનુદઘ્નીંઅજ્યાયાંસં સાહસ્રં સહસ્રપરિમાણમ્ ।
દ્વિષાહસ્રં ત્રિષાહસ્રમિતિ "પૂર્વપદાદિતિઽ ષત્વમ્ ।
ઉત્તરમુત્તરં ચતુર્થપ્રભૃતિ ।
અત્ર બ્રાહ્નણં પ્રમાણત્વેનાહ --
મહાન્તંઅવિજ્ઞાયતે
મહાન્તં વિધાભ્યાસેન ।
અપરિમિતં બૃહન્તં ઊર્વપ્રમાણેન ।
અત્ર બોધાયનઃ -- ઊર્ધ્વપ્રમાણાભ્યાસં જાનોઃ પઞ્ચમસ્ય ચતુર્વિંશેનૈકે સમામનન્તિ ।
કપર્દિભાષ્યમ્
દ્વિષાહસ્રે દ્વિપ્રસ્તારાશ્ ચિતયો ભવન્તિ । ત્રિષાહસ્ર ત્રિપ્રસ્તારાશ્ ચતુર્થપ્રભૃતિષ્વ્ આહારેષુ નિત્યમ્ ઇષ્ટકાપરિમાણમ્

વિજ્ઞાયતે ચ ઃન જ્યાયાંસં ચિત્વા કનીયાંસં ચિન્વીતેતિઽ