Anuvyakhyana · Chapter 4.1
|| iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||
samanvayāvirodhābhyāṃ siddhe vastuni sādhane /
vicāriteṣvaśeṣeṣu sādhaneṣu viśeṣataḥ
nityaśaḥ kāryamatyantamavaśyaṃ bhāvi sādhanam /
cintyate prathamaṃ tatra śravaṇādisakṛtkriyā
āvṛttirveti sandehe kartavyā'vṛttireva hi /
upadeśo 'tat tvamasītyādirhyasakṛdeva yat
liṅgāllātavyataḥ pūrvamṛjobarrahmatvataḥ śatāt /
śuśrāvogratapā nāma yogyo rudrapadasya yaḥ
sārddhaṃ parārddhaṃ viṣṇostu guṇān bhaktayā sadodyataḥ /
tattribhāgamupāsāṃ ca cakre sambhṛtamānasaḥ
daśamanvantaraṃ śakrapadayogyo garutmataḥ /
padayogyāt sumanasaḥ sunando nāma cāśṛṇot /
upāsāṃ cakra udyukto manvantaracatuṣyayam
sūryācandramasoścaiva padayogyau sutejasau /
surūpaḥ śāntarūpaśca manvantaracatuṣyayam /
aśṛṇvatāṃ sumanaso manvantaramupāsatām
tataḥ proktāstu te sarve bhaktayogratapaādayaḥ /
apaśyan paramaṃ viṣṇuṃ tatprasādedhitāḥ sadā /
ityuktaṃ viṣṇunā sākṣād granthe sattatvasañjñite
ātmeti nāma kathitaṃ sākṣānnārāyaṇasya hi /
ātmā brahma mahāṃstāraḥ parameśaḥ śuciśravāḥ
viṣṇurnārāyaṇo 'nanta iti śrīpatirīryate /
iti piṅgaśrutiścaiva tathaiva paramaśrutiḥ
omātmā bhagavān viṣṇurātmānando 'kṣaraḥ svarāṭ /
viśvatrātā nṛsiṃho 'jo nārāyaṇa urukramaḥ
anasūyā tathaivātrerjajñe putrānakalmaṣān /
dattaṃ durvāsasaṃ somamātmeśabrahmasambhavān
iti bhāgavate caiva tasmādātmā janārdanaḥ /
tasmādupāsyo viṣṇuriti jñātavyaḥ sajjanaiḥ sadā
tathaivopāsate santastathaivopadiśanti ca /
ādānārthatvataścāyamātmaśabdaḥ patiṃ vadet /
svāmī me viṣṇurityeva nityadopāsyamañjasā
svāmī viṣṇuriti dhyānaṃ viśeṣaṇaviśeṣyataḥ /
kartavyaṃ sarvathaivaitanna kathañcana vismaret
iti sattattvavacanaṃ ṣāḍguṇyavacanaṃ param /
mama svāmī harirnityaṃ sarvasya patireva ca /
iti dhyeyaḥ sarvadaiva bhagavān viṣṇuravyayaḥ
pratīkaviṣayatvena na kāryā viṣṇubhāvanā /
pratīkaṃ naiva viṣṇuryanmithyopāsā hyanathardā
yo 'nyathā santamātmeśamanyathā pratipadyate /
kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā
yo 'nyathā santamātmānamanyathā pratipadyate /
kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇeśāpahāriṇā
yo 'nyathaiva sthitaṃ viṣṇumanyathā pratipadyate /
kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇa brahmacāriṇā
svātmānaṃ pratimāṃ vāpi devatāntarameva vā /
cetanācetanaṃ vānyad dhyāyed yaḥ keśavastviti /
kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ cāreṇeśāpahāriṇā
yo 'nyad viṣṇuriti dhyāyejjānīyād vā hariṃ tathā /
andhe tamasi majjet sa yatra naivotthitiḥ kvacit
yo 'nyad viṣṇuriti dhyāyed viṣṇuranyaditi sma vā /
anyathā dhyānadoṣeṇa mahātamasi majjati
yo 'nyad viṣṇuriti dhyāyed viṣṇuranyaditi sma vā /
mahātamasi magnasya tasya naivotthitiḥ kvacit
yatkiñcidanyathā saṃsthamanyathā dhyātamañjasā /
dhyāturmahādoṣakaraṃ kimu sarveśvaro hariḥ
yatkiñcidanyathā saṃsthamanyathā jñātamañjasā /
mahādoṣakaraṃ viṣṇuḥ kimu sarveśvareśvaraḥ
yatkiñcidanyathā saṃsthamanyathā jñātamañjasā /
anarthakāraṇaṃ loke kimu sarveśvareśvaraḥ
na kiñcidanyathā jñeyaṃ dhyeyaṃ vā tena kutracit /
kimu sarvottamo viṣṇurjñeyo nīcatayā kvacit
tasmād vastu yathārūpaṃ jñeyaṃ dhyeyaṃ ca sarvadā /
kāraṇaṃ puruṣārthasya nānyathā bhavati kvacit
iti śrutipurāṇoktibalato na pratīkatā /
dhyeyā viṣṇoḥ kvacid yasmānmithyājñānamanarthadam
ityabhipretya na hi sa ityāha bhagavān prabhuḥ /
pratīkasaṃsthitatvena dhyeyo viṣṇurnacānyathā
brahmeti ca sadā dhyeyo bhagavān viṣṇurañjasā /
utkṛṣṭo brahmaśabdārthaḥ pūrṇatvaṃ brahmatā yataḥ
ādhivyādhinimittena vikṣiptamanaso 'pi tu /
dhyeyaiva brahmatā nityaṃ viṣṇorbhaktayā nirantaram /
iti prakāśikāyāṃ ca vacanaṃ viṣṇuneritam
nātmeti sūtramīśasya jīvatvapratipādakam /
ātmaśabdaṃ yato hetuṃ kṛtvā jīvaṃ nyavārayat /
svaśabdāt prāṇabhṛccaiva nokta ityeva vedarāṭ
yadyātmaśabdo jīve 'pi kathaṃ sa vinivārayet /
ātmaśabdoditastasmād viṣṇureva nacāparaḥ
ātmabrahmādayaḥ śabdāstamṛte viṣṇumavyayam /
na vadanti yato nāptā kvāpi tairguṇapūrṇatā /
nārāyaṇādhyātmagatamiti yad vaiṣṇavaṃ vacaḥ
yadi jīveśayorvedapatiraikyaṃ ca manyate /
ātmaśabdaṃ kathaṃ tasmānnivārayati yuktitaḥ
bhedasya vyapadeśaṃ ca sthitiṃ cādanameva ca /
bhedadārḍhye hetumāha satātparyaṃ jagatpatiḥ
vyāvahārikabhedaścet kvāsāvavyāvahārikaḥ /
vyāvahārikamityeva vacanaṃ vyāvahārikam
uta neti vikalpe tu yadi syād vyāvahārikam /
tasyāpi bādhyatā cet syād bhedaḥ syāt pāramārthikaḥ
avyāvahārikatvaṃ ced bhedo 'yaṃ satyatāṃ gataḥ /
ekasyāsatyatāyāṃ hi dvayoreva viruddhayoḥ /
anyasya satyataiva syāditi kena nivāryate
asatyaṃ noktamityukte satyamuktamiti prajāḥ /
jānantyuktaṃ tu no satyamityukte 'satyatāmapi
na svapne 'pi dvayaṃ mithyā tatraikaṃ satyameva hi /
bhāvābhāvāvubhau tatra kathaṃ mithyā bhaviṣyataḥ
bhāvasya hi niṣedhe tu nābhāvasya niṣedhanam /
svavāco 'satyatā cet syāt tasmād bhedasya satyatā
tasmājjīveśayorbheda uktanyāyena gamyate /
etasmādātmaśabdo 'yaṃ paramātmābhidhā bhavet
pratīkaviṣayatvena viṣṇudṛṣṭirna tad bhavet /
pratīke viṣṇurityeva tasmāt kāryā hyupāsanā
na ca viṣṇuḥ pratīkaṃ yat tasmānnātmetyupāsanā /
iti pakṣo yadā brahmadṛṣṭiścātra viruddhayate /
sa neti yuktistatrāpi sametyuktaviruddhatā
yadyapyutkarṣamātreṇa hyatadbhave 'pyupāsanā /
utkarṣa ātmano 'pi syāccetanatvādacetanāt /
tasamādatattvaṃ nopāsyamiti vedavido matam
utkarṣād brahmatādhyāne yadi syāt phalamañjasā /
brahmaṇo nīcatādhyānādanarthaḥ kiṃ na jāyate
acetanasya brahmatvadhyāne tuṣyirnahi kvacit /
nīcasya svātmatādhyāne kupyati brahma lokavat
caṇḍālo nṛpa ityukte nṛpaścaṇḍāla ityapi /
ko viśeṣaḥ parijñāte nṛpeṇa syāt kathañcana
purato naradevasya caṇḍālo yadi pūjyate /
rājavat kiṃ na kopaḥ syād rājño loke hi paśyati
rājñastu purataḥ prokte caṇḍālaṃ nṛpa ityapi /
ātmānaṃ sa iti proktamitivaddhayeva kupyati
abhede naitayordhyāne ko viśeṣo vacasyapi /
ayaṃ rājā tvamityukte caṇḍāle 'tha nṛpe 'pi ca /
caṇḍāla iti tu prokte samameva hi dūṣaṇam
dhyāte tvekasya tadbhāve tadbhāvo 'nyasya kiṃ na tat /
nacaiva tadavijñātaṃ sarvajñabrahmaṇā kvacit
tasmādapeśalaṃ sarvamanyasya brahmatāvacaḥ /
tasmād yathoktamārgeṇa brahmopāsyaṃ mumukṣubhiḥ
tathopāsyāñjasā dṛṣṭaṃ brahma pāpaṃ ca bhasmasāt /
karoti nikhilaṃ pūrvaṃ pāścāttyasyāpyasaṅgatām /
karoti taddviṣaścaivaṃ puṇyanāśo 'pyasaṅgatā
yadeva vidyayetyatra pūrvoktāddhi viśiṣṭate /
pūrvaṃ svargādilabdhyarthaṃ vīryavattvena coditam /
karma vidyāyutaṃ paścānmokṣe vīryapradaṃ tviti
tato bhogena puṇyaṃ ca kṣapayitvetarat tathā /
brahmadviḍ brahmadarśī ca tamomokṣāvavāpnutaḥ
brahmāṇaṃ śatakālāttu pūrvamārabdhasaṅkṣayaḥ /
brahmaṇastveva tāvattvaṃ pañcāśad brahmaṇastathā /
rudrasya viṃśadeva syādindrasyārkādike daśa
anyeṣāṃ brahmamātrasya tvanta ārabdhasaṅkṣayaḥ /
brahmaṇaiva sahātaśca paraṃ nārāyaṇaṃ vrajet /
iti sattattvavacanaṃ svayaṃ bhagavatoditam
Original text: Anuvyākhyāna a Dvaita verse commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0