Anuvyakhyana · Chapter 3.4
|| iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne tṛtīyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ ||
evamutpannanirdoṣabhagavaddarśanāt sadā /
apekṣitaphalaprāptirārabdhasyānatikramāt
devarṣimānuṣādīnāṃ tattajjātyanusārataḥ /
jaiminyuktaṃ mānuṣāṇāṃ tadviśeṣāśca kecana
sāmānyaṃ bhagavatproktaṃ devādīnāṃ viśeṣataḥ /
balavadvirodhisadbhāve jaiminyādyuktiriṣyate
vikarmalepo naivāsti samyagdṛṣṭimatāṃ kvacit /
guṇahāniśca naivāsti brahmaṇastvavikarmataḥ
devānāmapi na prāyaḥ kḷptasya tu kathañcana /
prāptahrāso bhavet kvāpi mahatā tu vikarmaṇā /
tathāpi tat kḷptameva tasmānna niyamojkhitiḥ
candrasugrīvayoścaiva svoccadāraparigrahāt /
prāptahānirabhūnnaiva kḷptahāniḥ yathañcana
hrāso 'pi mānuṣādīnāmānandasya vikarmaṇā /
bhavenmuktau viśeṣeṇa svoccānāmaparādhataḥ
jñānottarasya pāpasya caturthe 'lepa ucyate /
aśucitvādikaṃ tasya na bhavediti tatphalam /
atra jñānaphalasyaiva mukterniyatatocyate
prārabdhakarmajasyaiva viṣabhakṣānmṛteriva /
prāptasyāpyanivartyasya kiñcid bhuktasya saṃvidā /
upamarda iha prokto devādīnāṃ yathākramam
sarvātmanā tvabhogo hi prārabdhasyaiva karmaṇaḥ /
na brahmadarśino 'pi syāt phalahrāsastu vidyate
sarvātmanā phalahrāso yadi nārabdhakarmaṇaḥ /
syāt kāmyavidhivaiyarthyamityuktaniyamo bhavet /
evamadyāpi samproktaṃ tantrabhāgavate sphuṭam
tāratamyaṃ phale no ced brahmādīnāṃ kathaṃ śrutiḥ /
avṛjino 'kāmahata iti muktiṃ nigadya ca /
ānandatāratamyaṃ ca teṣāṃ brūyāt pṛthak pṛthak
saṃsāra eva cedetat tāratamyaṃ na mukhyataḥ /
akāmahataśabdārtho 'vṛjinatvaṃ ca no bhavet
kāmasya yatrāptāḥ kāmāstatra māmamṛtaṃ kṛdhi /
iti yallakṣaṇaṃ mukteḥ śrutirāha balīyasī
kāmāhatiḥ kuto 'nyatra prāptakāmasya sā bhavet /
aprayatnena kāmānāmavāptiḥ sā yadā bhavet /
tadaivākāmahatatā kuta evānyathā bhavet
cetanasya tvasuptasya kutra dṛṣṭā hyakāmatā /
avyaktireva kāmānāṃ na nāśo mohasuptayoḥ
yatkāmaḥ svāpamāpnoti tadevotthāpitaḥ kutaḥ /
avaśo 'pi vyāharati kutaḥ suptāvakāmatā
sarvakāmānavāpnoti brahmaṇā saha muktigaḥ /
paryeti tatra jakṣaṃśca krīḍan ratimavāpnuvan
kāmānnī kāmarūpī sannimān lokāṃśca sañcaran /
āste gāyan sāma mukta ityādiśrutisadbalāt
akāmaḥ syāt kathaṃ muktaḥ kāmā ye 'sya hṛdi śritāḥ /
ityantaḥkaraṇasthānāṃ kāmānāṃ mokṣameva hi /
āha śrutirhṛdītyeva na ced vyarthaṃ viśeṣaṇam
hṛdyeṣa teṣāṃ śrayaṇamiti pakṣo na bhāsate /
muktānāṃ kāmitāmāha pṛthakchākhāsu yacchrutiḥ
ato 'kāmahatatvaṃ tu muktānāmeva mukhyataḥ /
mukhyārthasya vṛthā tyāgo māyināmeva bhūṣaṇam
apāpatvamaduḥkhatvaṃ cāvṛjinatvamihoditam /
apriyaṃ vṛjinaṃ duḥkhamakaṃ toda itīyarte
tatkāraṇatvāt pāpaṃ vā vṛjinaṃ nāma kathyate /
ityuktaḥ svayamīśena nāmārthaḥ śabdanirṇaye
apāpatvaṃ ca naivāsti yāvatsaṃsāramasya hi /
ārabdhapāpamastyeva duḥkhaṃ ca jñānino 'pi hi
tasmāt tasmādakāmatvamiti cāśrutakalpanā /
akāmahata ityukteḥ śrutahānirapi sphuṭā
kutracit kāminaḥ puṃsaḥ kāmābhāvāt kvacit kvacit /
indrādisukhabhogo 'stītyanubhūtirhi kupyati
tasmādamuktasukhagaṃ tāratamyaṃ pṛthak pṛthak /
uktvā yaśceti muktānāṃ tāratamyaṃ sukhe śrutiḥ /
āheti peśalaṃ tacca caśabdādeva gamyate
rāddhaḥ saṃsiddha ityeva mukta evāvagamyate /
sādhunā viṣṇunā yukto muktaḥ sādhuyuvā mataḥ
yauvanaṃ nityametasya muktasyeti yuvā sa ca /
phalamadhyayanasyāptaṃ tenādhyāyaka īritaḥ
nirhrāsānandasamprāptyā cāśiṣṭa iti gīyate /
sthitasyānanyathā prāpterdṛḍhiṣṭha iti coditaḥ
baliṣṭhaśca svabhāvena mukto bhavati kevalam /
tasyeyaṃ pṛthivītyādi pūrvabhāvavyapekṣayā
sa eka iti saṃsāragatamuktavā sukhaṃ punaḥ /
śrotriyasyeti vadati muktācchataguṇātmatām
saṃsāragācca saṃsāragatasyaiva śatādhikam /
muktānmuktasya yuktaṃ syācchrutyuktamabhivīkṣitaḥ
yuktaṃ ca sādhanādhikyāt sādhyādhikyaṃ surādiṣu /
nādhikyaṃ yadi sādhye syāt prayatnaḥ sādhane kutaḥ
yatnaśca dṛśyate teṣāṃ mahāneva mahātmanām /
yatra sādhanabāhulyaṃ sādhyabāhulyamatra ca /
dṛṣṭaṃ niyamato no cenna yatnaṃ kuryarañjasā
kṛcchreṇa sādhanādeva na muktavadudīryate /
daśakalpaṃ tapaścīrṇaṃ rudreṇa lavaṇārṇave /
tyaktavā sukhāni sarvāṇi kliṣṭena lavaṇāmbhasā
śakreṇa varṣakoṭiśca dhūmaḥ pīto 'tiduḥkhataḥ /
varṣāyutaṃ ca sūryeṇa tapo 'vākchirasā kṛtam
suduḥkhena sukhaṃ tyaktavā dharmeṇākāśaśāyinā /
pītā mayīcayo varṣasāhasramatisādaram
atikṛcchreṇa kurvanti yatnaṃ brahmavido 'pi hi /
ityetadakhilaṃ mokṣaviśeṣābhāvataḥ katham
daivī sampad vimokṣāya nibandhāyāsurī matā /
iti mokṣaviśeṣaśca svayaṃ bhagavatoditaḥ
tameva yūyaṃ bhajatātmavṛttibhirmanovacaḥkāyaguṇaiḥ svakarmabhiḥ /
amāyinaḥ kāmadughāṅghripaṅkajaṃ yathādhikārāvasitārthasiddhaye
akṣaṇvantaḥ karṇavantaḥ sakhāyo manojaveṣvasamā babhūvuḥ /
ādaghnāsa upakakṣāsa u tve hradā iva snātvā u tve dadṛśre
ityādīni ca vākyāni tāratamyaṃ vimuktigam /
vyaktaṃ vadanti tat kena sāmyaṃ mukteṣu gamyate
duḥkhādyabhāvasāmyaṃ ca sāmyavākyārtha īyate /
bhaktayādiguṇasadbhāve hyatulyatvaṃ ca bhārate /
uktaṃ sādhanavaiśeṣyamapi sarvatra kathyate
durjñeyaṃ ghorarūpasya trailokyadhvaṃsinaḥ prabhoḥ /
daivatairmunibhiḥ siddhairmahāyogibhireva ca
nityayuktairmahābhāgairvimuktakleśasādhvasaiḥ /
mahotsāhairmahādhairyaiḥ sattvasthairvyavasāyibhiḥ
atītānāgatajñānaprabhavāpyayavedibhiḥ /
śaucasvādhyāyasantoṣatapassatyadayānvitaiḥ
kimu martyairbhayabhrāntidhvaṃsamoharujānvitaiḥ /
alpāyurvīryadhīsattvavyavasāyaśrutivrataiḥ
kastaṃ madāmadaṃ devaṃ madanyo jñātumarhati /
brahmaiva kiñcijjānāti na tadanyo hi kaścana
muktānāmapi siddhānāṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ /
sudurlabhaḥ praśāntātmā koṭiṣvapi mahāmate
iyaṃ visṛṣṭiryata ā babhūva yadi vā dadhe yadi vā na /
yo asyādhyakṣaḥ parame vyoman tso aṅga veda yadi vā na veda
yaḥ svātmamāyāvibhavaṃ svayaṃ gato nāhaṃ nabhasvāṃstamathāpare kutaḥ /
brahmāpi yaṃ vetti naiveha samyaganye kuto devamunīndramartyāḥ
namaste 'mitatattvāya dharmādīnāṃ ca sūtaye /
nirguṇāya ca satkāṣṭhāṃ nāhaṃ vedāpare kutaḥ
nāhaṃ parāyur ṛṣayo na marīcimukhyā jānanti yadviracitaṃ khalu sattvasaṅgāḥ /
yanmāyayā muṣitacetasa īśadaityamartyādayaḥ kimuta śaśvadabhadravṛttāḥ
ahaṃ mahendro nirṛtiḥ pracetāḥ somo 'gnirīśaḥ pavano 'rko viriñcaḥ /
ādityaviśve vasavo 'tha sādhyā marudgaṇā rudragaṇāḥ sasiddhāḥ
anye ca ye viśvasṛjo 'mareśā bhṛgvādayo 'spṛṣṭarajastamaskāḥ /
yasyehitaṃ na viduḥ spṛṣṭṛmāyāḥ sattvapradhānā api kiṃ tato 'nye
savarsyādau smṛto brahmā tasmād devādanantaraḥ /
jānāti devapravaraṃ bhūyaścāto 'dhikaṃ nṛpa
na tvāmatiśayiṣyanti muktāvapi kathañcana /
madbhaktiyogājjñānācca sarvānatiśayiṣyasi
yathā bhaktiviśeṣo 'tra dṛśyate puruṣottame /
tathā muktiviśeṣo 'pi jñānināṃ liṅgabhedane
sāyujyaṃ samanuprāptā api devādayo 'khilāḥ /
tāratamyāddhi tiṣṭhanti tāratamyaṃ hi sādhane
manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaścid yatati siddhaye /
yatatāmapi siddhānāṃ kaścinmāṃ vetti tattvataḥ
ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati /
bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ
na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ /
bhavitā na ca me tasmādanyaḥ priyataro bhuvi
adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādamāvayoḥ /
jñānayajñena tenāhamiṣṭaḥ syāmiti me matiḥ
śraddhāvānanasūyuśca śṛṇuyādapi yo naraḥ /
so 'pi muktaḥ śubhān lokān prāpnuyāt puṇyakarmaṇām
dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā /
anye sāṅkhayena yogena karmayogena cāpare
anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate /
te 'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ
susūkṣmairapyaśeṣaiśca viśeṣaiḥ saha paśyati /
svātmānaṃ bhagavān viṣṇuḥ sarvarūpo 'pi sarvadā
savartra cānyadapyevaṃ tenādṛṣṭaṃ na hi kvacit /
sarvatra sarvadaiveśaṃ paśyatyeva ramāpi tu
natu sarvairviśeṣaistaṃ paśyantyapyanyato 'dhikam /
svātmānamanyaccāśeṣaṃ paśyatyeva hi sarvadā
brahmā tu sarvagaṃ paśyed guṇānapyato 'dhikam /
natu sarveṣu kāleṣu tathā paśyatyamuktigaḥ
muktastu sarvadā paśyet sarvagatvena cāpi tu /
na ramāvad viśeṣāṇāṃ darśanaṃ śaknuyāt kvacit
svātmānamanyacca sadā viśeṣairakhilairapi /
paśyantyañjastathā vāṇī viśoṣāṃstāvato natu /
traiguṇyāt parataḥ paśyed vyāptaṃ śataguṇaṃ harim
giriśo garuḍaścaiva tamomātragataṃ harim /
paśyed viśeṣānapi hi vāṇīdṛṣṭān na paśyati
umā suparṇī ca mahattattvaṃ yāvat prapaśyati /
rudradṛṣṭān viśeṣāṃśca naiva paśyet kadācana
svarūpamanyarūpaṃ ca muktā devāḥ samastaśaḥ /
jānantīndraśca kāmaśca brahma yāvadahaṅkṛtiḥ
paśyanto manudakṣādyā buddhitattvasthitaṃ harim /
paśyanti somasūryau tu manasthaṃ parameśvaram
anye bhūtasthitaṃ viṣṇuṃ devāḥ paśyanti sarvadā /
bahusāhasravarṣeṇa mahattattve kvacit kvacit
anye caiva yathāyogyamaṇḍāntarvartinaṃ harim /
śvetadvīpapatiṃ caiva hṛdyevānye tu kecana /
kadācideva tatrāpi kecit paśyanti keśavam
umā yāvadanantāṃśān pūrvadṛṣṭebhya eva tu /
viśeṣān vāsudevasya paścāduktā vicakṣate
śakrakāmādayaścaiva viśeṣān brahmaṇi sthitān /
umādibhiḥ prabuddhebhyaḥ śatāṃśāneva cakṣate
ityādivedasmṛtigavacanebhyo yathārthataḥ /
tāratamyaṃ vimuktānāṃ sādhanānāṃ ca dṛśyate
sādhyasādhanavairūpyamadṛṣṭaṃ kena kalpyate /
vaiṣamyaṃ nirghṛṇatvaṃ ca tena syātāṃ parasya ca /
sāpekṣatvāditi ca tau vidyādhīśena vāritau
tāratamyāt sādhanānāṃ sādhyatādṛktavamīśataḥ /
avaiṣamyādihetuḥ syāt sadaiva parameśvare
svātantrye vidyamāne 'pi sādhanādau pareśituḥ /
apekṣyānādivaicitṛyaṃ na doṣa iti tadvacaḥ /
nānāditvāditi hyuktamupapadyata ityapi
apekṣyopāyavaiṣamyamupeyasya tathā sthitiḥ /
mayā kayā viruddhā syād rājādāvapi dṛśyate
tyāgo dṛṣṭasya cādṛṣṭakalpaneti suduṣkarau /
māyibhyo 'nyena kenāpi tat kimanyaiśca vādibhiḥ
māyino 'trānugamyante śrutahānyaśrutagrahau /
apyatra māyināṃ liṅge tat ke doṣāstato 'dhikāḥ
niśśeṣagatadoṣāṇāṃ bahubhirjanmabhiḥ punaḥ /
syādāparokṣyaṃ hi harerdveṣerṣyādistataḥ kutaḥ
bhaveyuryadi cerṣyādyāḥ sameṣvapi kuto na te /
tapyamānāḥ samān dṛṣṭvā dveṣerṣyādiyutā api /
dṛśyante bahavo loke doṣā evātra kāraṇam
yadi nirdoṣatā tatra kimādhikyena dūṣyate /
yadyanyadarśanābhāvādīrṣyādirvinivāryate /
adarśanādaratyādiḥ kathaṃ tena nivāryate
brahmaṇo 'pyaratirdṛṣṭvā pūrvamekākinaḥ śrutau /
naiva reme sa caikākī tasamānna ramate kvacit /
dvitīyamaicchat tenāsāviti śrutaya ūdire
yadīcchā tatra naivāstītyeva tat kalpyate mṛṣā /
śrutyuktanirdoṣataiva kiṃ nāṅgīkriyate svayam
tāratamyaṃ ca kāmaṃ ca śrutamevātihāya tu /
aśrutā samatā kena kalpyate yuktimāninā
kiṃ tanmānaṃ samatve te muktānāmupalabhyate /
vṛthāyamāgrahaḥ kena śrutahānyaśrutagrahe
mokṣe 'pi tāratamyetaścetanatvāt purā yathā /
ityukta uttaraṃ kiṃ te kalpanāmātravādinaḥ
na ca duḥkhādikaṃ kalpyaṃ nirduḥkhatvaśruterbalāt /
śokaṃ taratyātmavettā tīrṇaḥ sarvānaduḥkhabhāk
yenānandyeva bhavati na śocati kadācana /
kilbiṣaspṛt pituṣaṇiraraṃ hita iheśvaraḥ
yaṃ yamantamabhiprepsuḥ sa saṅkalpād bhavediha /
ityādiśrutayo mānaṃ nirduḥkhatvādisampadi
ato duḥkhādyanumayā nāvakāśo 'tra labhyate /
tāratamyānumā tena bhavennātiprasaṅginī
śrutiyuktibalādevaṃ tāratamyaṃ vibhāvyate /
muktāvapi tataḥ ke 'tra virodhaṃ kartumīśate
anādiyogyatāṃ caiva kalivāṇīśvarāvadhim /
ko nivārayituṃ śakto yuktayāgamabaloddhatām
brahmaṇo 'nyatra ādhikyayuktaḥ kālo vivādavān /
kālo hyayaṃ yathetyādi mānumāmānino bhavet
anyaśabdo hariśrīsvasamebhyo 'nyavivakṣayā /
prayukto naiva doṣāya rudrādiṣu ca yuktitaḥ
uttamatvaṃ tu muktānāmapi na brahmaṇo bhavet /
vyaktiḥ sukhasya tu bhavennatvādhikyaṃ sukhasya ca
balajñānādhikatvaṃ ca tebhyo hi brahmaṇaḥ sadā /
ādhikyasya tvanityatve na kiñcinmānamīyate
śṛṇve vīra ugramugraṃ damāyannanyamanyamatinenīyamānaḥ /
edhamānadviḷubhayasya rājā coṣkūyate viśa indro manuṣyān
parā pūrveṣāṃ sakhyā vṛṇakti vitarturāṇo aparebhireti /
anānubhūtīravadhūnvānaḥ pūrvītindraḥ śaradastartarīti
divedive sadṛśīranyamardhaṃ kṛṣṇā asedhadapa sadmano jāḥ /
ahan dāsā vṛṣabho vasnayantodavraje varcinaṃ śambaraṃ ca
taṃ bhūtiriti devā upāsāñcakrire te babhūvustasmāddhāpyetarhi supto bhūbhrūrityeva praśvasityabhūtirityasurāste ha parābabhūvuḥ
tad yathā peśaskarī peśaso mātrāmapādāyānyannavataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ tanuta evamevāyamātmedaṃ śarīraṃ nihatyāvidyāṃ gamayitavānyannavataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ kurute pitṛyaṃ pitṛyaṃ vā gāndharvaṃ vā daivaṃ vā prājāpatyaṃ vā brāhmaṃ vānyeṣāṃ vā bhūtānām
prayānti paramāṃ siddhimaihikāmuṣmikīṃ drutam /
yā na prāpyāsuraiḥ sarvairakṣayā kleśavarjitā /
na tāṃ gatiṃ prapadyante vinā bhāgavatān narān
avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam /
paraṃ bhāvamajānanto mama bhūtamaheśvaram
moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ /
rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohanīṃ śritāḥ
mahātmānastu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtimāśritāḥ /
bhajantyananyamanaso jñātvā bhūtādimavyayam
abhayaṃ sattvasaṃśuddhirjñānayogavyavasthitiḥ /
dānaṃ damaśca yajñaśca svādhyāyastapa ārjavam
ahiṃsā satyamakrodhastyāgaḥ śāntirapaiśunam /
dayā bhūteṣvalolutvaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam
tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucamadroho nātimānitā /
bhavanti sampadaṃ daivīmabhijātasya bhārata
ḍambho darpo 'timāśca krodhaḥ pāruṣyameva ca /
ajñānaṃ cābhijātasya pārtha sampadamāsurīm
māmātmaparadeheṣu pradviṣanto 'bhyasūyakāḥ /
tānahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān /
kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu
āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani /
māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim
dvividho bhūtasargo 'tra daiva āsura eva ca /
viṣṇubhaktiparo daivo viparītastathā'suraḥ
devānāṃ paramo dharmaḥ sadā yajñādikāḥ kriyāḥ /
svādhyāyastattvaveditvaṃ viṣṇupūjāratiḥ smṛtiḥ
daityānāṃ bāhuṣāḷitvaṃ mātsaryaṃ yuddhasatkriyā /
nītiśāstrapraveditvaṃ śivapūjāratiḥ smṛtiḥ
varṇāśramācāravattvaṃ svādhyāyo bhaktiracyute /
śive sūrye tathā devyāṃ svabhāvo mānuṣaḥ smṛtaḥ
anādivaiṣṇavā eva devatāstu svabhāvataḥ /
viparītāstato daityāḥ sadaivānādikālataḥ
mānuṣā miśramatayo vimiśragatayo 'pi ca /
ityādivākyasandarbhe jñāyate 'nādiyogyatā
yadyanādirviśeṣo na sāmprataṃ kathameva saḥ /
adṛṣṭādeva cādṛṣṭaṃ svīkṛtaṃ savarvādibhiḥ
ākasmiko viśeṣaścedadṛṣṭe kvacidiṣyate /
sarvatrākasmikatvaṃ syānnādṛṣṭāpekṣatā bhavet /
adṛṣṭāśced viśeṣo 'yamanāditvaṃ kuto na tat
nacānyabhedavad viṣṇau bhedastaddarśināmapi /
dṛśyate pratyabhijñaiva bahurūpeṣu dṛśyate
bahutvaṃ ca viśeṣeṇa na bhedena kathañcana /
pratyabhijñā ca yeṣāṃ na te 'pi tanmuṣyadṛṣṭayaḥ
bhedaṃ naiva prapaśyanti bhedamanyebhya eva ca /
paśyantyevaṃ haristeṣāṃ sandarśayati nānyathā
evaṃ bṛhatsaṃhitāyāṃ vacanaṃ na purāṇagam /
lokadarśanavādyeva vedarodhāya śaknuyāt
aparīkṣitadṛṣṭiśca parīkṣāpūrvadarśanam /
niṣeddhuṃ śaknuvādyeva vedarodhāya śaknuyāt
na ca niścitabhedasya darśane 'sti purāṇagam /
vākyaṃ kvaciddhi sammugdhadarśanaṃ tatra gamyate
aparīkṣitamevātra vedhādikamadhīśituḥ /
parīkṣādarśane naiva dṛśyate kenacit kvacit
nirdoṣameva taṃ brahmā dadarśāśeṣarūpiṇam /
nirdoṣameva rudro 'drāṅ nirdoṣaṃ taṃ purandaraḥ
nirdoṣāṇyasya rūpāṇi dṛṣṭānyevaṃ surottamaiḥ /
anye sadoṣāḥ sarve 'pi nirdoṣo harirekalaḥ /
iti barkuśruteścaiva sadoṣaṃ nāsya darśanam
aviddho viddhavad viṣṇurajāto jātavanmṛṣā /
abaddho baddhavaccaiva darśayatyamitadyutiḥ /
iti paiṅgiśrutiścaiva prāha nirdoṣatāṃ hareḥ
aparīkṣitadṛṣṭayaiva sadoṣo dṛśyate hariḥ /
parīkṣādarśane naiva dṛśyo doṣo hareḥ kvacit /
iti paiṅgiśrutiścāha pramāṇaṃ hi parīkṣitam
na parīkṣānavasthā syāt sākṣisiddhe tvasaṃśayāt /
mānase darśane doṣāḥ syurnavai sākṣidarśane /
sudṛḍho nirṇayo yatra jñeyaṃ tat sākṣidarśanam
icchā jñānaṃ sukhaṃ duḥkhabhayābhayakṛpādayaḥ /
sākṣisiddhā na kaściddhi tatra saṃśayavān kvacit /
yat kvacid vyabhicārī syād darśanaṃ mānasaṃ hi tat
manaścakṣurdarśanāderapi yatraiva sākṣiṇā /
prāmāṇyaṃ sugṛhītaṃ syāt tat parīkṣitadarśanam
na jñānadṛṣṭimātreṇa prāmāṇyaṃ tasya dṛśyate /
niyamena sukhādyeṣu prāmāṇyaṃ sākṣigocaram
svaprāmāṇyaṃ sadā sākṣī paśyatyeva suniścayāt /
jñānasya grāhakeṇaiva sākṣiṇā mānatāmiteḥ
doṣābhāve pramāṇatvaṃ doṣābhāvasya sākṣiṇā /
niścitatvaṃ kvaciccaiva svataḥ prāmāṇyamiṣyate
ato na sarvamānānāṃ prāmāṇyaṃ niścitaṃ bhavet /
sākṣiṇā niścitaṃ yatra tat prāmāṇyasvalakṣaṇam
na hi kaścit sukhādyeṣu saṃśayaṃ kurute janaḥ /
nacaivākhilamānāni niścinotyakhilo janaḥ
tasmādanubhavārūḍhaṃ kimarthamupalapyate /
doṣābhāvādikaṃ caiva sākṣī samyak prapaśyati
tat parīkṣitamānena na doṣo viṣṇavi kvacit /
aparīkṣitadṛṣṭistu kasminnarthe na vidyate
tat pratyakṣaviruddhārthe nāgamasyāpi mānatā /
upajīvyamakṣajaṃ yatra tadanyatra viparyayaḥ
laukike vyavahāre 'tra pratyakṣasyopajīvyatā /
avatārādidaṣṭau syādāgamasyopajīvyatā
āgamena hi viṣṇutvaṃ jñātvā doṣo 'tra kalpyate /
na cet syāt doṣavānanyaḥ śāstrasiddhaṃ hi lakṣaṇam
kasyacid doṣavattvaṃ syāditimātre 'kṣajaṃ bhavet /
na viṣṇordeṣavattve hi pratyakṣaṃ vartate svataḥ
kecit paśyanti doṣānityatrāpi syānnacākṣajam /
paurāṇaṃ vākyamevātra tacchrutyaiva viruddhayate
purāṇasyopajīvyaśca veda eva nacāparaḥ /
tadvirodhe kathaṃ mānaṃ tat tatra ca bhaviṣyati
aparīkṣitadṛṣṭiśca kathamevākṣajaṃ bhavet /
yadyevaṃ devadattādibhramaḥ kiṃ nākṣajaṃ bhavet
yāvacchakti parīkṣāyāmupajīvyasya bādhane /
doṣo nāśodhite doṣa upajīvyatvamasvalam
bhrame 'pyabhramabhāgo 'sti tanmātramupajīvya hi /
bādhakajñānavṛttiḥ syānnacaivaṃ suparīkṣite /
sarvaṃ tadupajīvyaiva pramāṇaṃ vartate yataḥ
kathaṃ brahmeti tajjñeyaṃ sarvajñatvādilakṣaṇam /
vihāya yasmātkasmāccit svarūpasyaiva ced yadi
upajīvyatvametasmād vyāvṛttaṃ yāvatā bhavet /
tāvataivopajīvyatvaṃ svarapasyaiva na kvacit
sarvalakṣaṇayuktaṃ tu svarūpaṃ yadi bhaṇyate /
astu no naiva hāniḥ syāt svapakṣaścāyamañjasā
yasmādanvita evārthaḥ śabdānāmapi sarvaśaḥ /
viśeṣasāmanyatayā svarūpamakhilaṃ bhavet
purovartitvapūrvāṇi devadattādikabhrame /
vyāvartayanti tadrūpaṃ caitramātrad vinaiva hi
brahmaṇo nirviśeṣatvād vyāvartayati kiṃ punaḥ /
yasmātkasmāccidapyarthāt tāvaccet siddhasādhanam
cinmātratvaṃ ca naiveṣyamaviśeṣatvavādinaḥ /
tāvanmātraṃ yadīṣyaṃ syāt sarvajñatvaṃ kuto na tat
cinmātrābhedasādhye 'pi siddhaṃ tat prativādinaḥ /
svābhedāṅgīkṛtereva cittvaṃ svasyāpi yanmatam
sarvāpekṣatayā sarvajñatvamityeva tannahi /
iti ceccetanatvaṃ ca jñatvaṃ na jñeyavarjitam
svajñeyatvaṃ ca naivāsau manyate saviśeṣataḥ /
svaśabdo 'pi parāpekṣastasmād vyāvṛttireva hi /
svaśabdārtha iti proktaḥ svarūpaṃ nāma kiṃ na cet
rūpaśabdena pūrṇatvāt tacca sāmānyatāvacaḥ /
na svarūpābhidhāyi syād vaiyarthyaṃ svaravasya yat
cetanasya svabhāvo hi caitanyamiti gīyate /
tasmād viśeṣabāhulyaṃ caitanyasya viśeṣataḥ
na jñeyajñātṛhīnaṃ hi jñānaṃ nāma kvacid bhavet /
jñeyajñānavihīnaśca jña ityatra ca na pramā
jñātṛjñeyavihīnaṃ ca jñānaṃ ced bhoktṛbhojyataḥ /
hīnaṃ bhojanameva syāt tāḍanaṃ kartṛtāḍyataḥ
nityatvāt tādṛśaṃ ca syāditi cennityavāgapi /
vācyavaktṛvihīnā syānnahi sā caiva tādṛśī
draṣṭāro vedavāco hi santi vācyāni cāñjasā /
nityo draṣṭā ca vācyaśca bhagavāneva ca svayam
na hi vaktṛvihīnā ca vācyahīnāpi vāk kvacit /
jñātṛjñeyavihīnaṃ ca jñānamevaṃ na tad bhavet
na hi nityo 'pi vaktāsti vākyavācyavivarjitaḥ /
jñānajñeyavihīnaśca jño 'pyevaṃ naiva vidyate
kiñca sarvavilopaśca kena mānena gamyate /
sarveṇa saha tad vākyāmarthaśca yadi gṛhyate /
tadabhāvena sarvasya nāpalāpo bhavet tadā
na gṛhyate ced tannyāyādapalāpo na hi kvacit /
upapattivihīnasya vākyasyārtho na gamyate
upakramādiliṅgānāṃ balīyo hyuttarottaram /
śrutyādau pūrvapūrvaṃ ca brahmatarkavinirṇayāt
pratyakṣamupapattiśca bahavaścāgamā yadā /
viruddhayante nacārtho 'sti yatra liṅgavirodhitā
sa evārthaḥ kathaṃ grāhya upapanne 'virodhinī /
mukhyārthe vidyamāne tu kva sāvarjñyaṃ niṣiddhayate
ataḥ sarvaguṇairyuktaṃ brahmāṅgīkāyarmeva hi /
apalāpo 'pi sarvasya na kathañcana yujyate
anādiyogyatā coktā tena grāhyaiva sarvathā /
muktānāṃ tāratamyaṃ ca mānairuktairna cālyate
jñānino 'pi yato nityaṃ kurvanti śubhameva hi /
tāratamyaṃ tu muktau ca tenaivādhyavasīyate
tāratamyaṃ na cenmuktau kutaḥ kuryuḥ śubhaṃ punaḥ /
kṛcchreṇāpi tapo jñānaṃ karmāpyete caranti hi
bibhyati smāśubhānnityaṃ sakāmāśca śubhe sadā /
na ca svabhāva evāyaṃ bhayapūrvapravṛttitaḥ /
kṛcchreṇācaraṇāccaiva śubhasyaiva punaḥ punaḥ
tādṛśo 'pi svabhāvaścedajñasyāpi bhavet tathā /
phalavattve pramāṇaṃ cet tatra jñasya samaṃ hi tat
niṣkāmaṃ jñānapūrvaṃ ca nivṛttamiha cocyate /
nivṛttaṃ sevamānastu brahmābhyeti sanātanam
śubhenānandavṛddhi syādghrāsaścaivāśubhena hi /
jñānino 'pi yatastena kartavyaṃ śubhameva taiḥ
upāste sa ya ātmānaṃ kṣīyate nāsya karma ha /
asmāddhayevātmano yadyat kāmayet sṛjate ca tat
avidvān bahukarmāpi hyantavat phalamāpnuyāt /
yadeva vidyayā kuryāt tadeva hyativīryavat /
ityādivākyasāmarthyāt tāratamyaṃ vimuktigam
nacātropāsakasyaiva phalamakṣayamucyate /
na hi jñānaṃ vinā kvāpi phalasyākṣayatā bhavet /
jñānadvāreṇa cet tasya nāsmatpakṣapratīpatā
jñānottarasyaivamapi hyakṣayatvaṃ nacānyathā /
pūrvabhāviśubhānāṃ hi jñānenaiva kṛtārthatā
prārabdhānāṃ tu bhogena tajjñānottarakarmaṇām /
muktāvanupraveśaḥ syādanyathā tatkṛtirnahi
jñānāt pūrvāṇi sarvāṇi śubhāni jñānasiddhaye /
akāmyāni niṣiddhāni jñānarodhāya bhuktaye
yogyatāyā balād yacca śubhabāhulyamāditaḥ /
jñānabāhulyamevaitat kuryānnānyasya kāraṇam
jñānasya bhaktibhāgatvād bhaktirjñānamitīryate /
jñānasyaiva viśeṣo yad bhaktirityabhidhīyate
parokṣatvāparokṣatve viśeṣau jñānagau yathā /
snehayogo 'pi tadvat syād viśeṣo jñānagocaraḥ
ityābhiprāyataḥ prāyo jñānameva vimuktaye /
vadanti śrutayaḥ so 'yaṃ viśeṣo 'pi hyudīryate
bhaktirjñānamiti kvāpi na hi dveṣayutā dṛśiḥ /
puruṣārthāya bhavati sarvaśrutivirodhataḥ
cetanasya dvayaṃ bhogyaṃ saṃsāro muktireva ca /
saṃsārastrividhastatra svargo madhyamadhastathā
muktiśca dvividhā tatra sukhaṃ nityaṃ tathāparam /
nityaduḥkhamiti jñeyaṃ sādhanaṃ saṃsṛtāvapi /
kāmyaṃ karma niṣiddhaṃ ca sājñānamiti niścayaḥ
dveṣo bhaktiśca muktau tu muktidvayavidhāyakam /
iti paiṅgiśruterdveṣo naiva sanmuktikāraṇam
asanmukteḥ kāraṇaṃ ca muktāvityatra keśavaḥ /
muktiśabdodito mokṣaṃ svabhaktānāṃ karoti yat
dveṣato 'pi vimuktiścenmahātātparyarodhanam /
bhaktayā prasannato devānmuktirityeva tadguṇān /
vadanti śrutayaḥ sarvāḥ purāṇānyāgamā api
yadi dveṣeṇa muktiḥ syād vaktavyo doṣasañcayaḥ /
smartavyo bhagavān nityamityarthenaiva hi kvacit /
dveṣādiva guṇānāha purāṇe kruddhavākyavat
yathā kruddhaḥ pitā putraṃ maretyākṣepapūrvakam /
proktasyānyasya kṛtyarthaṃ vadatyevaṃ purāṇagam
vākyaṃ śrutivirodhena svavirodhena cāñjasā /
bahvāgamavirodhācca na dveṣānmuktivācakam
tamo dveṣeṇa saṃyānti bhaktayā muktiṃ tathaiva ca /
viṣṇau viṣṇuprasādena vilomatvena cāñjasā /
iti ṣāḍguṇyavacanamapyuktārthaniyāmakam
mahātātparyarodhe ca kathaṃ vākyaṃ pramāṇatām /
yāti sarvārtharūpaṃ hi mahātātparyamiṣyate
vācakatvaṃ hi tātparyaṃ yadarthā akhilā ravāḥ /
so 'rthaḥ kathaṃ parityājya ekaśabdasya saṃśaye /
ato vijñānabhaktibhyāṃ puruṣārthaḥ paro bhavet
yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau /
tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ
bhaktyā jñānaṃ tato bhaktistato dṛṣṭistataśca sā /
tato muktistato bhaktiḥ saiva syāt sukharūpiṇī
bhaktayā prasanno bhagavān dadyājjñānamanākulam /
tayaiva darśanaṃ yātaḥ pradadyānmuktimetayā
nāhaṃ vedairna tapasā na dānena nacejyayā /
śakya evaṃvidho draṣṭuṃ pradadyānmuktimetayā
bhaktayā tvananyayā śakya ahamevaṃvidho 'rjuna /
jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣyuṃ ca parantapa
ityādivākyataścaiva so 'yamuktārtha īyate /
na ca prasādamāpnoti dveṣād bhaktyā tamāpnuyāt /
iti dṛṣṭānusāritvamapyasminnartha īyate
ye pṛthag vihitā viṣṇorguṇā vedena sādaram /
ta eva dṛṣṭavailomyādaṅgīkāryā nacāparam
anyad dṛṣṭānusāreṇa vāsudeve 'pi gṛhyate /
doṣābhāvāśca ye vedairuditā avihāya tān
anuktā apica grāhyā mahātātparyaśaktitaḥ /
evaṃ bṛhatsaṃhitāvāk siddhānto hi tadīritaḥ
tāratamyena tadbhakteṣvapi bhaktirviniścayāt /
kartavyaiṣāpi tadbhaktirlokavedānusārataḥ
yo hi bhaktaḥ pradhāne syāt tadīyeṣvapi bhaktimān /
dṛśyate 'sau niyamato viparīto viparyaye
vyabhicāro yadi kvāpi bhaktihrāso 'tra kalpyate /
bhaktidoṣo hyasau yanna tadbhakteṣvapi bhaktimān
tāratamyena teṣvaddhā bhaktirdṛṣṭānusārataḥ /
viṣṇuprasādānusārāt kāryā doṣastadanyathā
svaprītyanusṛtau prītirloke 'pyaddhaiva dṛśyate /
tāratamyaparijñānamapyetenaiva sādhanam
lakṣmīviriñcavāṇīśagirijendrāṅgirassutāḥ /
sūryādayaśca kramaśo bhagavatprītigocarāḥ
teṣu bhaktiḥ krameṇaiva kāryā nityaṃ mumukṣubhiḥ /
sarve 'pi guravaścaite puruṣasya sadaiva hi
tasmāt pūjyāśca namyāśca dhyeyāśca parito harim /
iti ṣāḍguṇyavacanādapyeṣo 'rtho 'vasīyate
haribhaktiḥ krameṇaiva tadīyeṣu harismṛtiḥ /
haristutistatsmṛtiśca tatstutirharipūjanam
tatpūjāvihitatyāga iti mukteḥ krameṇa hi /
niyamāt sādhanānyeva nityasādhyāni cākhilaiḥ
iti pravṛttavacanaṃ sādhanasya vinirṇaye /
pravṛtte pañcarātre hi sādhanasyātiniścayaḥ
haridveṣo na śubhada ;saddveṣatvād yathā guroḥ /
kramād bhaktirhariprītikāraṇaṃ tatpriyaupagā /
bhaktiryato yathā svasminnityādyā yuktiratra ca
prādhānyatāratamyānusāriṇī bhaktiruttamā /
prītidaiva hareryasmād bhaktiḥ sā svopagā yathā
iti vā jñānakarmādiphalaṃ caiṣu kramopagam /
svātantryatāratamyena phalaṃ hi phalināṃ bhavet
aśubhaṃ tvaśubhe 'pyeṣāṃ svātantryāt prītito hareḥ /
ājñayā cānyagaṃ naiva bhogāya bhavati kvacit
puṇyamevāmumāpānoti na devān pāpamāpnuyāt /
ityādiśrutayo mānamukte 'rthe yuktayo 'parāḥ
upāsanādharmaphalaṃ yato dehāntare sthitiḥ /
vāsudevājñayā caiva pūrvakarmānusārataḥ
prerayanti hi te jīvān puṇyapāpeṣu nityaśaḥ /
arāgadveṣataścaiva kathaṃ doṣānavāpnuyuḥ
haryājñākaraṇādeva puṇyamebhiravāpyate /
haripūjeti coddeśāt kathaṃ na śubhamāpnuyuḥ
ato yathākramaṃ dharmajñānayoḥ phalamañjasā /
sarvaprāṇigataṃ devāḥ prāpnuvantyā viriñcataḥ
devā eva hi devānāṃ viśiṣṭā viniyāmakāḥ /
brahmā tvakhiladevānāṃ narāṇāṃ ca niyāmakaḥ /
ataḥ sarvaguṇāneṣa prāpanotyadhikamanyataḥ
dravyasvātantryavijñānaprayatnairadhikaṃ phalam /
devānāmanyagaṃ cāpi teṣu yad brahmaṇo hi tat
bṛhattantroditaṃ vākyaṃ hariṇā phalanirṇaye /
loke 'pyetādṛśaguṇaiḥ phalādhikyaṃ hi dṛśyate
evañca kalipūrvāṇāmasurāṇāṃ mahat phalam /
aśubheṣu sadaiva syānmithyājñānādikeṣu hi
śubhāśubhaphalaṃ devā asurāśca samāpnuyuḥ /
krameṇaiva yathāśakti yathā ye ye prayojakāḥ
prerakā api pāpānāṃ na devāḥ pāpamāpnuyuḥ /
iti prakāśikāyāṃ hi provāca harirañjasā
yadyapyevaṃ surāṇāṃ ca daityānāṃ ca mahat phalam /
śubhāśubhebhya evañca kartuśca syād yathoditam
tasmānnirayamānuṣyasvargamuktyupabhoginaḥ /
mānuṣottamamārabhya devāstu nirayaṃ vinā
asurāstu vinā muktiṃ tamo 'ndhamapi cāpnuyuḥ /
iti tattvavivekoktaṃ svayaṃ bhagavatā vacaḥ
jñānadā apicācāryā viśeṣāt phalamāpnuyuḥ /
muktāvaṣṭaguṇaṃ śiṣyād gururāpanoti śobhanam
tadgururdviguṇaṃ tasmāt sārdhaṃ tāvat tato 'pare /
devāḥ sahasraguṇitaṃ kramāt tasmād yathottaram
brahmā mahaughaguṇitamevaṃ phalavinirṇayaḥ /
ityāha bhagavāñchāstre guruvṛttābhidhe svayam /
yuktaṃ ca tanna godātā gomātraphalamāpnuyāt
ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati /
bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ
na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ /
bhavitā na ca me tasmādanyaḥ priyataro bhuvi /
ityāha bhagavānevamapi pātramapekṣyate
evamevāvirodhena prārabdhasyaiva karmaṇaḥ /
jñānaṃ dṛṣṭaphalaṃ proktaṃ muktiścehaiva labhyate
Original text: Anuvyākhyāna a Dvaita verse commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0