Language

ENहिગુ
Scripture Library

Anuvyakhyana · Chapter 3.2

3.2.1

|| iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne tṛtīyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ ||
paścādadṛṣṭayavijñānakāladuḥkhapṛthagbhavāḥ /
sthānabhedo viruddhatvaṃ nyāyasāmyaṃ svatobhavaḥ

3.2.2

guṇasāmyamayogaśca tarkabādho vilomatā /
nānābhāvaḥ pralobhaśca pūrvapakṣagāḥ

3.2.3

aśakyakartṛtāśaktiḥ svato 'bodhastadeva ca /
amānakḷptisanmānavyavasthātyalpatābhavāḥ

3.2.4

viśeṣadṛṣṭivākye ca puṃśaktiḥ sunidarśanam /
alaukikatvamādhikyaṃ svātantryaṃ nirṇayapramāḥ

3.2.5

vāsanāḥ sarvavastūnāmanādyanubhavāgatāḥ /
santyevāśeṣajīvānāmanādimanasi sthitāḥ

3.2.6

triguṇātmakaṃ mano 'styeva yāvanmuktiḥ sadātanam /
tatraivāśeṣasaṃskārāḥ sañcīyante sadaiva ca

3.2.7

sūkṣmatvena laye sacca prākṛtairupacīyate /
sṛṣṭikāle yadā tanna kutaḥ saṃsārasaṃsthitiḥ

3.2.8

saṃskārairbhagavāneva sṛṣṭvā nānāvidhaṃ jagat /
svapnakāle darśayati bhrāntirjāgrattvameva hi

3.2.9

adṛṣṭe cāśrute bhāve na bhāva upajāyate /
adṛṣṭādaśrutād bhāvānna bhāva upajāyate

3.2.10

iti śrutipurāṇoktiranāditvāttu yujyate /
kadācid darśanāyogyaṃ yat tatrāpi vibhāgataḥ

3.2.11

dṛṣṭaṃ samānādhikaraṇaṃ dṛśyate ca sa ca bhramaḥ /
vāsanāmātramūlatvājjāgradvat spaṣṭatā na ca

3.2.12

bhedo 'bhedo 'thavā dvandvamiti praśno na yujyate /
draṣṭuḥ svapnasya dṛṣṭatvād bhedasyaivākhilairjanaiḥ

3.2.13

praśnadoṣā hi catvāraḥ svavyāhatirasaṅgatiḥ /
siddhārthatā ca vaiphalyaṃ na taiḥ syāt tattvanirṇayaḥ

3.2.14

tattvanirṇayavailomyaṃ syād vāde 'pi hi nigrahaḥ /
udbhāvanīyameva syānna kathāvasitirbhavet

3.2.15

vijigīṣukathāyāṃ tu kathāvasitikāraṇam /
parihāre 'pi siddhatvaṃ dūṣaṇaṃ prativādinaḥ /
pratijñāyāṃ tadanyasya siddhataiva hi sādhakā

3.2.16

āśrayavyāśrayāsiddhī sādhyasiddhiśca dūṣaṇam /
keṣāñcin na ca te doṣā vyāptau satyāṃ kathañcana

3.2.17

doṣo vyāhatirevāsti nṛśṛṅgāstitvasādhane /
yatra vyāhatatā nāsti ko 'tisaṅgo 'sya sādhane

3.2.18

pratyakṣāgamamūlāstu nyāyāḥ sarve bhavanti hi /
nyāyābhāsā amūlāḥ syurnyāyasyānyasya tau punaḥ

3.2.19

adṛṣṭe vyabhicāre tu sādhakaṃ taditi sphuṭam /
jñāyate sākṣiṇaivādvā mānabādhe na tad bhavet

3.2.20

yat sākṣiṇaiva mānatvaṃ mānānāmavasīyate /
amānasya tu mānatvaṃ mānasatvāccalaṃ bhavet

3.2.21

utsargato 'pi yat prāptamapavādavivarjitam /
vyabhicāryapavādena mānameva bhaviṣyati

3.2.22

ato hi bhojanādīnāmiṣṭasādhanatānumā /
mānaṃ vyavahṛtau nityaṃ vyabhicāro hi tatra ca

3.2.23

vyāptatve vyāśrayatvaṃ tu kathameva hi dūṣaṇam /
rohiṇyudaya āsannaḥ kṛttikābhyuditā yataḥ /
ityukte sādhanaṃ no kiṃ na hyājñaivātra sādhakā

3.2.24

anyat sadasatorviśvamiti ca vyāhateramā /
asiddhasādhane doṣaḥ ko vyāptiryadi vidyate

3.2.25

vyāptiśca vyatirekeṇa tatra taiścaiva gamyate /
aprasiddhasya sādhyasya sādhakatvaṃ yadeṣyate /
liṅgasyoktau viśeṣo 'yaṃ kena mānena gamyate

3.2.26

sādhanaṃ paramāṇvāderyadāsiddhasya ceṣyate /
yathānubhavamevaitannāṅgīkāryaṃ kutastadā

3.2.27

yatra nātiprasaṅgo 'sti mānaṃ na ca viparyate /
kliṣṭakalpanayaivātra sādhyamityatidurvacaḥ

3.2.28

pariśeṣo mithaḥsiddhiḥ cakrakasvāśrayādayaḥ /
asiddhasādhakatvena pañcāvayavatāṃ vinā /
aṅgīkāryāḥ samastaistanniyamaḥ kiṃnibandhanaḥ

3.2.29

siddasādhanatāyāṃ ca na kathāvasitirbhavet /
vyabhicāro hetvasiddhirekapakṣe 'pi dūṣaṇam

3.2.30

sādhyasādhanavaikalyaṃ dṛṣṭāntasya viśeṣaṇe /
vaiyathyarmekāsiddhau ca viśiṣṭāsiddhireva hi

3.2.31

aprayojakatā tatra prathamapraśnadūṣaṇam /
siddhapraśnādikaṃ yat tadādhikyāntagartaṃ bhavet

3.2.32

arthāpattyupamābhāvā anumāntargatāḥ kvacit /
pratyakṣāntargato 'bhāvaḥ sukhāderniyamena ca

3.2.33

anyatra khaḍiti prāptaḥ prārambhādyāśca yuktayaḥ /
āgamārthāvasityarthā niyatavyāptayo 'khilāḥ

3.2.34

vākyaṃ prakaraṇaṃ sthānaṃ samākhyā ca tathāvidhāḥ /
kurupāṇḍavavat teṣāmupapatteḥ pṛthag vacaḥ

3.2.35

svanyāyaiḥ sādhanaṃ kāryaṃ paranyāyaistu dūṣaṇam /
svanyāyairdūṣaṇaṃ ca syāt sādhitaiḥ prativādinaḥ

3.2.36

prasaṅgārthatayā proktā na siddhāntasya dūṣakāḥ /
chalaṃ jātiriti dvedhā vyāhatyantaramiṣyate /
jātiḥ svavyāhatirjñeyā chalamarthāntarottaram

3.2.37

evaṃ saṃśodhitanyāyasadāgamavirodhataḥ /
nānirvācyamiha proktaṃ māyāmātrapadena hi

3.2.38

vilakṣaṇaṃ sadasatoriti hi vyāhataṃ svataḥ /
pratiyogitvamapyasya brahmaṇo 'ṅgīkṛtaṃ bhavet

3.2.39

mithyā cet pratiyogitvaṃ vailakṣaṇyaṃ tato na hi /
avilakṣaṇatvaṃ satyaṃ syānmithyātvaṃ brahmaṇastataḥ

3.2.40

anirvācyasya sattvaṃ vā yadi dharmā na kecana /
brahmaṇo naiva jijñāsyaṃ jijñāsā dharmanirṇayaḥ

3.2.41

idamitthamiti jñānaṃ jijñāsāyāḥ prayojanam /
itthambhāvo hi dharmo 'sya na cenna pratiyogitā

3.2.42

itthambhāvātmakān dharmānāhuśca śrutayo 'khilāḥ /
adṛśyatvādayo 'pyasya guṇā hi prabhuṇoditāḥ

3.2.43

yadi syustādṛśā dharmāḥ sarvajñatvādayo na kim /
anyāpekṣā yadi syuṣṭe sattaivaṃ deśakālagā

3.2.44

deśakālānapekṣā hi na sattā kvāpi dṛśyate /
sarvadharmojjñitasyāsya kiṃ śāstreṇādhigamyate

3.2.45

mithyādharmavidhātuśca vedasyaivāpramāṇatā /
aprāptāṃ bhrāntimāpādya kiṃ vedo mānatāṃ vrajet

3.2.46

na hi vedaṃ vinā brahma vedyaṃ dharmāśca tadgatāḥ /
vedavedyasya mithyātvaṃ yadi naikyasya tat katham

3.2.47

dharmāropo 'pi sāmānyadharmādīnāṃ hi daśarne /
idantadādidharmitve dharmo 'nyaḥ kalpyate 'tra hi

3.2.48

sarvadharmavihīnasya dharmāropaḥ kva dṛśyate /
tadarthaṃ yadi dharmāṇāmāropaḥ sānavasthitiḥ

3.2.49

īśatajjñānavedākṣajānumāmātṛpūrviṇaḥ /
bhrāntirviśvasya yenaiva mānābhāsena kalpyate 'tra hi

3.2.50

tanmātrasyānyathā bhāvāt kiṃ na syād viśvasatyatā /
yenedaṃ kalpyate bhrāntaṃ bhrāntistasyaiva kiṃ na sā

3.2.51

bhrāntatve tasya viśvāderīśādyabhrāntameva hi /
bhaveyurbhrāntayo nṛṇāṃ naiveśādeḥ kathañcana

3.2.52

satyatvamakṣajaprāptaṃ yadi bhrāntamitīṣyate /
prāmāṇyamāgamasyāpi pratyakṣādanyataḥ kutaḥ

3.2.53

sākṣipratyakṣato hyeva mānānāṃ mānateyate /
sākṣiṇaḥ svaprakāśatvamanavasthā tato na hi

3.2.54

tātkālikaṃ pramāṇatvamakṣajasya yadā bhavet /
aikyāgamasya kiṃ na syāt tasyāpyetādṛśaṃ yadi /
aikyaprāmāṇyamithyātvaṃ yadā viśvasya satyatā

3.2.55

aikyāgamasya mānatvaṃ yadyabādhyamitīṣyate /
akṣajasyāpi mānatvaṃ nābādhyaṃ kimitīṣyate

3.2.56

advaitahānisāmānyānna viśeṣaśca kaścana /
yadi svatastvaṃ prāmāṇye viśvasattā kathaṃ na te

3.2.57

prāmāṇyasya ca maryādā kālato vyāhatā bhavet /
kālāntare 'pyamānaṃ cedidānīṃ mānatā kutaḥ

3.2.58

mithyātvamānaṃ mokṣe 'pi mānaṃ kiṃ neti bhaṇyatām /
mānatve 'dvaitahāniḥ syādamānatve 'pyamokṣatā

3.2.59

viśvasya punarāpattirmithyāmānaṃ yadā na mā /
asti cenmuktayavasthā ca dvaitāpattirato 'nyathā

3.2.60

amuktatvaṃ tathā kāle kālādhīnā hi muktatā /
kāla evāgamo 'pyāha muktiṃ kālanivartane /
mukterapi nivṛttiḥ syāt saṃsāritvamato bhavet

3.2.61

kva ca pratyakṣataḥ prāptamanumāgamabādhitam /
dehātmatvaṃ yadi na tat prāptaṃ pratyakṣataḥ kvacit /
mama deha iti hyeva na deho 'hamiti pramā

3.2.62

upacāraśca kṛṣṇo 'hamiti kardamalepane /
vastrasya yadvadevaṃ syād yadyupādhikṛtaṃ tadā /
svataḥ śuklatvavat kārṣṇyaṃ na mameti pratīyate

3.2.63

kathaṃ ca bhedo dehāderātmano na pramīyate /
jātamātrā mṛgā gāvo hastinaḥ pakṣiṇo khaṣāḥ /
bhayābhayasvabhogādau kāraṇāni vijānate

3.2.64

asmṛtau pūrvadehasya vijñānaṃ tat kathaṃ bhavet /
anvayavyatirekāderanusandhānavismṛtau

3.2.65

yadā dehāntarajñānaṃ dehaikyāvasitiḥ kutaḥ /
vyāptatvādātmano dehe vyavahāreṣvapāṭavāt

3.2.66

bhedajñāne 'pi cāṅgāravahnivat svāviviktavat /
bhavanti vyavahārāśca na hi pratyakṣagānapi

3.2.67

arthān yathānubhavataḥ pratipādayituṃ kṣamāḥ /
lokāstato hi pratyakṣasiddhaṃ nānyena kenacit

3.2.68

śakyaṃ vārayituṃ kvāpi taccennottaragocaram /
kathamevottaraḥ kālastadgo mokṣaśca gamyate

3.2.69

āgamo 'pi hi sāmānye siddhe pratyakṣataḥ punaḥ /
viśeṣaṃ gamayedeva kathaṃ śaktigraho 'nyathā

3.2.70

atītānāgatārtheṣu jāte śaktigrahe 'khilam /
viśeṣaṃ jñāpayed vākyaṃ na tadajñātaśaktike

3.2.71

śaktiśced vartamāne syānnātītānāgataṃ vadet /
yadi śaktigraho 'nyatra kathaṃ sa syāt tadagrahe

3.2.72

sāmānyaṃ dṛṣṭamevāsāvanyatra gamayed yadi /
sāmānyavarjitaṃ vastusvarūpaṃ gamayet katham

3.2.73

na svarūpatvasāmānyaṃ kenāpyaṅgīkṛtaṃ kvacit /
svarūpaṃ cedanugataṃ vyāvṛttaṃ tatra kiṃ bhavet

3.2.74

sarvānugatadharmāṇāmante hi svatvamiṣyate /
kiṃ vyāvṛttamiti praśne svarūpamiti kevalam /
syāduttaraṃ tato 'nyaccet tadeva svayameva naḥ

3.2.75

evaṃ vyāvṛttarūpe 'pi yadā śaktigraho bhavet /
tasya sāmānyato jñānaṃ vinā sa ca bhavet kutaḥ

3.2.76

ato viśeṣasāmānyarūpaṃ sarvamapīṣyate /
vyāvṛttaṃ yacca sāmānyaṃ tadeva syād viśeṣataḥ

3.2.77

nacaikadharmatā tena padārthānāṃ parasparam /
dharmāṇāṃ bhedadṛṣṭayaiva tatsādṛśyasya darśanāt

3.2.78

ataḥ sarvapadārthāśca sāmānyāt sākṣigocarāḥ /
sarvamityeva vijñānaṃ sarveṣāṃ kathamanyathā

3.2.79

kiñcitsādṛśyavijñānādakhilasyāpi vastunaḥ /
śabdaśaktigrahaśca syāt tattatsādṛśyamānataḥ

3.2.80

pratyakṣaṃ mānasaṃ caiva yadātītārthagocaram /
tadā smṛtipramāṇatvamatītatvaviśeṣitam

3.2.81

ādhikyamanubhūtāttu yadātītatvamiṣyate /
mānatā ca kathaṃ na syāt smṛterbādhaśca nātrahi

3.2.82

mānatvaṃ pratyabhijñāyā api sarvānubhūtigam /
atītavartamānatvadharmiṇī sā ca dṛśyate

3.2.83

na ca sā smṛtimātrārdhā tadidantvagrahaikataḥ /
ato na vatarmānaikaniyamaḥ syād grahe 'kṣaje

3.2.84

na ca pramāṇato 'nyā syāt pramitirnāma kutracit /
mānābhāvād gauravācca kalpanāyāḥ kimetayā

3.2.85

mayaitajjñātamiti tu sākṣigaṃ jñānagocaram /
jñānameva tato 'nyā na pramitirnāma dṛśyate

3.2.86

mānāmātṛprameyāṇāṃ taducchittirnahi kvacit /
svapnānāmapi caiteṣāṃ na bādho dṛśyate kvacit

3.2.87

jāgrattvamātramatraikamanyathā dṛśyate sphuṭam /
ato mithyā na ca svapno jāgradvajjāgradeva ca

3.2.88

ātmavat kvacidātmā ca syādeva bhramagocaraḥ /
etāvatā na mithyāsau svapne jāgarite tathā

3.2.89

yadyātmanyanyathā dṛśyaṃ bhrāntamatrāpi tad bhavet /
abādhitānuvṛttestu svapnāderbhrāntatā kutaḥ

3.2.90

na ca kācit pramā viśvabhrāntatve sarvameva ca /
abhrāntatve pramāṇaṃ tu kathaṃ tadbhrāntitā bhavet

3.2.91

kiñca bhrāntatvavādī sa bhrāntatvaṃ svamatasya ca /
aṅgīkaroti niyataṃ tatra sampratipannatā /
vādinostena cābhrāntaṃ viśvameva bhaviṣyati

3.2.92

bhrāntitvabhrāntatā cet syāt kathaṃ nābhrāntisatyatā /
aśeṣadoṣaduṣyaṃ tanmataṃ heyaṃ bubhūṣibhiḥ

3.2.93

yena svamataheyatvaṃ svayamaṅgīkṛtaṃ sadā /
bhrāntitvād durghaṭatvasya bhūṣaṇatvācca kevalam

3.2.94

unmatto 'pi kathaṃ tasya mataṃ svīkartumicchati /
īśaśakteracintyatvānmahonmattaiḥ pravartitam

3.2.95

ataḥ prajñātra māyoktā jaivyupādānameva sā /
nimittamaiśvarī mukhyaṃ nirmitaṃ trātameva ca

3.2.96

tābhyāṃ saha pṛthak caiva māyāmātramitīryate /
ubhābhyāṃ mātamaiśvaryā trātaṃ saha pṛthak tataḥ

3.2.97

prajñātmakaṃ mano yena manorūpāśca vāsanāḥ /
dhīrbhīriti manastvevetyāha ca śrutirañjasā

3.2.98

cidacinmiśramevaitanmano yāvacca saṃsṛtiḥ /
tenāvasthā imāḥ sarvā jīvaḥ paśyati sarvadā

3.2.99

manovikārā viṣayāḥ svāpnā yad bahyavanna te /
sthūlā bhavantyatasteṣāṃ spaṣṭatā na tathā kvacit

3.2.100

kvacit spaṣṭā api syuṣye vāsanā mānasī ca sā /
īśecchayāntardadhāti vyajyate ca punastayā

3.2.101

sṛṣṭvaiva vāsānabhiśca prapañcaṃ svāpnamīśvaraḥ /
vāsanāmātratāṃ tasya nītvāntardhāpayatyajaḥ

3.2.102

suṣuptimohabodhāṃśca svavaśastadvaśaṃ sadā /
jīvaṃ nayati deveśo nānyaḥ kartāsya kaścana

3.2.103

na sthānabhedato 'pyasya bhedaḥ kaścit pareśituḥ /
sarvatrāśeṣadoṣojkhapūrṇakalyāṇacidguṇaḥ

3.2.104

tadviruddhaṃ tu yat tatra mānaṃ naiva bhavet kvacit /
mahātātparyarodhena kathaṃ tanmānamatra tu

3.2.105

duḥkhāpyayasukhāvāptihetutvenaiva vedavāk /
bhavenmānaṃ tadīśānāt prasannādeva nānyathā

3.2.106

prasannatā guṇotkarṣajñānādeva hi kevalam /
nirdoṣatāparijñānādapi nānyena kenacit

3.2.107

yo māmaśeṣadoṣojkhaṃ guṇasarvasvabṛṃhitam /
jānātyasmai prasanno 'haṃ dadyāṃ muktiṃ nacānyathā

3.2.108

yo māmaśeṣābhyadhikaṃ vijānāti sa eva mām /
vijānātyakhilāṃstasya dadyāṃ kāmān paraṃ padam

3.2.109

yo māmevamasammūḍhaḥ kiṃ mā nindanti śatravaḥ /
ityādivedasmṛtigavākyairevāvasīyate

3.2.110

lokataśca prasādena muktiḥ sa guṇavedanāt /
mahātātparyamukhyasya virodhādata eva hi

3.2.111

doṣitvanirguṇatvālpaguṇatvādi kathañcana /
nārthaḥ śrutipurāṇādestadviruddho 'khilasya ca /
arthaḥ svayaṃ vinirṇīto vāsudevena sādaram

3.2.112

iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayānagha /
etad buddhvā buddhimān syāt kṛtakṛtyaśca bhārata

3.2.113

ityato 'khilasacchāstraviruddhatvena nānumā /
vartate tatra teneśo nirṇīto 'khilasadguṇaḥ

3.2.114

na ca cittvādabhinnatvaṃ jīvasyeśavadāpyate /
yata ābhāsatāmeva śrutirasya vadatyalam

3.2.115

yathaiṣā puruṣe cchāyā etasminnetadātatam /
chāyā yathā puṃsadṛśā pumādhīnā ca dṛśyate /
evamevātmakāḥ sarve brahmādyāḥ paramātmanaḥ

3.2.116

sattāpratītikāryeṣu pumadhīno yatheyate /
ābhāsa eva puruṣā muktāśca paramātmanaḥ

3.2.117

chāyā viṣṇo ramā tasyāśchāyā dhātā viśeṣakau /
tasyendrakāmau ca tayostayoranye 'khilā api

3.2.118

harerbrahmāsya gīstasyā viśeṣāvindra etayoḥ /
māraścābhāsakāḥ sarva etayostadadhīnataḥ

3.2.119

sarve 'lpaśaktayaścaiva pūrṇaśaktiḥ paro hariḥ /
cetanatve 'pi bhinnāste tasmādetena sarvadā /
ityādiśrutivākyebhyo jñāyate bheda eva hi

3.2.120

ābhāsatvaṃ hi nirṇītaṃ jīvasya paramātmanaḥ /
tanna yuktaṃ yadābhāsa upādhyāyatta īyate

3.2.121

upādhyāyattatābhāvādābhāsatvavirodhataḥ /
cetanatvena cāṃśatvāt samudāyaikyamāpatet

3.2.122

ataḥ pṛthaktavamuditaṃ samudāyāṃśayorbhavet /
īśākhyā samudāye syādīśarūpeṣvivoditā

3.2.123

ato dehādyupādhīnāmapāye samatā bhavet /
īśarūpairathābhāsā mukhyataḥ sūryakādivat

3.2.124

yadā tadopādhyāyattarūpāṇāṃ nāśitā bhavet /
ityāśaṅkānivṛttyarthamāha vedādhipaḥ prabhuḥ /
ata evopametyeva cānyābhāsaviśeṣitām

3.2.125

yaduktaṃ tadadhīnatvaṃ sarvāvasthāsvaśeṣataḥ /
jīvasya sadṛśatvaṃ ca cittvamātraṃ nacāparam

3.2.126

tāvanmātreṇa cābhāso rūpameṣāṃ cidātmanām /
nopādhyadhīnatādyaiśca nātisāmyaṃ nidarśane

3.2.127

kiñcitsukhādisādṛśyamapīśenesurānṛte /
tata ābhāsate nityaṃ tadvadābhāsate 'pi ca

3.2.128

bhānamastitvamapicaivāsamantād yatastataḥ /
jīva ābhāsa uddiṣṭaḥ sadaiva paramātmanaḥ

3.2.129

na jalāyattasūryādipratibimbopamatvataḥ /
tadadhīnatvameveti kiñcit sādṛśyameva ca /
samprakāśayataḥ sūtragatāvakhilamānataḥ

3.2.130

jīveśabhedadṛṣṭayaiva samudāyaikatā kutaḥ /
aśeṣadoṣarāhityaṃ sarvaśaktitvato hareḥ

3.2.131

sarvopeteti kathitamata aikyaṃ kva doṣiṇā /
aśeṣaśaktiyuktaścet svātantryād doṣavān katham

3.2.132

anusandhānarahitamaikyaṃ cedekatā na tat /
cetanaikye 'nusandhānaṃ pramāṇaṃ naiva cāparam

3.2.133

anusandhānarahitasamudāyaikyameva cet /
cetaneṣvastu tannāmamātrameva yatastataḥ

3.2.134

muktau syādanusandhānaṃ cenmithyājñānitā bhavet /
sarvajña ekatāṃ nānusandhatte naiva sā yataḥ

3.2.135

paścāt syādanusandhānaṃ cenmithyājñānitā bhavet /
vidyamānānusandhānaṃ na cedajñatvamāpatet

3.2.136

asadaikyaṃ bhavet paścād yadi syāt saptamo rasaḥ /
samudāyaikyametasmād dūrato 'pākṛtaṃ sadā

3.2.137

ato 'śeṣaguṇonnaddhaṃ nirdoṣaṃ yāvadeva hi /
tāvadeveśvaro nāma tatra bhedo 'pi na kvacit

3.2.138

neha nānāsti kimapi harayo 'yamayaṃ hi saḥ /
ityādiśrutimānena jīvāṃśāḥ sarva eva ca

3.2.139

niyamenānusandhānavanto yadyekatā svataḥ /
aṃśino 'śeṣasandhānamatyalpasyāpi vidyate

3.2.140

bhuvi jātena cāṃśena sukhaduḥkhādi tadgatam /
anubhūyate viśeṣastu kaścidīśakṛto bhavet

3.2.141

īśasyācintyaśaktitvānnāśakyaṃ kvāpi vidyate /
seśatānupapannaiva yadi jīvaikatāsya hi /
anīśasyeśatetyeva viruddhaṃ sarvamānataḥ

3.2.142

īśatvenaiva vijñātamanīśatvena cecchrutiḥ /
anīśatvena vijñātamīśatvenāthavā diśet

3.2.143

upajīvyavirodhena naiva mānatvameṣyati /
ata eveśatāsiddherna kiñcicchakyamasya ca

3.2.144

īśatve 'nīśabhedena śrutyā samyak prakāśite /
ayuktamapi cānyatra yuktaṃ bhavati tadbalāt

3.2.145

ato 'nyatrāpi yad dṛṣṭaṃ tadīśenaiva kalpyate /
śrutyābhāsāptamapi nahīśatvaparipanthi yat

3.2.146

īśo 'nīśo jaganmithyā duḥkhī mukto bhidā na hi /
iti pratijñāvyāghātaḥ sarvadoṣādhikādhikaḥ

3.2.147

iti hi brahmatarkoktiratiheyamato 'khilaiḥ /
bubhūṣubhirmatamidaṃ jīveśābhedavādinaḥ

3.2.148

nāyuktamīśituḥ kiñcidīśatvasyāvirodhi yat /
yadīśitvavirodhi syāt tadevāyuktamañjasā

3.2.149

īśitvasyāvirodhena yojayitvākhilāḥ pramāḥ /
siddheśitvena cāyuktamapi hīśe na yojayet

3.2.150

mānataḥ prāptamakhilaṃ nāmānaṃ yojayet kvacit /
iti hi brahmatarkoktirato yuktamihoditam

3.2.151

sa cāprākṛtarūpatvādarūpaḥ svaguṇaśatmakam /
rūpamasya śiraḥpāṇipādādyātmakamiṣyate

3.2.152

ato nānityatā naiva śrutidvayavirodhitā /
yathā hi taijasasyaiva prakāśasyojkhitāvapi /
ātmaiva jyotirityāha jīvasyeśaṃ śrutistathā

3.2.153

tadbhaktitāratamyena tāratamyaṃ vimuktigam /
brahmādīnāṃ ca sarveṣāmānandāderyathākramam

3.2.154

pratibimbavadapyeṣāmānando 'nyaguṇā yathā /
nārāyaṇaguṇādhīnaścātyalpastadapekṣayā

3.2.155

tasmād bhinnaśca satatamanyajjñānaṃ parasya ca /
anyajjñānaṃ tu jīvānāmanya ānanda īśatā

3.2.156

mukhyeśatā pareśasya gauṇī jīvasya sā yataḥ /
iti śruteḥ sṛṣṭināśau tadadhīnāvitīrite /
svabhāvatvāt sthiternaitadapekṣeti na yujyate

3.2.157

yataḥ svabhāvo 'khila īśāyatto 'khilasya ca /
avyakto 'pi svaktayaiva bhaktānāṃ dṛśyate hariḥ

3.2.158

tadabhinnā guṇā nityamapi sarve viśeṣataḥ /
guṇatvena guṇitvena bhoktṛbhogyatayā sthitāḥ

3.2.159

viśeṣātmatayā teṣāṃ nityaśaktayātmanā tathā /
nityasthiterna dharmāṇāṃ kriyādīnāmanityatā

3.2.160

na viśeṣātmatā ceyamanityā śaktirūpatā /
saiva yat saviśeṣā syād viśeṣo 'nyo nacāpyayam

3.2.161

svanirvāhakatāhetostathāpi syād viśeṣataḥ /
viśeṣatvena vijñāteḥ pramāṇairakhilairapi

3.2.162

sasarja sañjahāreti viśeṣo hyavagamyate /
śrutyaiva sa sa eveti tadabhedaśca gamyate

3.2.163

bhedo yadi viśeṣasya sa bhedo bhedinā katham /
bhinnaścedanavasthā syādabhinnaścet purā na kim

3.2.164

viśeṣo 'bhinna eveti tena nābhyupagamyate /
abhinno nivirśeṣaśced bhedastadbhedatā kutaḥ

3.2.165

anenānena bhinno 'yamiti yat sa viśeṣataḥ /
bheda evaiṣa bahudhā dṛśyate tat kimuttaram

3.2.166

abhedabhedayoścaiva svarūpatvaṃ hi bhedinā /
tayorapyaviśeṣatve paryāyatvaṃ hi śabdayoḥ

3.2.167

abhedabhedaśabdau ca paryāyāviti ko vadet /
bhedo 'nyonyamabhedaśca bhedinā ced viśeṣatā

3.2.168

nirviśeṣe kathaṃ bhedo bhedinaikastathābhidā /
punastayorvibhedaśca bhedimātratvato bhavet

3.2.169

bhedinaścaiva bhedasya viśeṣo yadi gamyate /
abhedābhedinoścaiva kiṃ bhedo 'bhedabhedayoḥ

3.2.170

viśeṣeṇaiva sarvatra yadi vyavahṛtirbhavet /
kalpanāgauravāyaiva kiṃ bhedaḥ kalpyate tadā

3.2.171

aikyapratītyabhāvena bheda eva gavaśvayoḥ /
sa eveti pratītau hi viśeṣo nāma bhaṇyate

3.2.172

saccidāderaparyāyasiddhayarthaṃ māyināpi hi /
aṅgīkāryo viśeṣo 'yaṃ yadyasatyaviśeṣaṇam /
pṛthak pṛthag vārayituṃ śabdāntaramitīṣyate

3.2.173

māyāviśeṣarāhityaviśeṣeṇa viśeṣitā /
satyasyāpi bhavet sā ca tathā cedanavasthitiḥ

3.2.174

yadi satye viśeṣo na na taduktirbhavet tadā /
lakṣyate cet tena lakṣyamityapi syād viśeṣitā

3.2.175

punaḥpunarlakṣaṇāyāmapi syādanavasthitiḥ /
yadyabhāvaviśeṣitvaṃ syādaṅgīkṛtameva te

3.2.176

asārvajñyādirāhityamapyevaṃ te bhaviṣyati /
tadā sārvajñyameva syād bhāvārthatvānnañordvayoḥ

3.2.177

yadi naitādṛśaṃ grāhyamasukhatvānivartanāt /
asattvajñānatādeśca syādasattvādikaṃ tadā

3.2.178

anṛtādivirodhitvaṃ yadyasyābhyupagamyate /
anaiśvaryavirodhitvamapyevaṃ kiṃ nivāryate

3.2.179

akhaṇḍakhaṇḍanādevaṃ viśeṣo'khaṇḍavādinā /
khaṇḍitenāpi manasā svīkāryo'nanyathāgateḥ

3.2.180

akhaṇḍakhaṇḍavādibhyāṃ khaṇḍākhaṇḍena caiva tat /
mahādareṇa śirasi viśeṣo dhārya eva hi

3.2.181

nidarśanatrayeṇāto bhagavānatyabhinnatām /
guṇānāmādareṇāha tacca nābhihitānvayaḥ

3.2.182

yadāśeṣaviśeṣāṇamuktiḥ sāmānyato bhavet /
padaikenāpyuttareṇa viśeṣāvagatirbhavet

3.2.183

yato 'śeṣaviśeṣāṇāṃ vastunāstyeva caikatā /
ataḥ sāmānyato jñātaḥ padāntarabalāt punaḥ /
bhaved viśeṣato jñānastena syādanvitoktitā

3.2.184

svārtha evānvito yasmāt kenacit tadviśeṣataḥ /
aneneti taduktayaiva jñāyate 'nubhavena hi

3.2.185

yadyananvitamevaitat padaṃ svārthaṃ vadediha /
tathānyānyapi sarvāṇi kaḥ kuryādanvayaṃ punaḥ

3.2.186

vyāpāro na hi śabdasya paraḥ svārthaprakāśanāt /
pumānapyekavāroktayā kṛtakṛtyo yadā bhavet

3.2.187

anvayasya kathaṃ jñānaṃ śabdārthatvaṃ yadāsya na /
yadaivānanvitārthasya vacanaṃ taiḥ padaibharvet

3.2.188

ananvitaḥ syācchabdārtho na tadartho hi so 'nvayaḥ /
nirākāṅkṣapadānyeva vākyamityucyate budhaiḥ

3.2.189

tattadarthābhidhānena syānnirākāṅkṣatā ca sā

3.2.190

apūrtestāvadarthānāmākāṅkṣā pūrvamiṣyate /
karmakartṛkriyāṇāṃ tu pūrtau ko 'nyo 'nvayo bhavet

3.2.191

apūrtiścet padairuktaiḥ kiṃ nṛśṛṅgeṇa pūryate /
vyāpāraścet punasteṣāmanuktāvapi kiṃ na saḥ

3.2.192

ukte buddhisthatāhetoryadi vyāpāra iṣyate /
buddhisthatvāya yatnaṃ na kathaṃ kuryuḥ puraiva ca /
puruṣādhīnatā teṣāṃ yadi paścācca sā samā

3.2.193

pumānevānvayāyaiṣāṃ paścād yadi viceṣyate /
ananvitābhidhānānāṃ sa evārthāntaroktiṣu /
yatatāṃ śabdaśaktiścet tatra naivānvaye katham

3.2.194

tatkalpanāgurutvādidoṣeto 'bhihitānvayaḥ /
anubhūtiviruddhaśca tyājya eva manīṣibhiḥ

3.2.195

kartṛśabde hyabhihite dharmasāmānyavedanāt /
viśeṣadharmamanvicchan kimityeva hi pṛcchati

3.2.196

guṇakriyādidharmāṇāṃ viśeṣe kathite punaḥ /
nirākāṅkṣo bhaved yasmācchabdā anvitavācakāḥ

3.2.197

ato 'nantaguṇātmaiko bhagavāneka eva tu /
ucyate sarvavedaiśca te cākhilavilakṣaṇāḥ

3.2.198

sarve sarvaguṇātmānaḥ sarvakartāra eva ca /
tathāpi saviśeṣāśca vidvadyvutpattito 'pica

3.2.199

taistaiḥ śabdaiśca bhaṇyante yujyate copadeśataḥ /
anyānandādisādṛśyamānukūlyādinā param

3.2.200

pūrṇatvādi mahat teṣāṃ vailakṣaṇyaṃ śrutau śrutam /
pūrṇe 'śeṣaniyantā ca sukhādutama ekakalaḥ

3.2.201

guṇorusamudāyo 'yaṃ vāsudevaḥ sa niṣkaḷaḥ /
vāsudevaśrutiḥ saiṣā guṇān vakti hareḥ parān

3.2.202

sa evāśeṣajīvasthanissaṅkhayānādikālikān /
dharmādharmān sadā paśyan svecchayā bodhayatyajaḥ

3.2.203

kāṃścit teṣāṃ phalaṃ caiva dadāti svayamacyutaḥ /
na te viśeṣaṃ kamapi preraṇādikamucyate /
kuryuḥ kadāpi tenāyaṃ svatantro 'nupacārataḥ

3.2.204

karmāṇi tāni ca pṛthak cetanānyeva sarvaśaḥ /
acetanaśarīrāṇi svakarmaphalabhāñci ca

3.2.205

pratyekaṃ teṣu cānantakarmāṇyevaṃvidhāni ca /
tāni caivamitīśasya nissīmā śaktiruttamā

3.2.206

ekaiva brahmahatyā hi varāhahariṇoditā /
brahmapārastavenaiva niṣkrāntā rājadehataḥ

3.2.207

stotrasya tasya māhātmyād vyādhatvaṃ gamitā punaḥ /
prāpya jñānaṃ paraṃ cāpa tathānyānyapi sarvadā

3.2.208

anantānyuditānyevaṃ prabhuṇā kapilena hi /
saṃsāre pacyamānāni karmāṇyapi pṛthak pṛthak

3.2.209

tasmādanantamāhātmyaguṇapūgo janārdanaḥ /
bhaktyā paramayā'rādhya iti pādārtha īryate

Original text: Anuvyākhyāna a Dvaita verse commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc