Language

ENहिગુ
Scripture Library

Anuvyakhyana · Chapter 3.4

3.4.1

|| iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne tṛtīyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ ||
evamutpannanirdoṣabhagavaddarśanāt sadā /
apekṣitaphalaprāptirārabdhasyānatikramāt

3.4.2

devarṣimānuṣādīnāṃ tattajjātyanusārataḥ /
jaiminyuktaṃ mānuṣāṇāṃ tadviśeṣāśca kecana

3.4.3

sāmānyaṃ bhagavatproktaṃ devādīnāṃ viśeṣataḥ /
balavadvirodhisadbhāve jaiminyādyuktiriṣyate

3.4.4

vikarmalepo naivāsti samyagdṛṣṭimatāṃ kvacit /
guṇahāniśca naivāsti brahmaṇastvavikarmataḥ

3.4.5

devānāmapi na prāyaḥ kḷptasya tu kathañcana /
prāptahrāso bhavet kvāpi mahatā tu vikarmaṇā /
tathāpi tat kḷptameva tasmānna niyamojkhitiḥ

3.4.6

candrasugrīvayoścaiva svoccadāraparigrahāt /
prāptahānirabhūnnaiva kḷptahāniḥ yathañcana

3.4.7

hrāso 'pi mānuṣādīnāmānandasya vikarmaṇā /
bhavenmuktau viśeṣeṇa svoccānāmaparādhataḥ

3.4.8

jñānottarasya pāpasya caturthe 'lepa ucyate /
aśucitvādikaṃ tasya na bhavediti tatphalam /
atra jñānaphalasyaiva mukterniyatatocyate

3.4.9

prārabdhakarmajasyaiva viṣabhakṣānmṛteriva /
prāptasyāpyanivartyasya kiñcid bhuktasya saṃvidā /
upamarda iha prokto devādīnāṃ yathākramam

3.4.10

sarvātmanā tvabhogo hi prārabdhasyaiva karmaṇaḥ /
na brahmadarśino 'pi syāt phalahrāsastu vidyate

3.4.11

sarvātmanā phalahrāso yadi nārabdhakarmaṇaḥ /
syāt kāmyavidhivaiyarthyamityuktaniyamo bhavet /
evamadyāpi samproktaṃ tantrabhāgavate sphuṭam

3.4.12

tāratamyaṃ phale no ced brahmādīnāṃ kathaṃ śrutiḥ /
avṛjino 'kāmahata iti muktiṃ nigadya ca /
ānandatāratamyaṃ ca teṣāṃ brūyāt pṛthak pṛthak

3.4.13

saṃsāra eva cedetat tāratamyaṃ na mukhyataḥ /
akāmahataśabdārtho 'vṛjinatvaṃ ca no bhavet

3.4.14

kāmasya yatrāptāḥ kāmāstatra māmamṛtaṃ kṛdhi /
iti yallakṣaṇaṃ mukteḥ śrutirāha balīyasī

3.4.15

kāmāhatiḥ kuto 'nyatra prāptakāmasya sā bhavet /
aprayatnena kāmānāmavāptiḥ sā yadā bhavet /
tadaivākāmahatatā kuta evānyathā bhavet

3.4.16

cetanasya tvasuptasya kutra dṛṣṭā hyakāmatā /
avyaktireva kāmānāṃ na nāśo mohasuptayoḥ

3.4.17

yatkāmaḥ svāpamāpnoti tadevotthāpitaḥ kutaḥ /
avaśo 'pi vyāharati kutaḥ suptāvakāmatā

3.4.18

sarvakāmānavāpnoti brahmaṇā saha muktigaḥ /
paryeti tatra jakṣaṃśca krīḍan ratimavāpnuvan

3.4.19

kāmānnī kāmarūpī sannimān lokāṃśca sañcaran /
āste gāyan sāma mukta ityādiśrutisadbalāt

3.4.20

akāmaḥ syāt kathaṃ muktaḥ kāmā ye 'sya hṛdi śritāḥ /
ityantaḥkaraṇasthānāṃ kāmānāṃ mokṣameva hi /
āha śrutirhṛdītyeva na ced vyarthaṃ viśeṣaṇam

3.4.21

hṛdyeṣa teṣāṃ śrayaṇamiti pakṣo na bhāsate /
muktānāṃ kāmitāmāha pṛthakchākhāsu yacchrutiḥ

3.4.22

ato 'kāmahatatvaṃ tu muktānāmeva mukhyataḥ /
mukhyārthasya vṛthā tyāgo māyināmeva bhūṣaṇam

3.4.23

apāpatvamaduḥkhatvaṃ cāvṛjinatvamihoditam /
apriyaṃ vṛjinaṃ duḥkhamakaṃ toda itīyarte

3.4.24

tatkāraṇatvāt pāpaṃ vā vṛjinaṃ nāma kathyate /
ityuktaḥ svayamīśena nāmārthaḥ śabdanirṇaye

3.4.25

apāpatvaṃ ca naivāsti yāvatsaṃsāramasya hi /
ārabdhapāpamastyeva duḥkhaṃ ca jñānino 'pi hi

3.4.26

tasmāt tasmādakāmatvamiti cāśrutakalpanā /
akāmahata ityukteḥ śrutahānirapi sphuṭā

3.4.27

kutracit kāminaḥ puṃsaḥ kāmābhāvāt kvacit kvacit /
indrādisukhabhogo 'stītyanubhūtirhi kupyati

3.4.28

tasmādamuktasukhagaṃ tāratamyaṃ pṛthak pṛthak /
uktvā yaśceti muktānāṃ tāratamyaṃ sukhe śrutiḥ /
āheti peśalaṃ tacca caśabdādeva gamyate

3.4.29

rāddhaḥ saṃsiddha ityeva mukta evāvagamyate /
sādhunā viṣṇunā yukto muktaḥ sādhuyuvā mataḥ

3.4.30

yauvanaṃ nityametasya muktasyeti yuvā sa ca /
phalamadhyayanasyāptaṃ tenādhyāyaka īritaḥ

3.4.31

nirhrāsānandasamprāptyā cāśiṣṭa iti gīyate /
sthitasyānanyathā prāpterdṛḍhiṣṭha iti coditaḥ

3.4.32

baliṣṭhaśca svabhāvena mukto bhavati kevalam /
tasyeyaṃ pṛthivītyādi pūrvabhāvavyapekṣayā

3.4.33

sa eka iti saṃsāragatamuktavā sukhaṃ punaḥ /
śrotriyasyeti vadati muktācchataguṇātmatām

3.4.34

saṃsāragācca saṃsāragatasyaiva śatādhikam /
muktānmuktasya yuktaṃ syācchrutyuktamabhivīkṣitaḥ

3.4.35

yuktaṃ ca sādhanādhikyāt sādhyādhikyaṃ surādiṣu /
nādhikyaṃ yadi sādhye syāt prayatnaḥ sādhane kutaḥ

3.4.36

yatnaśca dṛśyate teṣāṃ mahāneva mahātmanām /
yatra sādhanabāhulyaṃ sādhyabāhulyamatra ca /
dṛṣṭaṃ niyamato no cenna yatnaṃ kuryarañjasā

3.4.37

kṛcchreṇa sādhanādeva na muktavadudīryate /
daśakalpaṃ tapaścīrṇaṃ rudreṇa lavaṇārṇave /
tyaktavā sukhāni sarvāṇi kliṣṭena lavaṇāmbhasā

3.4.38

śakreṇa varṣakoṭiśca dhūmaḥ pīto 'tiduḥkhataḥ /
varṣāyutaṃ ca sūryeṇa tapo 'vākchirasā kṛtam

3.4.39

suduḥkhena sukhaṃ tyaktavā dharmeṇākāśaśāyinā /
pītā mayīcayo varṣasāhasramatisādaram

3.4.40

atikṛcchreṇa kurvanti yatnaṃ brahmavido 'pi hi /
ityetadakhilaṃ mokṣaviśeṣābhāvataḥ katham

3.4.41

daivī sampad vimokṣāya nibandhāyāsurī matā /
iti mokṣaviśeṣaśca svayaṃ bhagavatoditaḥ

3.4.42

tameva yūyaṃ bhajatātmavṛttibhirmanovacaḥkāyaguṇaiḥ svakarmabhiḥ /
amāyinaḥ kāmadughāṅghripaṅkajaṃ yathādhikārāvasitārthasiddhaye

3.4.43

akṣaṇvantaḥ karṇavantaḥ sakhāyo manojaveṣvasamā babhūvuḥ /
ādaghnāsa upakakṣāsa u tve hradā iva snātvā u tve dadṛśre

3.4.44

ityādīni ca vākyāni tāratamyaṃ vimuktigam /
vyaktaṃ vadanti tat kena sāmyaṃ mukteṣu gamyate

3.4.45

duḥkhādyabhāvasāmyaṃ ca sāmyavākyārtha īyate /
bhaktayādiguṇasadbhāve hyatulyatvaṃ ca bhārate /
uktaṃ sādhanavaiśeṣyamapi sarvatra kathyate

3.4.46

durjñeyaṃ ghorarūpasya trailokyadhvaṃsinaḥ prabhoḥ /
daivatairmunibhiḥ siddhairmahāyogibhireva ca

3.4.47

nityayuktairmahābhāgairvimuktakleśasādhvasaiḥ /
mahotsāhairmahādhairyaiḥ sattvasthairvyavasāyibhiḥ

3.4.48

atītānāgatajñānaprabhavāpyayavedibhiḥ /
śaucasvādhyāyasantoṣatapassatyadayānvitaiḥ

3.4.49

kimu martyairbhayabhrāntidhvaṃsamoharujānvitaiḥ /
alpāyurvīryadhīsattvavyavasāyaśrutivrataiḥ

3.4.50

kastaṃ madāmadaṃ devaṃ madanyo jñātumarhati /
brahmaiva kiñcijjānāti na tadanyo hi kaścana

3.4.51

muktānāmapi siddhānāṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ /
sudurlabhaḥ praśāntātmā koṭiṣvapi mahāmate

3.4.52

iyaṃ visṛṣṭiryata ā babhūva yadi vā dadhe yadi vā na /
yo asyādhyakṣaḥ parame vyoman tso aṅga veda yadi vā na veda

3.4.53

yaḥ svātmamāyāvibhavaṃ svayaṃ gato nāhaṃ nabhasvāṃstamathāpare kutaḥ /
brahmāpi yaṃ vetti naiveha samyaganye kuto devamunīndramartyāḥ

3.4.54

namaste 'mitatattvāya dharmādīnāṃ ca sūtaye /
nirguṇāya ca satkāṣṭhāṃ nāhaṃ vedāpare kutaḥ

3.4.55

nāhaṃ parāyur ṛṣayo na marīcimukhyā jānanti yadviracitaṃ khalu sattvasaṅgāḥ /
yanmāyayā muṣitacetasa īśadaityamartyādayaḥ kimuta śaśvadabhadravṛttāḥ

3.4.56

ahaṃ mahendro nirṛtiḥ pracetāḥ somo 'gnirīśaḥ pavano 'rko viriñcaḥ /
ādityaviśve vasavo 'tha sādhyā marudgaṇā rudragaṇāḥ sasiddhāḥ

3.4.57

anye ca ye viśvasṛjo 'mareśā bhṛgvādayo 'spṛṣṭarajastamaskāḥ /
yasyehitaṃ na viduḥ spṛṣṭṛmāyāḥ sattvapradhānā api kiṃ tato 'nye

3.4.58

savarsyādau smṛto brahmā tasmād devādanantaraḥ /
jānāti devapravaraṃ bhūyaścāto 'dhikaṃ nṛpa

3.4.59

na tvāmatiśayiṣyanti muktāvapi kathañcana /
madbhaktiyogājjñānācca sarvānatiśayiṣyasi

3.4.60

yathā bhaktiviśeṣo 'tra dṛśyate puruṣottame /
tathā muktiviśeṣo 'pi jñānināṃ liṅgabhedane

3.4.61

sāyujyaṃ samanuprāptā api devādayo 'khilāḥ /
tāratamyāddhi tiṣṭhanti tāratamyaṃ hi sādhane

3.4.62

manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaścid yatati siddhaye /
yatatāmapi siddhānāṃ kaścinmāṃ vetti tattvataḥ

3.4.63

ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati /
bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ

3.4.64

na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ /
bhavitā na ca me tasmādanyaḥ priyataro bhuvi

3.4.65

adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādamāvayoḥ /
jñānayajñena tenāhamiṣṭaḥ syāmiti me matiḥ

3.4.66

śraddhāvānanasūyuśca śṛṇuyādapi yo naraḥ /
so 'pi muktaḥ śubhān lokān prāpnuyāt puṇyakarmaṇām

3.4.67

dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā /
anye sāṅkhayena yogena karmayogena cāpare

3.4.68

anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate /
te 'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ

3.4.69

susūkṣmairapyaśeṣaiśca viśeṣaiḥ saha paśyati /
svātmānaṃ bhagavān viṣṇuḥ sarvarūpo 'pi sarvadā

3.4.70

savartra cānyadapyevaṃ tenādṛṣṭaṃ na hi kvacit /
sarvatra sarvadaiveśaṃ paśyatyeva ramāpi tu

3.4.71

natu sarvairviśeṣaistaṃ paśyantyapyanyato 'dhikam /
svātmānamanyaccāśeṣaṃ paśyatyeva hi sarvadā

3.4.72

brahmā tu sarvagaṃ paśyed guṇānapyato 'dhikam /
natu sarveṣu kāleṣu tathā paśyatyamuktigaḥ

3.4.73

muktastu sarvadā paśyet sarvagatvena cāpi tu /
na ramāvad viśeṣāṇāṃ darśanaṃ śaknuyāt kvacit

3.4.74

svātmānamanyacca sadā viśeṣairakhilairapi /
paśyantyañjastathā vāṇī viśoṣāṃstāvato natu /
traiguṇyāt parataḥ paśyed vyāptaṃ śataguṇaṃ harim

3.4.75

giriśo garuḍaścaiva tamomātragataṃ harim /
paśyed viśeṣānapi hi vāṇīdṛṣṭān na paśyati

3.4.76

umā suparṇī ca mahattattvaṃ yāvat prapaśyati /
rudradṛṣṭān viśeṣāṃśca naiva paśyet kadācana

3.4.77

svarūpamanyarūpaṃ ca muktā devāḥ samastaśaḥ /
jānantīndraśca kāmaśca brahma yāvadahaṅkṛtiḥ

3.4.78

paśyanto manudakṣādyā buddhitattvasthitaṃ harim /
paśyanti somasūryau tu manasthaṃ parameśvaram

3.4.79

anye bhūtasthitaṃ viṣṇuṃ devāḥ paśyanti sarvadā /
bahusāhasravarṣeṇa mahattattve kvacit kvacit

3.4.80

anye caiva yathāyogyamaṇḍāntarvartinaṃ harim /
śvetadvīpapatiṃ caiva hṛdyevānye tu kecana /
kadācideva tatrāpi kecit paśyanti keśavam

3.4.81

umā yāvadanantāṃśān pūrvadṛṣṭebhya eva tu /
viśeṣān vāsudevasya paścāduktā vicakṣate

3.4.82

śakrakāmādayaścaiva viśeṣān brahmaṇi sthitān /
umādibhiḥ prabuddhebhyaḥ śatāṃśāneva cakṣate

3.4.83

ityādivedasmṛtigavacanebhyo yathārthataḥ /
tāratamyaṃ vimuktānāṃ sādhanānāṃ ca dṛśyate

3.4.84

sādhyasādhanavairūpyamadṛṣṭaṃ kena kalpyate /
vaiṣamyaṃ nirghṛṇatvaṃ ca tena syātāṃ parasya ca /
sāpekṣatvāditi ca tau vidyādhīśena vāritau

3.4.85

tāratamyāt sādhanānāṃ sādhyatādṛktavamīśataḥ /
avaiṣamyādihetuḥ syāt sadaiva parameśvare

3.4.86

svātantrye vidyamāne 'pi sādhanādau pareśituḥ /
apekṣyānādivaicitṛyaṃ na doṣa iti tadvacaḥ /
nānāditvāditi hyuktamupapadyata ityapi

3.4.87

apekṣyopāyavaiṣamyamupeyasya tathā sthitiḥ /
mayā kayā viruddhā syād rājādāvapi dṛśyate

3.4.88

tyāgo dṛṣṭasya cādṛṣṭakalpaneti suduṣkarau /
māyibhyo 'nyena kenāpi tat kimanyaiśca vādibhiḥ

3.4.89

māyino 'trānugamyante śrutahānyaśrutagrahau /
apyatra māyināṃ liṅge tat ke doṣāstato 'dhikāḥ

3.4.90

niśśeṣagatadoṣāṇāṃ bahubhirjanmabhiḥ punaḥ /
syādāparokṣyaṃ hi harerdveṣerṣyādistataḥ kutaḥ

3.4.91

bhaveyuryadi cerṣyādyāḥ sameṣvapi kuto na te /
tapyamānāḥ samān dṛṣṭvā dveṣerṣyādiyutā api /
dṛśyante bahavo loke doṣā evātra kāraṇam

3.4.92

yadi nirdoṣatā tatra kimādhikyena dūṣyate /
yadyanyadarśanābhāvādīrṣyādirvinivāryate /
adarśanādaratyādiḥ kathaṃ tena nivāryate

3.4.93

brahmaṇo 'pyaratirdṛṣṭvā pūrvamekākinaḥ śrutau /
naiva reme sa caikākī tasamānna ramate kvacit /
dvitīyamaicchat tenāsāviti śrutaya ūdire

3.4.94

yadīcchā tatra naivāstītyeva tat kalpyate mṛṣā /
śrutyuktanirdoṣataiva kiṃ nāṅgīkriyate svayam

3.4.95

tāratamyaṃ ca kāmaṃ ca śrutamevātihāya tu /
aśrutā samatā kena kalpyate yuktimāninā

3.4.96

kiṃ tanmānaṃ samatve te muktānāmupalabhyate /
vṛthāyamāgrahaḥ kena śrutahānyaśrutagrahe

3.4.97

mokṣe 'pi tāratamyetaścetanatvāt purā yathā /
ityukta uttaraṃ kiṃ te kalpanāmātravādinaḥ

3.4.98

na ca duḥkhādikaṃ kalpyaṃ nirduḥkhatvaśruterbalāt /
śokaṃ taratyātmavettā tīrṇaḥ sarvānaduḥkhabhāk

3.4.99

yenānandyeva bhavati na śocati kadācana /
kilbiṣaspṛt pituṣaṇiraraṃ hita iheśvaraḥ

3.4.100

yaṃ yamantamabhiprepsuḥ sa saṅkalpād bhavediha /
ityādiśrutayo mānaṃ nirduḥkhatvādisampadi

3.4.101

ato duḥkhādyanumayā nāvakāśo 'tra labhyate /
tāratamyānumā tena bhavennātiprasaṅginī

3.4.102

śrutiyuktibalādevaṃ tāratamyaṃ vibhāvyate /
muktāvapi tataḥ ke 'tra virodhaṃ kartumīśate

3.4.103

anādiyogyatāṃ caiva kalivāṇīśvarāvadhim /
ko nivārayituṃ śakto yuktayāgamabaloddhatām

3.4.104

brahmaṇo 'nyatra ādhikyayuktaḥ kālo vivādavān /
kālo hyayaṃ yathetyādi mānumāmānino bhavet

3.4.105

anyaśabdo hariśrīsvasamebhyo 'nyavivakṣayā /
prayukto naiva doṣāya rudrādiṣu ca yuktitaḥ

3.4.106

uttamatvaṃ tu muktānāmapi na brahmaṇo bhavet /
vyaktiḥ sukhasya tu bhavennatvādhikyaṃ sukhasya ca

3.4.107

balajñānādhikatvaṃ ca tebhyo hi brahmaṇaḥ sadā /
ādhikyasya tvanityatve na kiñcinmānamīyate

3.4.108

śṛṇve vīra ugramugraṃ damāyannanyamanyamatinenīyamānaḥ /
edhamānadviḷubhayasya rājā coṣkūyate viśa indro manuṣyān

3.4.109

parā pūrveṣāṃ sakhyā vṛṇakti vitarturāṇo aparebhireti /
anānubhūtīravadhūnvānaḥ pūrvītindraḥ śaradastartarīti

3.4.110

divedive sadṛśīranyamardhaṃ kṛṣṇā asedhadapa sadmano jāḥ /
ahan dāsā vṛṣabho vasnayantodavraje varcinaṃ śambaraṃ ca

3.4.111

taṃ bhūtiriti devā upāsāñcakrire te babhūvustasmāddhāpyetarhi supto bhūbhrūrityeva praśvasityabhūtirityasurāste ha parābabhūvuḥ

3.4.112

tad yathā peśaskarī peśaso mātrāmapādāyānyannavataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ tanuta evamevāyamātmedaṃ śarīraṃ nihatyāvidyāṃ gamayitavānyannavataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ kurute pitṛyaṃ pitṛyaṃ vā gāndharvaṃ vā daivaṃ vā prājāpatyaṃ vā brāhmaṃ vānyeṣāṃ vā bhūtānām

3.4.113

prayānti paramāṃ siddhimaihikāmuṣmikīṃ drutam /
yā na prāpyāsuraiḥ sarvairakṣayā kleśavarjitā /
na tāṃ gatiṃ prapadyante vinā bhāgavatān narān

3.4.114

avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam /
paraṃ bhāvamajānanto mama bhūtamaheśvaram

3.4.115

moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ /
rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohanīṃ śritāḥ

3.4.116

mahātmānastu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtimāśritāḥ /
bhajantyananyamanaso jñātvā bhūtādimavyayam

3.4.117

abhayaṃ sattvasaṃśuddhirjñānayogavyavasthitiḥ /
dānaṃ damaśca yajñaśca svādhyāyastapa ārjavam

3.4.118

ahiṃsā satyamakrodhastyāgaḥ śāntirapaiśunam /
dayā bhūteṣvalolutvaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam

3.4.119

tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucamadroho nātimānitā /
bhavanti sampadaṃ daivīmabhijātasya bhārata

3.4.120

ḍambho darpo 'timāśca krodhaḥ pāruṣyameva ca /
ajñānaṃ cābhijātasya pārtha sampadamāsurīm

3.4.121

māmātmaparadeheṣu pradviṣanto 'bhyasūyakāḥ /
tānahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān /
kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu

3.4.122

āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani /
māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim

3.4.123

dvividho bhūtasargo 'tra daiva āsura eva ca /
viṣṇubhaktiparo daivo viparītastathā'suraḥ

3.4.124

devānāṃ paramo dharmaḥ sadā yajñādikāḥ kriyāḥ /
svādhyāyastattvaveditvaṃ viṣṇupūjāratiḥ smṛtiḥ

3.4.125

daityānāṃ bāhuṣāḷitvaṃ mātsaryaṃ yuddhasatkriyā /
nītiśāstrapraveditvaṃ śivapūjāratiḥ smṛtiḥ

3.4.126

varṇāśramācāravattvaṃ svādhyāyo bhaktiracyute /
śive sūrye tathā devyāṃ svabhāvo mānuṣaḥ smṛtaḥ

3.4.127

anādivaiṣṇavā eva devatāstu svabhāvataḥ /
viparītāstato daityāḥ sadaivānādikālataḥ

3.4.128

mānuṣā miśramatayo vimiśragatayo 'pi ca /
ityādivākyasandarbhe jñāyate 'nādiyogyatā

3.4.129

yadyanādirviśeṣo na sāmprataṃ kathameva saḥ /
adṛṣṭādeva cādṛṣṭaṃ svīkṛtaṃ savarvādibhiḥ

3.4.130

ākasmiko viśeṣaścedadṛṣṭe kvacidiṣyate /
sarvatrākasmikatvaṃ syānnādṛṣṭāpekṣatā bhavet /
adṛṣṭāśced viśeṣo 'yamanāditvaṃ kuto na tat

3.4.131

nacānyabhedavad viṣṇau bhedastaddarśināmapi /
dṛśyate pratyabhijñaiva bahurūpeṣu dṛśyate

3.4.132

bahutvaṃ ca viśeṣeṇa na bhedena kathañcana /
pratyabhijñā ca yeṣāṃ na te 'pi tanmuṣyadṛṣṭayaḥ

3.4.133

bhedaṃ naiva prapaśyanti bhedamanyebhya eva ca /
paśyantyevaṃ haristeṣāṃ sandarśayati nānyathā

3.4.134

evaṃ bṛhatsaṃhitāyāṃ vacanaṃ na purāṇagam /
lokadarśanavādyeva vedarodhāya śaknuyāt

3.4.135

aparīkṣitadṛṣṭiśca parīkṣāpūrvadarśanam /
niṣeddhuṃ śaknuvādyeva vedarodhāya śaknuyāt

3.4.136

na ca niścitabhedasya darśane 'sti purāṇagam /
vākyaṃ kvaciddhi sammugdhadarśanaṃ tatra gamyate

3.4.137

aparīkṣitamevātra vedhādikamadhīśituḥ /
parīkṣādarśane naiva dṛśyate kenacit kvacit

3.4.138

nirdoṣameva taṃ brahmā dadarśāśeṣarūpiṇam /
nirdoṣameva rudro 'drāṅ nirdoṣaṃ taṃ purandaraḥ

3.4.139

nirdoṣāṇyasya rūpāṇi dṛṣṭānyevaṃ surottamaiḥ /
anye sadoṣāḥ sarve 'pi nirdoṣo harirekalaḥ /
iti barkuśruteścaiva sadoṣaṃ nāsya darśanam

3.4.140

aviddho viddhavad viṣṇurajāto jātavanmṛṣā /
abaddho baddhavaccaiva darśayatyamitadyutiḥ /
iti paiṅgiśrutiścaiva prāha nirdoṣatāṃ hareḥ

3.4.141

aparīkṣitadṛṣṭayaiva sadoṣo dṛśyate hariḥ /
parīkṣādarśane naiva dṛśyo doṣo hareḥ kvacit /
iti paiṅgiśrutiścāha pramāṇaṃ hi parīkṣitam

3.4.142

na parīkṣānavasthā syāt sākṣisiddhe tvasaṃśayāt /
mānase darśane doṣāḥ syurnavai sākṣidarśane /
sudṛḍho nirṇayo yatra jñeyaṃ tat sākṣidarśanam

3.4.143

icchā jñānaṃ sukhaṃ duḥkhabhayābhayakṛpādayaḥ /
sākṣisiddhā na kaściddhi tatra saṃśayavān kvacit /
yat kvacid vyabhicārī syād darśanaṃ mānasaṃ hi tat

3.4.144

manaścakṣurdarśanāderapi yatraiva sākṣiṇā /
prāmāṇyaṃ sugṛhītaṃ syāt tat parīkṣitadarśanam

3.4.145

na jñānadṛṣṭimātreṇa prāmāṇyaṃ tasya dṛśyate /
niyamena sukhādyeṣu prāmāṇyaṃ sākṣigocaram

3.4.146

svaprāmāṇyaṃ sadā sākṣī paśyatyeva suniścayāt /
jñānasya grāhakeṇaiva sākṣiṇā mānatāmiteḥ

3.4.147

doṣābhāve pramāṇatvaṃ doṣābhāvasya sākṣiṇā /
niścitatvaṃ kvaciccaiva svataḥ prāmāṇyamiṣyate

3.4.148

ato na sarvamānānāṃ prāmāṇyaṃ niścitaṃ bhavet /
sākṣiṇā niścitaṃ yatra tat prāmāṇyasvalakṣaṇam

3.4.149

na hi kaścit sukhādyeṣu saṃśayaṃ kurute janaḥ /
nacaivākhilamānāni niścinotyakhilo janaḥ

3.4.150

tasmādanubhavārūḍhaṃ kimarthamupalapyate /
doṣābhāvādikaṃ caiva sākṣī samyak prapaśyati

3.4.151

tat parīkṣitamānena na doṣo viṣṇavi kvacit /
aparīkṣitadṛṣṭistu kasminnarthe na vidyate

3.4.152

tat pratyakṣaviruddhārthe nāgamasyāpi mānatā /
upajīvyamakṣajaṃ yatra tadanyatra viparyayaḥ

3.4.153

laukike vyavahāre 'tra pratyakṣasyopajīvyatā /
avatārādidaṣṭau syādāgamasyopajīvyatā

3.4.154

āgamena hi viṣṇutvaṃ jñātvā doṣo 'tra kalpyate /
na cet syāt doṣavānanyaḥ śāstrasiddhaṃ hi lakṣaṇam

3.4.155

kasyacid doṣavattvaṃ syāditimātre 'kṣajaṃ bhavet /
na viṣṇordeṣavattve hi pratyakṣaṃ vartate svataḥ

3.4.156

kecit paśyanti doṣānityatrāpi syānnacākṣajam /
paurāṇaṃ vākyamevātra tacchrutyaiva viruddhayate

3.4.157

purāṇasyopajīvyaśca veda eva nacāparaḥ /
tadvirodhe kathaṃ mānaṃ tat tatra ca bhaviṣyati

3.4.158

aparīkṣitadṛṣṭiśca kathamevākṣajaṃ bhavet /
yadyevaṃ devadattādibhramaḥ kiṃ nākṣajaṃ bhavet

3.4.159

yāvacchakti parīkṣāyāmupajīvyasya bādhane /
doṣo nāśodhite doṣa upajīvyatvamasvalam

3.4.160

bhrame 'pyabhramabhāgo 'sti tanmātramupajīvya hi /
bādhakajñānavṛttiḥ syānnacaivaṃ suparīkṣite /
sarvaṃ tadupajīvyaiva pramāṇaṃ vartate yataḥ

3.4.161

kathaṃ brahmeti tajjñeyaṃ sarvajñatvādilakṣaṇam /
vihāya yasmātkasmāccit svarūpasyaiva ced yadi

3.4.162

upajīvyatvametasmād vyāvṛttaṃ yāvatā bhavet /
tāvataivopajīvyatvaṃ svarapasyaiva na kvacit

3.4.163

sarvalakṣaṇayuktaṃ tu svarūpaṃ yadi bhaṇyate /
astu no naiva hāniḥ syāt svapakṣaścāyamañjasā

3.4.164

yasmādanvita evārthaḥ śabdānāmapi sarvaśaḥ /
viśeṣasāmanyatayā svarūpamakhilaṃ bhavet

3.4.165

purovartitvapūrvāṇi devadattādikabhrame /
vyāvartayanti tadrūpaṃ caitramātrad vinaiva hi

3.4.166

brahmaṇo nirviśeṣatvād vyāvartayati kiṃ punaḥ /
yasmātkasmāccidapyarthāt tāvaccet siddhasādhanam

3.4.167

cinmātratvaṃ ca naiveṣyamaviśeṣatvavādinaḥ /
tāvanmātraṃ yadīṣyaṃ syāt sarvajñatvaṃ kuto na tat

3.4.168

cinmātrābhedasādhye 'pi siddhaṃ tat prativādinaḥ /
svābhedāṅgīkṛtereva cittvaṃ svasyāpi yanmatam

3.4.169

sarvāpekṣatayā sarvajñatvamityeva tannahi /
iti ceccetanatvaṃ ca jñatvaṃ na jñeyavarjitam

3.4.170

svajñeyatvaṃ ca naivāsau manyate saviśeṣataḥ /
svaśabdo 'pi parāpekṣastasmād vyāvṛttireva hi /
svaśabdārtha iti proktaḥ svarūpaṃ nāma kiṃ na cet

3.4.171

rūpaśabdena pūrṇatvāt tacca sāmānyatāvacaḥ /
na svarūpābhidhāyi syād vaiyarthyaṃ svaravasya yat

3.4.172

cetanasya svabhāvo hi caitanyamiti gīyate /
tasmād viśeṣabāhulyaṃ caitanyasya viśeṣataḥ

3.4.173

na jñeyajñātṛhīnaṃ hi jñānaṃ nāma kvacid bhavet /
jñeyajñānavihīnaśca jña ityatra ca na pramā

3.4.174

jñātṛjñeyavihīnaṃ ca jñānaṃ ced bhoktṛbhojyataḥ /
hīnaṃ bhojanameva syāt tāḍanaṃ kartṛtāḍyataḥ

3.4.175

nityatvāt tādṛśaṃ ca syāditi cennityavāgapi /
vācyavaktṛvihīnā syānnahi sā caiva tādṛśī

3.4.176

draṣṭāro vedavāco hi santi vācyāni cāñjasā /
nityo draṣṭā ca vācyaśca bhagavāneva ca svayam

3.4.177

na hi vaktṛvihīnā ca vācyahīnāpi vāk kvacit /
jñātṛjñeyavihīnaṃ ca jñānamevaṃ na tad bhavet

3.4.178

na hi nityo 'pi vaktāsti vākyavācyavivarjitaḥ /
jñānajñeyavihīnaśca jño 'pyevaṃ naiva vidyate

3.4.179

kiñca sarvavilopaśca kena mānena gamyate /
sarveṇa saha tad vākyāmarthaśca yadi gṛhyate /
tadabhāvena sarvasya nāpalāpo bhavet tadā

3.4.180

na gṛhyate ced tannyāyādapalāpo na hi kvacit /
upapattivihīnasya vākyasyārtho na gamyate

3.4.181

upakramādiliṅgānāṃ balīyo hyuttarottaram /
śrutyādau pūrvapūrvaṃ ca brahmatarkavinirṇayāt

3.4.182

pratyakṣamupapattiśca bahavaścāgamā yadā /
viruddhayante nacārtho 'sti yatra liṅgavirodhitā

3.4.183

sa evārthaḥ kathaṃ grāhya upapanne 'virodhinī /
mukhyārthe vidyamāne tu kva sāvarjñyaṃ niṣiddhayate

3.4.184

ataḥ sarvaguṇairyuktaṃ brahmāṅgīkāyarmeva hi /
apalāpo 'pi sarvasya na kathañcana yujyate

3.4.185

anādiyogyatā coktā tena grāhyaiva sarvathā /
muktānāṃ tāratamyaṃ ca mānairuktairna cālyate

3.4.186

jñānino 'pi yato nityaṃ kurvanti śubhameva hi /
tāratamyaṃ tu muktau ca tenaivādhyavasīyate

3.4.187

tāratamyaṃ na cenmuktau kutaḥ kuryuḥ śubhaṃ punaḥ /
kṛcchreṇāpi tapo jñānaṃ karmāpyete caranti hi

3.4.188

bibhyati smāśubhānnityaṃ sakāmāśca śubhe sadā /
na ca svabhāva evāyaṃ bhayapūrvapravṛttitaḥ /
kṛcchreṇācaraṇāccaiva śubhasyaiva punaḥ punaḥ

3.4.189

tādṛśo 'pi svabhāvaścedajñasyāpi bhavet tathā /
phalavattve pramāṇaṃ cet tatra jñasya samaṃ hi tat

3.4.190

niṣkāmaṃ jñānapūrvaṃ ca nivṛttamiha cocyate /
nivṛttaṃ sevamānastu brahmābhyeti sanātanam

3.4.191

śubhenānandavṛddhi syādghrāsaścaivāśubhena hi /
jñānino 'pi yatastena kartavyaṃ śubhameva taiḥ

3.4.192

upāste sa ya ātmānaṃ kṣīyate nāsya karma ha /
asmāddhayevātmano yadyat kāmayet sṛjate ca tat

3.4.193

avidvān bahukarmāpi hyantavat phalamāpnuyāt /
yadeva vidyayā kuryāt tadeva hyativīryavat /
ityādivākyasāmarthyāt tāratamyaṃ vimuktigam

3.4.194

nacātropāsakasyaiva phalamakṣayamucyate /
na hi jñānaṃ vinā kvāpi phalasyākṣayatā bhavet /
jñānadvāreṇa cet tasya nāsmatpakṣapratīpatā

3.4.195

jñānottarasyaivamapi hyakṣayatvaṃ nacānyathā /
pūrvabhāviśubhānāṃ hi jñānenaiva kṛtārthatā

3.4.196

prārabdhānāṃ tu bhogena tajjñānottarakarmaṇām /
muktāvanupraveśaḥ syādanyathā tatkṛtirnahi

3.4.197

jñānāt pūrvāṇi sarvāṇi śubhāni jñānasiddhaye /
akāmyāni niṣiddhāni jñānarodhāya bhuktaye

3.4.198

yogyatāyā balād yacca śubhabāhulyamāditaḥ /
jñānabāhulyamevaitat kuryānnānyasya kāraṇam

3.4.199

jñānasya bhaktibhāgatvād bhaktirjñānamitīryate /
jñānasyaiva viśeṣo yad bhaktirityabhidhīyate

3.4.200

parokṣatvāparokṣatve viśeṣau jñānagau yathā /
snehayogo 'pi tadvat syād viśeṣo jñānagocaraḥ

3.4.201

ityābhiprāyataḥ prāyo jñānameva vimuktaye /
vadanti śrutayaḥ so 'yaṃ viśeṣo 'pi hyudīryate

3.4.202

bhaktirjñānamiti kvāpi na hi dveṣayutā dṛśiḥ /
puruṣārthāya bhavati sarvaśrutivirodhataḥ

3.4.203

cetanasya dvayaṃ bhogyaṃ saṃsāro muktireva ca /
saṃsārastrividhastatra svargo madhyamadhastathā

3.4.204

muktiśca dvividhā tatra sukhaṃ nityaṃ tathāparam /
nityaduḥkhamiti jñeyaṃ sādhanaṃ saṃsṛtāvapi /
kāmyaṃ karma niṣiddhaṃ ca sājñānamiti niścayaḥ

3.4.205

dveṣo bhaktiśca muktau tu muktidvayavidhāyakam /
iti paiṅgiśruterdveṣo naiva sanmuktikāraṇam

3.4.206

asanmukteḥ kāraṇaṃ ca muktāvityatra keśavaḥ /
muktiśabdodito mokṣaṃ svabhaktānāṃ karoti yat

3.4.207

dveṣato 'pi vimuktiścenmahātātparyarodhanam /
bhaktayā prasannato devānmuktirityeva tadguṇān /
vadanti śrutayaḥ sarvāḥ purāṇānyāgamā api

3.4.208

yadi dveṣeṇa muktiḥ syād vaktavyo doṣasañcayaḥ /
smartavyo bhagavān nityamityarthenaiva hi kvacit /
dveṣādiva guṇānāha purāṇe kruddhavākyavat

3.4.209

yathā kruddhaḥ pitā putraṃ maretyākṣepapūrvakam /
proktasyānyasya kṛtyarthaṃ vadatyevaṃ purāṇagam

3.4.210

vākyaṃ śrutivirodhena svavirodhena cāñjasā /
bahvāgamavirodhācca na dveṣānmuktivācakam

3.4.211

tamo dveṣeṇa saṃyānti bhaktayā muktiṃ tathaiva ca /
viṣṇau viṣṇuprasādena vilomatvena cāñjasā /
iti ṣāḍguṇyavacanamapyuktārthaniyāmakam

3.4.212

mahātātparyarodhe ca kathaṃ vākyaṃ pramāṇatām /
yāti sarvārtharūpaṃ hi mahātātparyamiṣyate

3.4.213

vācakatvaṃ hi tātparyaṃ yadarthā akhilā ravāḥ /
so 'rthaḥ kathaṃ parityājya ekaśabdasya saṃśaye /
ato vijñānabhaktibhyāṃ puruṣārthaḥ paro bhavet

3.4.214

yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau /
tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ

3.4.215

bhaktyā jñānaṃ tato bhaktistato dṛṣṭistataśca sā /
tato muktistato bhaktiḥ saiva syāt sukharūpiṇī

3.4.216

bhaktayā prasanno bhagavān dadyājjñānamanākulam /
tayaiva darśanaṃ yātaḥ pradadyānmuktimetayā

3.4.217

nāhaṃ vedairna tapasā na dānena nacejyayā /
śakya evaṃvidho draṣṭuṃ pradadyānmuktimetayā

3.4.218

bhaktayā tvananyayā śakya ahamevaṃvidho 'rjuna /
jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣyuṃ ca parantapa

3.4.219

ityādivākyataścaiva so 'yamuktārtha īyate /
na ca prasādamāpnoti dveṣād bhaktyā tamāpnuyāt /
iti dṛṣṭānusāritvamapyasminnartha īyate

3.4.220

ye pṛthag vihitā viṣṇorguṇā vedena sādaram /
ta eva dṛṣṭavailomyādaṅgīkāryā nacāparam

3.4.221

anyad dṛṣṭānusāreṇa vāsudeve 'pi gṛhyate /
doṣābhāvāśca ye vedairuditā avihāya tān

3.4.222

anuktā apica grāhyā mahātātparyaśaktitaḥ /
evaṃ bṛhatsaṃhitāvāk siddhānto hi tadīritaḥ

3.4.223

tāratamyena tadbhakteṣvapi bhaktirviniścayāt /
kartavyaiṣāpi tadbhaktirlokavedānusārataḥ

3.4.224

yo hi bhaktaḥ pradhāne syāt tadīyeṣvapi bhaktimān /
dṛśyate 'sau niyamato viparīto viparyaye

3.4.225

vyabhicāro yadi kvāpi bhaktihrāso 'tra kalpyate /
bhaktidoṣo hyasau yanna tadbhakteṣvapi bhaktimān

3.4.226

tāratamyena teṣvaddhā bhaktirdṛṣṭānusārataḥ /
viṣṇuprasādānusārāt kāryā doṣastadanyathā

3.4.227

svaprītyanusṛtau prītirloke 'pyaddhaiva dṛśyate /
tāratamyaparijñānamapyetenaiva sādhanam

3.4.228

lakṣmīviriñcavāṇīśagirijendrāṅgirassutāḥ /
sūryādayaśca kramaśo bhagavatprītigocarāḥ

3.4.229

teṣu bhaktiḥ krameṇaiva kāryā nityaṃ mumukṣubhiḥ /
sarve 'pi guravaścaite puruṣasya sadaiva hi

3.4.230

tasmāt pūjyāśca namyāśca dhyeyāśca parito harim /
iti ṣāḍguṇyavacanādapyeṣo 'rtho 'vasīyate

3.4.231

haribhaktiḥ krameṇaiva tadīyeṣu harismṛtiḥ /
haristutistatsmṛtiśca tatstutirharipūjanam

3.4.232

tatpūjāvihitatyāga iti mukteḥ krameṇa hi /
niyamāt sādhanānyeva nityasādhyāni cākhilaiḥ

3.4.233

iti pravṛttavacanaṃ sādhanasya vinirṇaye /
pravṛtte pañcarātre hi sādhanasyātiniścayaḥ

3.4.234

haridveṣo na śubhada ;saddveṣatvād yathā guroḥ /
kramād bhaktirhariprītikāraṇaṃ tatpriyaupagā /
bhaktiryato yathā svasminnityādyā yuktiratra ca

3.4.235

prādhānyatāratamyānusāriṇī bhaktiruttamā /
prītidaiva hareryasmād bhaktiḥ sā svopagā yathā

3.4.236

iti vā jñānakarmādiphalaṃ caiṣu kramopagam /
svātantryatāratamyena phalaṃ hi phalināṃ bhavet

3.4.237

aśubhaṃ tvaśubhe 'pyeṣāṃ svātantryāt prītito hareḥ /
ājñayā cānyagaṃ naiva bhogāya bhavati kvacit

3.4.238

puṇyamevāmumāpānoti na devān pāpamāpnuyāt /
ityādiśrutayo mānamukte 'rthe yuktayo 'parāḥ

3.4.239

upāsanādharmaphalaṃ yato dehāntare sthitiḥ /
vāsudevājñayā caiva pūrvakarmānusārataḥ

3.4.240

prerayanti hi te jīvān puṇyapāpeṣu nityaśaḥ /
arāgadveṣataścaiva kathaṃ doṣānavāpnuyuḥ

3.4.241

haryājñākaraṇādeva puṇyamebhiravāpyate /
haripūjeti coddeśāt kathaṃ na śubhamāpnuyuḥ

3.4.242

ato yathākramaṃ dharmajñānayoḥ phalamañjasā /
sarvaprāṇigataṃ devāḥ prāpnuvantyā viriñcataḥ

3.4.243

devā eva hi devānāṃ viśiṣṭā viniyāmakāḥ /
brahmā tvakhiladevānāṃ narāṇāṃ ca niyāmakaḥ /
ataḥ sarvaguṇāneṣa prāpanotyadhikamanyataḥ

3.4.244

dravyasvātantryavijñānaprayatnairadhikaṃ phalam /
devānāmanyagaṃ cāpi teṣu yad brahmaṇo hi tat

3.4.245

bṛhattantroditaṃ vākyaṃ hariṇā phalanirṇaye /
loke 'pyetādṛśaguṇaiḥ phalādhikyaṃ hi dṛśyate

3.4.246

evañca kalipūrvāṇāmasurāṇāṃ mahat phalam /
aśubheṣu sadaiva syānmithyājñānādikeṣu hi

3.4.247

śubhāśubhaphalaṃ devā asurāśca samāpnuyuḥ /
krameṇaiva yathāśakti yathā ye ye prayojakāḥ

3.4.248

prerakā api pāpānāṃ na devāḥ pāpamāpnuyuḥ /
iti prakāśikāyāṃ hi provāca harirañjasā

3.4.249

yadyapyevaṃ surāṇāṃ ca daityānāṃ ca mahat phalam /
śubhāśubhebhya evañca kartuśca syād yathoditam

3.4.250

tasmānnirayamānuṣyasvargamuktyupabhoginaḥ /
mānuṣottamamārabhya devāstu nirayaṃ vinā

3.4.251

asurāstu vinā muktiṃ tamo 'ndhamapi cāpnuyuḥ /
iti tattvavivekoktaṃ svayaṃ bhagavatā vacaḥ

3.4.252

jñānadā apicācāryā viśeṣāt phalamāpnuyuḥ /
muktāvaṣṭaguṇaṃ śiṣyād gururāpanoti śobhanam

3.4.253

tadgururdviguṇaṃ tasmāt sārdhaṃ tāvat tato 'pare /
devāḥ sahasraguṇitaṃ kramāt tasmād yathottaram

3.4.254

brahmā mahaughaguṇitamevaṃ phalavinirṇayaḥ /
ityāha bhagavāñchāstre guruvṛttābhidhe svayam /
yuktaṃ ca tanna godātā gomātraphalamāpnuyāt

3.4.255

ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati /
bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ

3.4.256

na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ /
bhavitā na ca me tasmādanyaḥ priyataro bhuvi /
ityāha bhagavānevamapi pātramapekṣyate

3.4.257

evamevāvirodhena prārabdhasyaiva karmaṇaḥ /
jñānaṃ dṛṣṭaphalaṃ proktaṃ muktiścehaiva labhyate

Original text: Anuvyākhyāna a Dvaita verse commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc