Language

ENहिગુ
Scripture Library

Anuvyakhyana · Chapter 3.3

3.3.1

|| iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne tṛtīyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ ||
vairāgyato bhaktidārḍhyaṃ tenopāsā yadā bhavet /
āparokṣyaṃ bhaved viṣṇoriti pādakramo bhavet

3.3.2

yuktito jñātavedārtho nirasya samayān parān /
parasparavirodhaṃ ca praṇudyāśeṣavākyagam

3.3.3

adhyātmapraṇavo bhūtvā tasya sannihitatvataḥ /
bahuyuktivirodhānāṃ bhānāt tatsahitaśruteḥ

3.3.4

virodhaṃ ca nirākṛtya śrutīnāṃ prāṇatastvagān /
parihṛtya virodhāṃśca tatprasādānurañjitaḥ

3.3.5

dehakartṛtvamīśasya jñātvā tatpitṛtāsmṛteḥ /
viśeṣasnehamāpādya sarvakartṛtvato 'dhikam

3.3.6

niṣpādya bahumānaṃ ca tadanyatrātiduḥkhataḥ /
utpādyādhikavairāgyaṃ tadguṇādhikyavedanāt

3.3.7

sarvasya tadvaśatvācca dārḍhyaṃ bhakteravāpya ca /
yatetopāsanāyaiva viśiṣṭācāryasampadā

3.3.8

kartavyā brahmajijñāsetyukte kimiti saṃśaye /
ata ityudite 'pyasya viśeṣānuktitaḥ punaḥ

3.3.9

sṛṣṭibandhanamokṣādikartṛtvasya śrutatvataḥ /
yato mokṣādidātāsāvato jijñāsya eva vaḥ /
ityāha tat paraṃ brahma vyāsākhyaṃ jñānaraśmimat

3.3.10

yenaiva bandhamokṣaḥ syāt sa ca jijñāsayā gataḥ /
suprasanno bhavedīśo jijñāsāto 'sya muktidā

3.3.11

mokṣādidatvamīśasya kathamevāvagamyate /
iti cecchāstrayonitvācchāstragamyo hi mokṣadaḥ

3.3.12

pratyakṣāvasitebhyaḥ syād yadi mokṣaḥ kathañcana /
kimityanādisaṃsāramagnāḥ sarvā imāḥ prajāḥ

3.3.13

yasmānniyamato duḥkhahāniḥ pratyakṣato bhavet /
dhāvantyeva tamuddiśya rājādyamakhilāḥ prajāḥ

3.3.14

anumānagamyato mokṣo yadi tasyānumaiva hi /
dṛṣṭapūruṣavanmokṣadātṛtāṃ vinivārayet

3.3.15

tacchāstragamya evaiko mokṣado bhavati dhruvam /
śāstragamyaśca nānyo 'sti mokṣadatvena keśavāt

3.3.16

mokṣado hi svatantraḥ syāt paratantraḥ svayaṃ sṛtau /
vartamānaḥ kathaṃ śaktaḥ paramokṣāya kevalam

3.3.17

anyāśrayeṇa yadyeṣa dadyānmokṣaṃ sa eva hi /
tenānanusṛto mokṣaṃ na dadyādanyavākyataḥ /
atastadarthamapi sa jñeyo viṣṇurmumukṣibhiḥ

3.3.18

yamevaiṣa iti śrutyā tameveti ca sādaram /
śāstrayonitvamasyaiva jñāyate vedavādibhiḥ

3.3.19

ya enaṃ viduramṛtā ityuktastu samudragaḥ /
tadeva brahma paramamiti śrutyāvadhāritaḥ

3.3.20

yataḥ prasūteti tataḥ sṛṣṭimāha tato hariḥ /
śāstrayonirnacānyo 'sti mukhyatastviti gamyate

3.3.21

śāstrayonitvametasya jñāyate hi samanvayāt /
samiti hyupasargeṇa paramukhyāthartocyate

3.3.22

evaṃ paramamukhyārtho nārāyaṇa iti śruteḥ /
nirdhāraṇāya nāśabdamiti vedapatirjagau

3.3.23

kathaṃ samanvayo jñeyaḥ svalpaśākhāvidāṃ nṛṇām /
vedā hyanantā iti hi śrutirāhāpyanantatām

3.3.24

anantavedanirṇītirmahāpraḷayavāridheḥ /
uttāraṇopametyasmānna jñeyo 'tra samanvayaḥ

3.3.25

iti śaṅkāpanodārthaṃ sa āha karuṇākaraḥ /
aśakyottaraṇatve 'pi hyāgamāpāravāridheḥ /
nirṇīyate mayaivāyaṃ romakūpalayodinā

3.3.26

yadyapyaśeṣavedārtho durgamo 'khilamānavaiḥ /
majjñānāvyākṛtākāśe prāpnoti paramāṇutām

3.3.27

iti prakāśayan viśvapatirāha prameyatām /
nikhilasyāpi vedasya gatisāmānyamañjasā

3.3.28

ko nāma gatisāmānyamanantāgamasampadaḥ /
jñānasūryamṛte brūyāt tamekaṃ bādarāyaṇam

3.3.29

anyo 'pyalpamatiḥ śākhācatuṣpañcagataṃ vasu /
jānannānumitatvena brūyāt tasya prasādataḥ

3.3.30

iti mukhyatayāśeṣagatisāmānyavit prabhuḥ /
pratijajñe dṛḍhaṃ yasmād devānāmapi pūryate

3.3.31

ato nikhilavedānāṃ siddha evaṃ samanvayaḥ /
iti sujñāpitārtho 'pi pṛthak cāha samanvayam

3.3.32

tatra prathamato 'nyatra prasiddhānāṃ samanvayaḥ /
śabdānāṃ vācya evātra mahāmalleśabhaṅgavat

3.3.33

ito 'tyabhyadhikatve 'pi turyapādoditasya tu /
mahāsamanvaye tasmin nādhikāro 'khilasya hi

3.3.34

brahmaivādhikṛtastatra mukhyato 'nye yathākramam /
durgamatvācca naivātra prāthamyenodito 'ñjasā

3.3.35

ato 'nyatra prasiddhānāṃ śabdānāṃ nirṇayāya tu /
pravṛttaḥ prathamaṃ devastatrānandādayo guṇāḥ /
īśasyaiveti nirṇītāḥ śrutiyuktisamāśrayāt

3.3.36

devatāntaragāḥ sarve śabdavṛttinimittataḥ /
viṣṇumeva vadantyaddhā tatsaṅgādupacārataḥ

3.3.37

anyadevān vadantīha viśeṣaguṇavaktṛtaḥ /
viṣṇumeva paraṃ brūyurevamanye 'pyaśeṣataḥ

3.3.38

ityanyatraprasiddhoruśabdarāśeraśeṣataḥ /
jñāte samanvaye viṣṇau liṅgairhyeṣa samanvayaḥ

3.3.39

teṣāmanyagatatve tu na syāt samyak samanvayaḥ /
ityevāśeṣaliṅgānāṃ brahmaṇyeva samanvayam

3.3.40

āhobhayagatatvaṃ ca syādato liṅgaśabdayoḥ /
iti saṃśayanuttyarthamubhayatra pratītitaḥ

3.3.41

śabdānāṃ vartamānānāṃ saliṅgānāṃ viśeṣataḥ /
samanvayo harāveva yannaivānyatra mukhyataḥ

3.3.42

śabdā liṅgāni ca yato naivānyatra svatantratā /
asvatantreṣu śabdasya vṛttiheturna mukhyataḥ

3.3.43

yato 'to yadadhīnāste śabdārthatvamupāgatāḥ /
atyalpenaiva śabdasya vṛttihetuguṇena tu

3.3.44

ayo yathā dāhakatvaṃ sa eveśaḥ svatantrataḥ /
mukhyaśabdārtha iti hi svīkartavyo manīṣibhiḥ

3.3.45

ityāhaivañca śabdānāṃ nārāyaṇasamanvaye /
siddhe 'pyaśeṣaśabdānāṃ na kathañcana yujyate

3.3.46

virodhāvavaratvāderapi prāptiryato bhavet /
iti cedavaratvādi dvividhaṃ hyupalabhyate

3.3.47

parasyāvaratāheturyaḥ svayaṃ para eva san /
so 'pi hyavaraśabdārtho yathā rājā jayī bhavet

3.3.48

anyo 'varatvānubhavī tayoḥ pūrvo 'sti keśave /
dvitīyo jīva evāsti svātantrānnaca dūṣaṇam

3.3.49

harerevamaśeṣeṇa sarvaśabdasamanvaye /
ukte virodhahīnasya syāt samanvayatā yataḥ /
ato 'śeṣavirodhānāṃ kṛteśena nirākṛtiḥ

3.3.50

samanvayāvirodhābhyāṃ sañjāte vastunirṇaye /
kiṃ mayā kāryamityeva syād buddhiradhikāriṇaḥ

3.3.51

tatra bhaktividhānārthamabhaktānarthasantatau /
uktāyāṃ bhaktidārḍhyāya prokte 'śeṣaguṇoccaye /
vaktavyopāsanā nityaṃ kartavyetyādareṇa hi

3.3.52

sopāsanā ca dvividhā śāstrābhyāsasvarūpiṇī /
dhyānarūpā parā caiva tadaṅgaṃ dhāraṇādikam

3.3.53

tathobhayātmakaṃ caiva pāde 'smin bādarāyaṇaḥ /
āhopāsanamaddhava vistarācchrutipūrvakam

3.3.54

pṛthagdṛṣṭiraśakyatvamanirṇītiḥ samuccayaḥ /
viśeṣadarśanaṃ kāryalopo nānoktirāśutā

3.3.55

vibhramo 'pākṛtirliṅgamanavasthāviśeṣitā /
aprayojanatā cātiprasaṅgo 'dūrasaṃśrayaḥ

3.3.56

viśiṣṭakāraṇaṃ ceṣyā dṛṣṭavairūpyamunnatiḥ /
anuktiraprayatnatvaṃ dṛḍhabandhaparābhavau

3.3.57

puṃsāmyaṃ prāptasantyāgaḥ kāraṇānirṇayo bhramaḥ /
viśeṣadarśitā'lāpo guṇasāmyaṃ pṛthagdṛśiḥ

3.3.58

agamyavartma sandhānamiṣṭaṃ phalamakalpanā /
śuddhavairūpyamaṅgatvamaviśeṣadṛśiḥ kriyā

3.3.59

yuktayaḥ pūrvapakṣasthāḥ sujñeyatvaṃ vidhikriyā /
māhātmyamalpaśaktitvaṃ yathāyogyaphalaṃ bhavaḥ

3.3.60

phalasāmyaṃ viśeṣaśca guṇādhikyaṃ pradhānatā /
yathāśaktikriyā sandhiḥ pramāṇabalamānatiḥ

3.3.61

kāraṇaṃ kāryavaiśeṣyaṃ svabhāvo vastudūṣaṇam /
pratikriyāvirodhaśca pratisandhiranūnatā

3.3.62

saṃskārapāṭavaṃ svecchāniyatirvastuvaibhavam /
viśeṣoktiramānatvaṃ prādhānyaṃ prītirāgamaḥ

3.3.63

susthiratvaṃ kṛtaprāptiranādiguṇavistaraḥ /
sādhanottamatā nānādṛṣṭiḥ śiṣṭiranūnatā

3.3.64

avighnatvavirodhau ca guṇavaiśeṣyamāgamaḥ /
siddhāntanirṇaye hyetā yuktayo 'vyāhatāḥ sadā

3.3.65

yathāśaktayakhilān vedān vijñāyopāsanaṃ bhavet /
tatrākhilasya vijñaptiḥ samyag brahmaṇa eva hi

3.3.66

tadanyeṣāṃ yathāyogyamakhilajñaptiriṣyate /
tāvatopāsane yogyo bhavedevākhilaḥ pumān

3.3.67

mahattvasya paraṃ pāraṃ viditvaiva janārdanaḥ /
stoṣyatāmeti tuṣṭatvamiti nāstyeva nārada

3.3.68

kintu niścalayā bhaktayā hyātmajñānānurūpataḥ /
yaḥ stoṣyati sadā bhaktastuṣyastasya sadā hariḥ

3.3.69

ityādivākyasandarbhād yathāyogyākhilajñatā /
ātmajñānānurūpatvaṃ yathāśakti vicāraṇāt

3.3.70

vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ svādhyāyādhyayanaṃ bhavet /
ityādivākyavaiyarthyamanyathā na nivāryate

3.3.71

adyāpi tena devādyāḥ śṛṇvate manvate sadā /
dhyāyanti ca yathāyogaṃ tathāpyā vastunirṇayāt /
śravaṇaṃ mananaṃ caiva kartavyaṃ sarvathaiva hi

3.3.72

matiśrutidhyānakālaviśeṣaṃ gururuttamaḥ /
vetti tasyoktimārgeṇa kurvataḥ syāddhi darśanam

3.3.73

śravaṇaṃ dṛṣṭatattvasya mananaṃ dhyānameva ca /
viśeṣānandasamprāptyā anyasyaitāni dṛṣṭaye

3.3.74

yadi tādṛg gururnāsti nirṇītaśravaṇādikam /
tatsiddhāntānusāreṇa nirṇayajñāt samācaret

3.3.75

śravaṇādi vinā naiva kṣaṇaṃ tiṣṭhedapi kvacit /
atyaśakye tu nidrādau punareva samārabhet

3.3.76

abhāve nirṇayajñasya sacchāstrāṇyeva sarvadā /
śṛṇuyād yadi sajjñānaprācuryamupalabhyate

3.3.77

mahadbhayo viṣṇubhaktebhyo yathāśakti ca saṃśayān /
chindyāt svato 'dhikābhāve svayameva samabhyaset

3.3.78

aśeṣaguṇapūrṇatvaṃ sarvadoṣasamujkhitiḥ /
viṣṇoranyacca tattantramiti samyag vinirṇayaḥ

3.3.79

svatantratvaṃ sadā tasya tasya bhedaśca sarvataḥ /
adoṣatvasya siddhayarthaṃ yadabhede tadanvayaḥ

3.3.80

tattantratvaṃ ca muktānāmapi tadguṇapūrtaye /
muktānāmapi bhedaśca na hi bhinnamabhinnatām /
gacchad dṛṣṭaṃ kvacit tasyāpyabhāvo 'nubhavopagaḥ

3.3.81

pūrvābhede doṣavattvamīśasyetyatibhinnatā /
nārāyaṇena muktānāmapi samyagiti sthitiḥ

3.3.82

bhedābhede 'pyabhedena doṣāṇāmapi sambhavaḥ /
nirdoṣatvaṃ ramāyāśca tadanantaratā tathā

3.3.83

brahmā sarasvatī vīndraśeṣarudrāśca tatsriyaḥ /
śakrakāmau tadanye ca kramānmuktāvapīti ca

3.3.84

satsiddhānta iti jñeyo nirṇīto hariṇā svayam /
etadvirodhi yat sarvaṃ tamase 'ndhāya kevalam

3.3.85

andhaṃ tamo viśantīti prāha śrutiratisphuṭam /
ityeva śrutayo 'śeṣāḥ pañcarātramathākhilam

3.3.86

mūlarāmāyaṇaṃ caiva bhārataṃ smṛtayo 'khilāḥ /
vaiṣṇavāni purāṇāni sāṅkhayayogau parāvapi

3.3.87

brahmatarkaśca mīmāṃsetyanantaḥ śabdasāgaraḥ /
anantara yuktayaścaiva pratyakṣāgamamūlakāḥ

3.3.88

pratyakṣamaiśvaraṃ caiva ramādīnāmaśeṣataḥ /
muktānāmapyamuktānāmetamevārthamuttamam

3.3.89

anyāvakāśarahitaṃ prakāśayati sādaram /
etadeva ca sacchāstraṃ duḥśāstraṃ tu tataḥ param

3.3.90

sacchāstramabhyasennityaṃ duḥśāstraṃ ca parityajet /
asaṃśayena tattvasya nirṇaye brahmadarśanam

3.3.91

samyagviṣamavijñānatāratamyānusārataḥ /
phalaṃ bhavet tāratamyāt sukhaduḥkhātmakaṃ nṛṇām

3.3.92

samyak cādhikavijñānāt sukhādhikyaṃ bhavennṛṇām /
ato yathātmaśaktayaiva śravaṇaṃ mananaṃ tathā

3.3.93

viṣayeṣu ca saṃsargācchāśvatasya ca saṃśayāt /
manasā cānyadākāṅkṣāt paraṃ na pratipādyate

3.3.94

iti bhāratavākyaṃ hi tenaitaddoṣavarjitaḥ /
sadopāsanayā yukto vāsudevaṃ prapaśyati

3.3.95

doṣā anādisambaddhāste muktiparipanthinaḥ /
santyeva prāyaśaḥ puṃsu tena mokṣo na jāyate

3.3.96

sarve ta ete jīveṣu dṛśyante tāratamyataḥ /
ṛjūnāmeka evāsti paramotsāhavarjanam /
sa guṇālpatvamātratvānnarjatvena viruddhayate

3.3.97

ato viṣṇau parā bhaktistadbhakteṣu ramādiṣu /
tāratamyena kartavyā puruṣārthamabhīpsitā

3.3.98

svādaraḥ sarvajantūnāṃ saṃsiddho hi svabhāvataḥ /
tato 'dhikaḥ svottameṣu tadādhikyānusārataḥ

3.3.99

kartavyo vāsudevāntaṃ sarvathā śubhamicchatā /
na kadācit tyajet taṃ ca krameṇainaṃ vivardhayet

3.3.100

sameṣu svātmavat snehaḥ satsvanyatra tato dayā /
kāryaivamāparokṣyeṇa dṛśyate kṣipramīśvaraḥ

3.3.101

tat tamo 'ndhaṃ vrajed viṣṇusamatvaṃ yo 'nupaśyati /
ramābrahmaśivādīnāmapi muktau kathañcana

3.3.102

kimutādhikyadṛṣṭestad guṇābhāvamaterapi /
doṣavetturabhedasya draṣṭurdraṣṭustathobhayoḥ

3.3.103

ityāha sacchrutistena samproktaguṇasaṃyutam /
upāsīta hariṃ dṛṣṭvā muktistenaiva jāyate

3.3.104

dveṣād yanmuktikathanaṃ śrutivākyavirodhi yat /
ripavo ye tu rāmasya vimukhatvānnirāmiṇaḥ /
abhidrohapade nityamandhe tamasi te sthitāḥ

3.3.105

haridviṣastamo yānti ye caiva tadabhedinaḥ /
tannirguṇatvavettārastasya doṣavido 'pi ca

3.3.106

ityādiśrutisandarbhād dveṣiṇastama īyate /
hiraṇyakaśipuścāpi bhagavannindayā tamaḥ /
vidhikṣuratyagāt sūno prahlādasyānubhāvataḥ

3.3.107

yadanindat pitā mahyaṃ tvadbhakte mayi cāghavān /
tasmāt pitā me pūyeta durantād dustarādaghāt

3.3.108

nindāṃ bhagavataḥ śṛṇvaṃstatparasya janasya vā /
tato nāpaiti yaḥ so 'pi yātyaghaḥ sukṛtāccyutaḥ

3.3.109

avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam /
paraṃ bhāvamajānanto mama bhūtamaheśvaram

3.3.110

moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ /
rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohanīṃ śritāḥ

3.3.111

māmātmaparadeheṣu pradviṣanto 'bhyasūyakāḥ /
tānahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān /
kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu

3.3.112

āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani /
māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim

3.3.113

yo dviṣṭād vibudhaśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum /
kathaṃ sa na bhaved dveṣya ālokāntasya kasyacit

3.3.114

yo dviṣṭād vibudhaśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum /
majjanti pitarastasya narake śāśvatīḥ samāḥ /
ityādivākyasandohād dveṣiṇastama eva tu

3.3.115

naiva mokṣa iti prāhurlokāyatamate sthitāḥ /
bhogaḥ śarīraparyantaṃ bhasmībhāvastato bhavet

3.3.116

iti tat kena mānena dṛṣṭaṃ pratyakṣavādinā /
na hi pratyakṣamānena mokṣābhāvo 'vasīyate

3.3.117

ghaṭate muktidṛṣṭistu puruṣeṇa mahīyasā /
neti vakturmahattvaṃ tu kathañcana na vidyate

3.3.118

sādhayan sarvasāmānyaṃ kathameva viśeṣavān /
dṛśyante puruṣā loke parāvaravido 'pica

3.3.119

aparokṣadṛśo yoganiṣṭhāścāmalacakṣuṣaḥ /
pratyakṣaṃ devatāṃ dṛṣṭvā tatprasādāptabhūtayaḥ

3.3.120

jñānavijñānapārajñā niṣiddhayante kathaṃ nṛbhiḥ /
dṛśyate cātimāhātmyaṃ teṣāmatimahaujasām

3.3.121

yadi te 'pi niṣiddhayante kiṃ noktiste niṣiddhayate /
yaduktavākyaprāmāṇyaṃ pratyakṣeṇopalabhyate

3.3.122

varādayo 'pi taddattāḥ sadā satyā bhavanti hi /
aprāmāṇyaṃ tadukteśca vṛthāvācāvasīyate

3.3.123

na hi prayojanaṃ kiñcit paralokanivāraṇāt /
vṛthāvācaṃ vṛthā hanyād yadi tasya kimuttaram /
svajīvanavirodhāya vadan kiṃ nāma buddhimān

3.3.124

prāmāṇye saṃśayaḥ kiṃ syāt tayoḥ puruṣayorapi /
svajīvanaviruddhoktirajño dṛṣṭasya cāpi saḥ

3.3.125

yaścātīndriyadevoktiśrotā dṛṣṭaparāvaraḥ /
atītānāgataṃ sarvaṃ lokānubhavamāpayan /
ataḥ pratyakṣagamyatvād vedamātvasya ca sphuṭam

3.3.126

yadyāgamasya no mātvamakṣajasya tathā bhavet /
yadyakṣajasya mātvaṃ syādāgamasya kathaṃ na tat /
lokavākyād viśeṣaścāvyabhicāreṇa siddhayati

3.3.127

asti mokṣo 'pi dharmeṇa yathārthajñānato 'pi ca /
prāmāṇyamanumāyāśca jinasyāptatvasādhane

3.3.128

tadvākyād dharmasajjñānavijñaptirbhavatīti ca /
dharmo 'hiṃsāparo nānyo jñānaṃ pudgaladarśanam

3.3.129

iti jaināḥ kathaṃ tat syāt pramāṇamanumānataḥ /
viṣayān prati sthitaṃ hyakṣaṃ pratyakṣamiti gīyate /
pratyakṣaśabdānusārādanumeti prakītirtā

3.3.130

ā samantād gamayati dharmādharmau paraṃ padam /
yaccāpyatīndriyaṃ tvanyat tenāsāvāgamaḥ smṛtaḥ

3.3.131

etena kāreṇenaiva tattanmānatvamiṣyate /
svarūpaṃ hi tadeteṣāmanyathāsiddhimānataḥ

3.3.132

ato 'numā kathaṃ dharmaṃ pudgalaṃ cāpi darśayet /
svarūpaṃ pudgalasyoktā doṣā ānandameva ca /
na manyate pudgalaṃ sa duḥkhābhāvaḥ sukhaṃ tviti

3.3.133

mātrābhogātirekeṇa sukhādhikyasya darśanāt /
sukhasyābhāvatā kena na ca syāt kiṃ viparyayaḥ

3.3.134

yadi bhāvo 'pi kaścit syāt tasyaivābhāvatā kutaḥ /
yadi sarve 'pyabhāvāḥ syuranyonyamiti bhāvatā

3.3.135

abhāvābhāvatā yat syāt kiṃ naśchinnaṃ tadā bhavet /
bhāvatvaṃ vidhirūpatvaṃ niṣedhatvamabhāvatā

3.3.136

niṣedhasya niṣedho 'pi bhāva eva balād bhavet /
prathamapratipattistu bhāvabhāvaniyāmikā

3.3.137

na ca pudgalavijñānaṃ mokṣadaṃ bhavati kvacit /
asvātantryāt pudgalasya jñāto 'pi sukhado na hi

3.3.138

na hi duḥkhiparijñānād duḥkhitvaṃ vinivartate /
yadi pudgalavijñānādaduḥkhī syāt kathañcana /
dehavānapi nāduḥkhī kiṃ jñānāduttaraṃ sadā

3.3.139

īśakḷptyanusāreṇa syāt kālādīśavādinaḥ /
karmahetutvamapi tu niścaitanyānnahi kvacit

3.3.140

aśeṣaduḥkhavilaye nedānīṃ kāraṇaṃ yathā /
tathottaraṃ ca naiva syād dṛṣṭipūrvānumā yataḥ

3.3.141

śaktasyānyasya vijñānaṃ tatprītijanakaṃ yadi /
tayaiva bandhahāniḥ syāditi kiṃ nāma dūṣaṇam

3.3.142

svajñānād bandhahānistu dṛśyate kasya kutracit /
ahiṃsāyāśca dharmatvaṃ kena mānena gamyate /
hiṃsāyā eva dharmatvamityukte syāt kimuttaram

3.3.143

dharmasya sukhahetutvamapi kenāvagamyate /
hatyayā mokṣahetutvaṃ kuto mānānnivāryate

3.3.144

na ca śūnyaparijñānācchūnyabhāvanayāpi ca /
mokṣaḥ kathañcana bhaved yadīdānīṃ kathaṃ na saḥ

3.3.145

paraprasādanecchostu viḷambo nāma yujyate /
pumicchādhīnatā no ced viḷambaḥ kiṅkṛto bhavet

3.3.146

anyatrāpi viḷambāstu syurīśecchānimittataḥ /
anyathā kāraṇaṃ cet syāt kiṃ kāryaṃ nopajāyate /
kāraṇe sati kāryasya bhāvaḥ suniyato 'sya hi

3.3.147

vijñānavādinaścaiva vijñānādvaitavedanāt /
vijñānabhāvanāccaiva mokṣo na ghaṭate kvacit

3.3.148

antarjñānasya bāhye ca kṣaṇikatvasya vedanāt /
bhāvanāccoktamārgeṇa mānābhāvānna mucyate

3.3.149

prakṛteḥ puruṣasyāpi viveko muktisādhanam /
iti śaṅkayā na caitasmin mānamīśāprasādataḥ

3.3.150

śrutayaḥ smṛtayaścaiva yadīśasya prasādataḥ /
vadanti niyamānmuktiṃ tamṛte 'taḥ kuto bhavet

3.3.151

kaṇādayogākṣapādā apīśasya prasādataḥ /
muktiṃ bruvāṇā apyāhurbhogādeva ca karmaṇām /
kṣayaṃ prāhuḥ kutaścaitat prasanne jagadīśvare

3.3.152

bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare

3.3.153

bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi dṛṣṭa evātmanīśvare /
iti śrutipurāṇādivacanebhyo 'nyathāgateḥ

3.3.154

na ca pāśupatādyuktaśivādīnāmanugrahāt /
nānyaḥ panthā iti hyuktaṃ puruṣajñānataḥ śrutau

3.3.155

sarve nimeṣā jajñire vidyutaḥ puruṣādataḥ /
evaṃ puruṣaśabdaśca prayukto 'bdhiśaye harau

3.3.156

na tasyeśe kaścana tasya nāma mahad yaśaḥ /
iti cādhipatistasya pratiṣiddhaḥ svayaṃ śrutau

3.3.157

viśvataḥ paramāṃ nityaṃ viśvaṃ nārāyaṇaṃ harim /
iti sarvādhikatvoktayā samo 'pi vinivāritaḥ /
samādhikasya rāhityānnopacārapumānasau

3.3.158

puruṣa evedaṃ sarvaṃ yad bhūtaṃ yacca bhavyam /
utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati

3.3.159

muktāmuktapareśatvamiti tasyāha sā śrutiḥ /
amṛteśānavacanāt sarvasyeśānatoditā

3.3.160

yadi sarvatvamuditamuteśa iti tad vṛthā /
utaśabdo vadedeṣa hīśatvasya samuccayam

3.3.161

puruṣeṇedaṃ vyāptamiti brāhmaṇaṃ cāha taṃ prati /
etāvānasya mahimeti mahimno vaco hi tat

3.3.162

so 'mṛtasyābhayasyeśo martyamannaṃ yadatyagāt /
ityamuktādhipatyaṃ tu pūrvārdhoktamanūdya ca

3.3.163

utāmṛtasyeśa iti vidhatte muktigeśatām /
ato viṣṇuparijñānādeva muktirnacānyataḥ /
tad yatheti śruteścaiva tataḥ karmakṣayo bhavet

3.3.164

yathaidhāṃsi samiddho 'gnirbhasmasāt kurute 'rjuna /
jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute tathā

3.3.165

sarvadharmān parityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja /
ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ /
ityādibhagavadvākyairuktārthaścāvasīyate

3.3.166

nityanaimittikaṃ karma kurvannanyat parityajan /
mucyate saṃsṛteścaitadapyetena nirākṛtam /
vidyaivetīmamevārthaṃ svayamevāha vedarāṭ

3.3.167

vinā karma na mokṣaḥ syājjñānenetyapi sā śrutiḥ /
nānyaḥ panthā iti hyeva nivārayati sādaram

3.3.168

anyathopāsanamapi tamevamitivādinī /
nivārayatyādareṇa na pratīka iti prabhuḥ

3.3.169

andhaṃ tamaḥ praviśanti ye 'vidyāmupāsate /
iti śrutivirodhācca nānyathopāsanaṃ bhavet

3.3.170

na cāpyekatvavijñānāduktanyāyena mucyate /
iti sarvaṃ pravijñāya sarvaistarkasadāgamaiḥ /
upāsīta hariṃ nityaṃ guṇaireva svayogataḥ

3.3.171

brahmā sarvaiguṇaiścaiva kriyāsāmānyataśca gīḥ /
guṇasāmānyato rudro dravyasāmānyataḥ pare

3.3.172

adhikāraviśeṣeṇa bhaktijñānasukhādibhiḥ /
viśeṣo devatādīnāṃ mokṣe caiva viśeṣataḥ

3.3.173

na tāvatā virodho 'sti nirdoṣatvāt samastaśaḥ /
ābhāsatvāt pareṣāṃ tadavarāṇāṃ ca sarvaśaḥ

3.3.174

yato 'varāṇāṃ sarve 'pi guṇāḥ sarvāḥ kriyā api /
niyamenaiva pūrveṣāṃ suprasādanibandhanāḥ /
ataḥ sacchiṣyavat teṣāṃ naiverṣyādiḥ kathañcana

3.3.175

na ca saṃsāridevānāṃ kāleyattāpare ime /
sūtre hyārabdhamātrasya bhogenaiva kṣayo dhruvaḥ

3.3.176

anārabdhakārye bhogena tvitare iti coditaḥ /
paunaruktayena tenaite uktārthe iti niścayaḥ

3.3.177

uṣāḥ svāhā ca parjanyo mitro 'gnirvaruṇo vidhuḥ /
pravaho 'niruddha indrome rudro vāṇī ca mārutaḥ /
uttarottaratastvete guṇaiḥ sarvaiśca muktigāḥ

3.3.178

sūryadharmau yathā somo manurdakṣo bṛhaspatiḥ /
śacī ratiścāniruddhasamāstārā ca mitravat

3.3.179

somavacchatarūpā tu prasūtirvahnivad virāṭ /
parjanyavad vāruṇī ca tathā sañjñā ca rohiṇī

3.3.180

dharmī ca mitravattvena prāvahī parikīrtitā /
mitrapajarnyamadhyasthāvaśvinau vighnavittapau

3.3.181

bhṛguragnisamo mitratanmadhye brahmaputrakāḥ /
varuṇāgnyantarā tatra nāradaḥ prāya indravat

3.3.182

kāmaḥ suparṇī comāvad vīndro rudravadīritaḥ /
niṛtirmitrasadṛśo viśvāmitraḥ kasūnuvat

3.3.183

vaivasvato manuścāśvipaścādanye tato 'varāḥ /
cyavanocathyavainyāśca śaśabinduśca haihayaḥ /
tadvacca viprarājanyaviśeṣo 'trāpi kaścana

3.3.184

tadvat priyavrataścāpi tadanyāḥ śatadevatāḥ /
pajarnyamitrāntarāḷe tadanye tu tato 'varāḥ

3.3.185

etebhyo 'bhyadhikā śrīrastu sadā muktā viśeṣataḥ /
tatsamo nāsti paramo harireva nacāparaḥ

3.3.186

saṃhitāyāṃ bṛhatyāṃ tu svayaṃ bhagavatoditam /
tadetadakhilaṃ prāṇa āhaṅkārika eva ca /
indrādanantaro dṛṣṭirapi yogyānusārataḥ

3.3.187

samyag guruprasādaśca mukhyato dṛṣṭikāraṇam /
śravaṇādi ca kartavyaṃ nānyathā darśanaṃ kvacit

3.3.188

guṇādhikaṃ guruṃ prāpya taddhīnaṃ nāpnuyāt kvacit /
viparyayastu kartavyaḥ sarvathā muktimicchatā

3.3.189

same vikalpa eva syāt pūrvānujñā ca sarvathā /
taduttamaguruprāptyai pūrvānujñā na mṛgyate

3.3.190

gurubarrahmākhilānāṃ ca vidyā caiva sarasvatī /
devatā bhagavān viṣṇuḥ sarveṣāmaviśeṣataḥ

3.3.191

tatprasādena muktiḥ syānnānyathā tu kathañcana /
svottamāstu krameṇaiva sarveṣāṃ guravaḥ śrutāḥ /
upadeśo brahmaṇastu sarveṣāmeva muktaye

3.3.192

sādhanebhyo 'dhikā bhaktirnaivānyat tādṛśaṃ kvacit /
bhaktiścaiva harāveva mukhyānyatra yathākramam

3.3.193

svādhikā tveva sarvatra svottameṣu krameṇa ca /
anuvartate ca sā bhaktirmuktāvānandarūpiṇī /
tatpūrvakopāsanaivaṃ kartavyā muktaye guṇaiḥ

Original text: Anuvyākhyāna a Dvaita verse commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc