અનુવ્યાખ્યાન · અધ્યાય 4.1

॥ ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે શ્રીમદ્બ્રહ્મસૂત્રાનુવ્યાખ્યાને તૃતીયો ઽધ્યાયઃ ॥
સમન્વયાવિરોધાભ્યાં સિદ્ધે વસ્તુનિ સાધને ।
વિચારિતેષ્વશેષેષુ સાધનેષુ વિશેષતઃ

નિત્યશઃ કાર્યમત્યન્તમવશ્યં ભાવિ સાધનમ્ ।
ચિન્ત્યતે પ્રથમં તત્ર શ્રવણાદિસકૃત્ક્રિયા

આવૃત્તિર્વેતિ સન્દેહે કર્તવ્યાઽવૃત્તિરેવ હિ ।
ઉપદેશો ઽતત્ ત્વમસીત્યાદિર્હ્યસકૃદેવ યત્

લિઙ્ગાલ્લાતવ્યતઃ પૂર્વમૃજોબર્રહ્મત્વતઃ શતાત્ ।
શુશ્રાવોગ્રતપા નામ યોગ્યો રુદ્રપદસ્ય યઃ

સાર્દ્ધં પરાર્દ્ધં વિષ્ણોસ્તુ ગુણાન્ ભક્તયા સદોદ્યતઃ ।
તત્ત્રિભાગમુપાસાં ચ ચક્રે સમ્ભૃતમાનસઃ

દશમન્વન્તરં શક્રપદયોગ્યો ગરુત્મતઃ ।
પદયોગ્યાત્ સુમનસઃ સુનન્દો નામ ચાશૃણોત્ ।
ઉપાસાં ચક્ર ઉદ્યુક્તો મન્વન્તરચતુષ્યયમ્

સૂર્યાચન્દ્રમસોશ્ચૈવ પદયોગ્યૌ સુતેજસૌ ।
સુરૂપઃ શાન્તરૂપશ્ચ મન્વન્તરચતુષ્યયમ્ ।
અશૃણ્વતાં સુમનસો મન્વન્તરમુપાસતામ્

તતઃ પ્રોક્તાસ્તુ તે સર્વે ભક્તયોગ્રતપઆદયઃ ।
અપશ્યન્ પરમં વિષ્ણું તત્પ્રસાદેધિતાઃ સદા ।
ઇત્યુક્તં વિષ્ણુના સાક્ષાદ્ ગ્રન્થે સત્તત્વસઞ્જ્ઞિતે

આત્મેતિ નામ કથિતં સાક્ષાન્નારાયણસ્ય હિ ।
આત્મા બ્રહ્મ મહાંસ્તારઃ પરમેશઃ શુચિશ્રવાઃ

વિષ્ણુર્નારાયણો ઽનન્ત ઇતિ શ્રીપતિરીર્યતે ।
ઇતિ પિઙ્ગશ્રુતિશ્ચૈવ તથૈવ પરમશ્રુતિઃ

ઓમાત્મા ભગવાન્ વિષ્ણુરાત્માનન્દો ઽક્ષરઃ સ્વરાટ્ ।
વિશ્વત્રાતા નૃસિંહો ઽજો નારાયણ ઉરુક્રમઃ

અનસૂયા તથૈવાત્રેર્જજ્ઞે પુત્રાનકલ્મષાન્ ।
દત્તં દુર્વાસસં સોમમાત્મેશબ્રહ્મસમ્ભવાન્

ઇતિ ભાગવતે ચૈવ તસ્માદાત્મા જનાર્દનઃ ।
તસ્માદુપાસ્યો વિષ્ણુરિતિ જ્ઞાતવ્યઃ સજ્જનૈઃ સદા

તથૈવોપાસતે સન્તસ્તથૈવોપદિશન્તિ ચ ।
આદાનાર્થત્વતશ્ચાયમાત્મશબ્દઃ પતિં વદેત્ ।
સ્વામી મે વિષ્ણુરિત્યેવ નિત્યદોપાસ્યમઞ્જસા

સ્વામી વિષ્ણુરિતિ ધ્યાનં વિશેષણવિશેષ્યતઃ ।
કર્તવ્યં સર્વથૈવૈતન્ન કથઞ્ચન વિસ્મરેત્

ઇતિ સત્તત્ત્વવચનં ષાડ્ગુણ્યવચનં પરમ્ ।
મમ સ્વામી હરિર્નિત્યં સર્વસ્ય પતિરેવ ચ ।
ઇતિ ધ્યેયઃ સર્વદૈવ ભગવાન્ વિષ્ણુરવ્યયઃ

પ્રતીકવિષયત્વેન ન કાર્યા વિષ્ણુભાવના ।
પ્રતીકં નૈવ વિષ્ણુર્યન્મિથ્યોપાસા હ્યનથર્દા

યો ઽન્યથા સન્તમાત્મેશમન્યથા પ્રતિપદ્યતે ।
કિં તેન ન કૃતં પાપં ચોરેણાત્માપહારિણા

યો ઽન્યથા સન્તમાત્માનમન્યથા પ્રતિપદ્યતે ।
કિં તેન ન કૃતં પાપં ચોરેણેશાપહારિણા

યો ઽન્યથૈવ સ્થિતં વિષ્ણુમન્યથા પ્રતિપદ્યતે ।
કિં તેન ન કૃતં પાપં ચોરેણ બ્રહ્મચારિણા

સ્વાત્માનં પ્રતિમાં વાપિ દેવતાન્તરમેવ વા ।
ચેતનાચેતનં વાન્યદ્ ધ્યાયેદ્ યઃ કેશવસ્ત્વિતિ ।
કિં તેન ન કૃતં પાપં ચારેણેશાપહારિણા

યો ઽન્યદ્ વિષ્ણુરિતિ ધ્યાયેજ્જાનીયાદ્ વા હરિં તથા ।
અન્ધે તમસિ મજ્જેત્ સ યત્ર નૈવોત્થિતિઃ ક્વચિત્

યો ઽન્યદ્ વિષ્ણુરિતિ ધ્યાયેદ્ વિષ્ણુરન્યદિતિ સ્મ વા ।
અન્યથા ધ્યાનદોષેણ મહાતમસિ મજ્જતિ

યો ઽન્યદ્ વિષ્ણુરિતિ ધ્યાયેદ્ વિષ્ણુરન્યદિતિ સ્મ વા ।
મહાતમસિ મગ્નસ્ય તસ્ય નૈવોત્થિતિઃ ક્વચિત્

યત્કિઞ્ચિદન્યથા સંસ્થમન્યથા ધ્યાતમઞ્જસા ।
ધ્યાતુર્મહાદોષકરં કિમુ સર્વેશ્વરો હરિઃ

યત્કિઞ્ચિદન્યથા સંસ્થમન્યથા જ્ઞાતમઞ્જસા ।
મહાદોષકરં વિષ્ણુઃ કિમુ સર્વેશ્વરેશ્વરઃ

યત્કિઞ્ચિદન્યથા સંસ્થમન્યથા જ્ઞાતમઞ્જસા ।
અનર્થકારણં લોકે કિમુ સર્વેશ્વરેશ્વરઃ

ન કિઞ્ચિદન્યથા જ્ઞેયં ધ્યેયં વા તેન કુત્રચિત્ ।
કિમુ સર્વોત્તમો વિષ્ણુર્જ્ઞેયો નીચતયા ક્વચિત્

તસ્માદ્ વસ્તુ યથારૂપં જ્ઞેયં ધ્યેયં ચ સર્વદા ।
કારણં પુરુષાર્થસ્ય નાન્યથા ભવતિ ક્વચિત્

ઇતિ શ્રુતિપુરાણોક્તિબલતો ન પ્રતીકતા ।
ધ્યેયા વિષ્ણોઃ ક્વચિદ્ યસ્માન્મિથ્યાજ્ઞાનમનર્થદમ્

ઇત્યભિપ્રેત્ય ન હિ સ ઇત્યાહ ભગવાન્ પ્રભુઃ ।
પ્રતીકસંસ્થિતત્વેન ધ્યેયો વિષ્ણુર્નચાન્યથા

બ્રહ્મેતિ ચ સદા ધ્યેયો ભગવાન્ વિષ્ણુરઞ્જસા ।
ઉત્કૃષ્ટો બ્રહ્મશબ્દાર્થઃ પૂર્ણત્વં બ્રહ્મતા યતઃ

આધિવ્યાધિનિમિત્તેન વિક્ષિપ્તમનસો ઽપિ તુ ।
ધ્યેયૈવ બ્રહ્મતા નિત્યં વિષ્ણોર્ભક્તયા નિરન્તરમ્ ।
ઇતિ પ્રકાશિકાયાં ચ વચનં વિષ્ણુનેરિતમ્

નાત્મેતિ સૂત્રમીશસ્ય જીવત્વપ્રતિપાદકમ્ ।
આત્મશબ્દં યતો હેતું કૃત્વા જીવં ન્યવારયત્ ।
સ્વશબ્દાત્ પ્રાણભૃચ્ચૈવ નોક્ત ઇત્યેવ વેદરાટ્

યદ્યાત્મશબ્દો જીવે ઽપિ કથં સ વિનિવારયેત્ ।
આત્મશબ્દોદિતસ્તસ્માદ્ વિષ્ણુરેવ નચાપરઃ

આત્મબ્રહ્માદયઃ શબ્દાસ્તમૃતે વિષ્ણુમવ્યયમ્ ।
ન વદન્તિ યતો નાપ્તા ક્વાપિ તૈર્ગુણપૂર્ણતા ।
નારાયણાધ્યાત્મગતમિતિ યદ્ વૈષ્ણવં વચઃ

યદિ જીવેશયોર્વેદપતિરૈક્યં ચ મન્યતે ।
આત્મશબ્દં કથં તસ્માન્નિવારયતિ યુક્તિતઃ

ભેદસ્ય વ્યપદેશં ચ સ્થિતિં ચાદનમેવ ચ ।
ભેદદાર્ઢ્યે હેતુમાહ સતાત્પર્યં જગત્પતિઃ

વ્યાવહારિકભેદશ્ચેત્ ક્વાસાવવ્યાવહારિકઃ ।
વ્યાવહારિકમિત્યેવ વચનં વ્યાવહારિકમ્

ઉત નેતિ વિકલ્પે તુ યદિ સ્યાદ્ વ્યાવહારિકમ્ ।
તસ્યાપિ બાધ્યતા ચેત્ સ્યાદ્ ભેદઃ સ્યાત્ પારમાર્થિકઃ

અવ્યાવહારિકત્વં ચેદ્ ભેદો ઽયં સત્યતાં ગતઃ ।
એકસ્યાસત્યતાયાં હિ દ્વયોરેવ વિરુદ્ધયોઃ ।
અન્યસ્ય સત્યતૈવ સ્યાદિતિ કેન નિવાર્યતે

અસત્યં નોક્તમિત્યુક્તે સત્યમુક્તમિતિ પ્રજાઃ ।
જાનન્ત્યુક્તં તુ નો સત્યમિત્યુક્તે ઽસત્યતામપિ

ન સ્વપ્ને ઽપિ દ્વયં મિથ્યા તત્રૈકં સત્યમેવ હિ ।
ભાવાભાવાવુભૌ તત્ર કથં મિથ્યા ભવિષ્યતઃ

ભાવસ્ય હિ નિષેધે તુ નાભાવસ્ય નિષેધનમ્ ।
સ્વવાચો ઽસત્યતા ચેત્ સ્યાત્ તસ્માદ્ ભેદસ્ય સત્યતા

તસ્માજ્જીવેશયોર્ભેદ ઉક્તન્યાયેન ગમ્યતે ।
એતસ્માદાત્મશબ્દો ઽયં પરમાત્માભિધા ભવેત્

પ્રતીકવિષયત્વેન વિષ્ણુદૃષ્ટિર્ન તદ્ ભવેત્ ।
પ્રતીકે વિષ્ણુરિત્યેવ તસ્માત્ કાર્યા હ્યુપાસના

ન ચ વિષ્ણુઃ પ્રતીકં યત્ તસ્માન્નાત્મેત્યુપાસના ।
ઇતિ પક્ષો યદા બ્રહ્મદૃષ્ટિશ્ચાત્ર વિરુદ્ધયતે ।
સ નેતિ યુક્તિસ્તત્રાપિ સમેત્યુક્તવિરુદ્ધતા

યદ્યપ્યુત્કર્ષમાત્રેણ હ્યતદ્ભવે ઽપ્યુપાસના ।
ઉત્કર્ષ આત્મનો ઽપિ સ્યાચ્ચેતનત્વાદચેતનાત્ ।
તસમાદતત્ત્વં નોપાસ્યમિતિ વેદવિદો મતમ્

ઉત્કર્ષાદ્ બ્રહ્મતાધ્યાને યદિ સ્યાત્ ફલમઞ્જસા ।
બ્રહ્મણો નીચતાધ્યાનાદનર્થઃ કિં ન જાયતે

અચેતનસ્ય બ્રહ્મત્વધ્યાને તુષ્યિર્નહિ ક્વચિત્ ।
નીચસ્ય સ્વાત્મતાધ્યાને કુપ્યતિ બ્રહ્મ લોકવત્

ચણ્ડાલો નૃપ ઇત્યુક્તે નૃપશ્ચણ્ડાલ ઇત્યપિ ।
કો વિશેષઃ પરિજ્ઞાતે નૃપેણ સ્યાત્ કથઞ્ચન

પુરતો નરદેવસ્ય ચણ્ડાલો યદિ પૂજ્યતે ।
રાજવત્ કિં ન કોપઃ સ્યાદ્ રાજ્ઞો લોકે હિ પશ્યતિ

રાજ્ઞસ્તુ પુરતઃ પ્રોક્તે ચણ્ડાલં નૃપ ઇત્યપિ ।
આત્માનં સ ઇતિ પ્રોક્તમિતિવદ્ધયેવ કુપ્યતિ

અભેદે નૈતયોર્ધ્યાને કો વિશેષો વચસ્યપિ ।
અયં રાજા ત્વમિત્યુક્તે ચણ્ડાલે ઽથ નૃપે ઽપિ ચ ।
ચણ્ડાલ ઇતિ તુ પ્રોક્તે સમમેવ હિ દૂષણમ્

ધ્યાતે ત્વેકસ્ય તદ્ભાવે તદ્ભાવો ઽન્યસ્ય કિં ન તત્ ।
નચૈવ તદવિજ્ઞાતં સર્વજ્ઞબ્રહ્મણા ક્વચિત્

તસ્માદપેશલં સર્વમન્યસ્ય બ્રહ્મતાવચઃ ।
તસ્માદ્ યથોક્તમાર્ગેણ બ્રહ્મોપાસ્યં મુમુક્ષુભિઃ

તથોપાસ્યાઞ્જસા દૃષ્ટં બ્રહ્મ પાપં ચ ભસ્મસાત્ ।
કરોતિ નિખિલં પૂર્વં પાશ્ચાત્ત્યસ્યાપ્યસઙ્ગતામ્ ।
કરોતિ તદ્દ્વિષશ્ચૈવં પુણ્યનાશો ઽપ્યસઙ્ગતા

યદેવ વિદ્યયેત્યત્ર પૂર્વોક્તાદ્ધિ વિશિષ્ટતે ।
પૂર્વં સ્વર્ગાદિલબ્ધ્યર્થં વીર્યવત્ત્વેન ચોદિતમ્ ।
કર્મ વિદ્યાયુતં પશ્ચાન્મોક્ષે વીર્યપ્રદં ત્વિતિ

તતો ભોગેન પુણ્યં ચ ક્ષપયિત્વેતરત્ તથા ।
બ્રહ્મદ્વિડ્ બ્રહ્મદર્શી ચ તમોમોક્ષાવવાપ્નુતઃ

બ્રહ્માણં શતકાલાત્તુ પૂર્વમારબ્ધસઙ્ક્ષયઃ ।
બ્રહ્મણસ્ત્વેવ તાવત્ત્વં પઞ્ચાશદ્ બ્રહ્મણસ્તથા ।
રુદ્રસ્ય વિંશદેવ સ્યાદિન્દ્રસ્યાર્કાદિકે દશ

અન્યેષાં બ્રહ્મમાત્રસ્ય ત્વન્ત આરબ્ધસઙ્ક્ષયઃ ।
બ્રહ્મણૈવ સહાતશ્ચ પરં નારાયણં વ્રજેત્ ।
ઇતિ સત્તત્ત્વવચનં સ્વયં ભગવતોદિતમ્