Anuvyakhyana · Chapter 3.2
|| iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne tṛtīyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ ||
paścādadṛṣṭayavijñānakāladuḥkhapṛthagbhavāḥ /
sthānabhedo viruddhatvaṃ nyāyasāmyaṃ svatobhavaḥ
guṇasāmyamayogaśca tarkabādho vilomatā /
nānābhāvaḥ pralobhaśca pūrvapakṣagāḥ
aśakyakartṛtāśaktiḥ svato 'bodhastadeva ca /
amānakḷptisanmānavyavasthātyalpatābhavāḥ
viśeṣadṛṣṭivākye ca puṃśaktiḥ sunidarśanam /
alaukikatvamādhikyaṃ svātantryaṃ nirṇayapramāḥ
vāsanāḥ sarvavastūnāmanādyanubhavāgatāḥ /
santyevāśeṣajīvānāmanādimanasi sthitāḥ
triguṇātmakaṃ mano 'styeva yāvanmuktiḥ sadātanam /
tatraivāśeṣasaṃskārāḥ sañcīyante sadaiva ca
sūkṣmatvena laye sacca prākṛtairupacīyate /
sṛṣṭikāle yadā tanna kutaḥ saṃsārasaṃsthitiḥ
saṃskārairbhagavāneva sṛṣṭvā nānāvidhaṃ jagat /
svapnakāle darśayati bhrāntirjāgrattvameva hi
adṛṣṭe cāśrute bhāve na bhāva upajāyate /
adṛṣṭādaśrutād bhāvānna bhāva upajāyate
iti śrutipurāṇoktiranāditvāttu yujyate /
kadācid darśanāyogyaṃ yat tatrāpi vibhāgataḥ
dṛṣṭaṃ samānādhikaraṇaṃ dṛśyate ca sa ca bhramaḥ /
vāsanāmātramūlatvājjāgradvat spaṣṭatā na ca
bhedo 'bhedo 'thavā dvandvamiti praśno na yujyate /
draṣṭuḥ svapnasya dṛṣṭatvād bhedasyaivākhilairjanaiḥ
praśnadoṣā hi catvāraḥ svavyāhatirasaṅgatiḥ /
siddhārthatā ca vaiphalyaṃ na taiḥ syāt tattvanirṇayaḥ
tattvanirṇayavailomyaṃ syād vāde 'pi hi nigrahaḥ /
udbhāvanīyameva syānna kathāvasitirbhavet
vijigīṣukathāyāṃ tu kathāvasitikāraṇam /
parihāre 'pi siddhatvaṃ dūṣaṇaṃ prativādinaḥ /
pratijñāyāṃ tadanyasya siddhataiva hi sādhakā
āśrayavyāśrayāsiddhī sādhyasiddhiśca dūṣaṇam /
keṣāñcin na ca te doṣā vyāptau satyāṃ kathañcana
doṣo vyāhatirevāsti nṛśṛṅgāstitvasādhane /
yatra vyāhatatā nāsti ko 'tisaṅgo 'sya sādhane
pratyakṣāgamamūlāstu nyāyāḥ sarve bhavanti hi /
nyāyābhāsā amūlāḥ syurnyāyasyānyasya tau punaḥ
adṛṣṭe vyabhicāre tu sādhakaṃ taditi sphuṭam /
jñāyate sākṣiṇaivādvā mānabādhe na tad bhavet
yat sākṣiṇaiva mānatvaṃ mānānāmavasīyate /
amānasya tu mānatvaṃ mānasatvāccalaṃ bhavet
utsargato 'pi yat prāptamapavādavivarjitam /
vyabhicāryapavādena mānameva bhaviṣyati
ato hi bhojanādīnāmiṣṭasādhanatānumā /
mānaṃ vyavahṛtau nityaṃ vyabhicāro hi tatra ca
vyāptatve vyāśrayatvaṃ tu kathameva hi dūṣaṇam /
rohiṇyudaya āsannaḥ kṛttikābhyuditā yataḥ /
ityukte sādhanaṃ no kiṃ na hyājñaivātra sādhakā
anyat sadasatorviśvamiti ca vyāhateramā /
asiddhasādhane doṣaḥ ko vyāptiryadi vidyate
vyāptiśca vyatirekeṇa tatra taiścaiva gamyate /
aprasiddhasya sādhyasya sādhakatvaṃ yadeṣyate /
liṅgasyoktau viśeṣo 'yaṃ kena mānena gamyate
sādhanaṃ paramāṇvāderyadāsiddhasya ceṣyate /
yathānubhavamevaitannāṅgīkāryaṃ kutastadā
yatra nātiprasaṅgo 'sti mānaṃ na ca viparyate /
kliṣṭakalpanayaivātra sādhyamityatidurvacaḥ
pariśeṣo mithaḥsiddhiḥ cakrakasvāśrayādayaḥ /
asiddhasādhakatvena pañcāvayavatāṃ vinā /
aṅgīkāryāḥ samastaistanniyamaḥ kiṃnibandhanaḥ
siddasādhanatāyāṃ ca na kathāvasitirbhavet /
vyabhicāro hetvasiddhirekapakṣe 'pi dūṣaṇam
sādhyasādhanavaikalyaṃ dṛṣṭāntasya viśeṣaṇe /
vaiyathyarmekāsiddhau ca viśiṣṭāsiddhireva hi
aprayojakatā tatra prathamapraśnadūṣaṇam /
siddhapraśnādikaṃ yat tadādhikyāntagartaṃ bhavet
arthāpattyupamābhāvā anumāntargatāḥ kvacit /
pratyakṣāntargato 'bhāvaḥ sukhāderniyamena ca
anyatra khaḍiti prāptaḥ prārambhādyāśca yuktayaḥ /
āgamārthāvasityarthā niyatavyāptayo 'khilāḥ
vākyaṃ prakaraṇaṃ sthānaṃ samākhyā ca tathāvidhāḥ /
kurupāṇḍavavat teṣāmupapatteḥ pṛthag vacaḥ
svanyāyaiḥ sādhanaṃ kāryaṃ paranyāyaistu dūṣaṇam /
svanyāyairdūṣaṇaṃ ca syāt sādhitaiḥ prativādinaḥ
prasaṅgārthatayā proktā na siddhāntasya dūṣakāḥ /
chalaṃ jātiriti dvedhā vyāhatyantaramiṣyate /
jātiḥ svavyāhatirjñeyā chalamarthāntarottaram
evaṃ saṃśodhitanyāyasadāgamavirodhataḥ /
nānirvācyamiha proktaṃ māyāmātrapadena hi
vilakṣaṇaṃ sadasatoriti hi vyāhataṃ svataḥ /
pratiyogitvamapyasya brahmaṇo 'ṅgīkṛtaṃ bhavet
mithyā cet pratiyogitvaṃ vailakṣaṇyaṃ tato na hi /
avilakṣaṇatvaṃ satyaṃ syānmithyātvaṃ brahmaṇastataḥ
anirvācyasya sattvaṃ vā yadi dharmā na kecana /
brahmaṇo naiva jijñāsyaṃ jijñāsā dharmanirṇayaḥ
idamitthamiti jñānaṃ jijñāsāyāḥ prayojanam /
itthambhāvo hi dharmo 'sya na cenna pratiyogitā
itthambhāvātmakān dharmānāhuśca śrutayo 'khilāḥ /
adṛśyatvādayo 'pyasya guṇā hi prabhuṇoditāḥ
yadi syustādṛśā dharmāḥ sarvajñatvādayo na kim /
anyāpekṣā yadi syuṣṭe sattaivaṃ deśakālagā
deśakālānapekṣā hi na sattā kvāpi dṛśyate /
sarvadharmojjñitasyāsya kiṃ śāstreṇādhigamyate
mithyādharmavidhātuśca vedasyaivāpramāṇatā /
aprāptāṃ bhrāntimāpādya kiṃ vedo mānatāṃ vrajet
na hi vedaṃ vinā brahma vedyaṃ dharmāśca tadgatāḥ /
vedavedyasya mithyātvaṃ yadi naikyasya tat katham
dharmāropo 'pi sāmānyadharmādīnāṃ hi daśarne /
idantadādidharmitve dharmo 'nyaḥ kalpyate 'tra hi
sarvadharmavihīnasya dharmāropaḥ kva dṛśyate /
tadarthaṃ yadi dharmāṇāmāropaḥ sānavasthitiḥ
īśatajjñānavedākṣajānumāmātṛpūrviṇaḥ /
bhrāntirviśvasya yenaiva mānābhāsena kalpyate 'tra hi
tanmātrasyānyathā bhāvāt kiṃ na syād viśvasatyatā /
yenedaṃ kalpyate bhrāntaṃ bhrāntistasyaiva kiṃ na sā
bhrāntatve tasya viśvāderīśādyabhrāntameva hi /
bhaveyurbhrāntayo nṛṇāṃ naiveśādeḥ kathañcana
satyatvamakṣajaprāptaṃ yadi bhrāntamitīṣyate /
prāmāṇyamāgamasyāpi pratyakṣādanyataḥ kutaḥ
sākṣipratyakṣato hyeva mānānāṃ mānateyate /
sākṣiṇaḥ svaprakāśatvamanavasthā tato na hi
tātkālikaṃ pramāṇatvamakṣajasya yadā bhavet /
aikyāgamasya kiṃ na syāt tasyāpyetādṛśaṃ yadi /
aikyaprāmāṇyamithyātvaṃ yadā viśvasya satyatā
aikyāgamasya mānatvaṃ yadyabādhyamitīṣyate /
akṣajasyāpi mānatvaṃ nābādhyaṃ kimitīṣyate
advaitahānisāmānyānna viśeṣaśca kaścana /
yadi svatastvaṃ prāmāṇye viśvasattā kathaṃ na te
prāmāṇyasya ca maryādā kālato vyāhatā bhavet /
kālāntare 'pyamānaṃ cedidānīṃ mānatā kutaḥ
mithyātvamānaṃ mokṣe 'pi mānaṃ kiṃ neti bhaṇyatām /
mānatve 'dvaitahāniḥ syādamānatve 'pyamokṣatā
viśvasya punarāpattirmithyāmānaṃ yadā na mā /
asti cenmuktayavasthā ca dvaitāpattirato 'nyathā
amuktatvaṃ tathā kāle kālādhīnā hi muktatā /
kāla evāgamo 'pyāha muktiṃ kālanivartane /
mukterapi nivṛttiḥ syāt saṃsāritvamato bhavet
kva ca pratyakṣataḥ prāptamanumāgamabādhitam /
dehātmatvaṃ yadi na tat prāptaṃ pratyakṣataḥ kvacit /
mama deha iti hyeva na deho 'hamiti pramā
upacāraśca kṛṣṇo 'hamiti kardamalepane /
vastrasya yadvadevaṃ syād yadyupādhikṛtaṃ tadā /
svataḥ śuklatvavat kārṣṇyaṃ na mameti pratīyate
kathaṃ ca bhedo dehāderātmano na pramīyate /
jātamātrā mṛgā gāvo hastinaḥ pakṣiṇo khaṣāḥ /
bhayābhayasvabhogādau kāraṇāni vijānate
asmṛtau pūrvadehasya vijñānaṃ tat kathaṃ bhavet /
anvayavyatirekāderanusandhānavismṛtau
yadā dehāntarajñānaṃ dehaikyāvasitiḥ kutaḥ /
vyāptatvādātmano dehe vyavahāreṣvapāṭavāt
bhedajñāne 'pi cāṅgāravahnivat svāviviktavat /
bhavanti vyavahārāśca na hi pratyakṣagānapi
arthān yathānubhavataḥ pratipādayituṃ kṣamāḥ /
lokāstato hi pratyakṣasiddhaṃ nānyena kenacit
śakyaṃ vārayituṃ kvāpi taccennottaragocaram /
kathamevottaraḥ kālastadgo mokṣaśca gamyate
āgamo 'pi hi sāmānye siddhe pratyakṣataḥ punaḥ /
viśeṣaṃ gamayedeva kathaṃ śaktigraho 'nyathā
atītānāgatārtheṣu jāte śaktigrahe 'khilam /
viśeṣaṃ jñāpayed vākyaṃ na tadajñātaśaktike
śaktiśced vartamāne syānnātītānāgataṃ vadet /
yadi śaktigraho 'nyatra kathaṃ sa syāt tadagrahe
sāmānyaṃ dṛṣṭamevāsāvanyatra gamayed yadi /
sāmānyavarjitaṃ vastusvarūpaṃ gamayet katham
na svarūpatvasāmānyaṃ kenāpyaṅgīkṛtaṃ kvacit /
svarūpaṃ cedanugataṃ vyāvṛttaṃ tatra kiṃ bhavet
sarvānugatadharmāṇāmante hi svatvamiṣyate /
kiṃ vyāvṛttamiti praśne svarūpamiti kevalam /
syāduttaraṃ tato 'nyaccet tadeva svayameva naḥ
evaṃ vyāvṛttarūpe 'pi yadā śaktigraho bhavet /
tasya sāmānyato jñānaṃ vinā sa ca bhavet kutaḥ
ato viśeṣasāmānyarūpaṃ sarvamapīṣyate /
vyāvṛttaṃ yacca sāmānyaṃ tadeva syād viśeṣataḥ
nacaikadharmatā tena padārthānāṃ parasparam /
dharmāṇāṃ bhedadṛṣṭayaiva tatsādṛśyasya darśanāt
ataḥ sarvapadārthāśca sāmānyāt sākṣigocarāḥ /
sarvamityeva vijñānaṃ sarveṣāṃ kathamanyathā
kiñcitsādṛśyavijñānādakhilasyāpi vastunaḥ /
śabdaśaktigrahaśca syāt tattatsādṛśyamānataḥ
pratyakṣaṃ mānasaṃ caiva yadātītārthagocaram /
tadā smṛtipramāṇatvamatītatvaviśeṣitam
ādhikyamanubhūtāttu yadātītatvamiṣyate /
mānatā ca kathaṃ na syāt smṛterbādhaśca nātrahi
mānatvaṃ pratyabhijñāyā api sarvānubhūtigam /
atītavartamānatvadharmiṇī sā ca dṛśyate
na ca sā smṛtimātrārdhā tadidantvagrahaikataḥ /
ato na vatarmānaikaniyamaḥ syād grahe 'kṣaje
na ca pramāṇato 'nyā syāt pramitirnāma kutracit /
mānābhāvād gauravācca kalpanāyāḥ kimetayā
mayaitajjñātamiti tu sākṣigaṃ jñānagocaram /
jñānameva tato 'nyā na pramitirnāma dṛśyate
mānāmātṛprameyāṇāṃ taducchittirnahi kvacit /
svapnānāmapi caiteṣāṃ na bādho dṛśyate kvacit
jāgrattvamātramatraikamanyathā dṛśyate sphuṭam /
ato mithyā na ca svapno jāgradvajjāgradeva ca
ātmavat kvacidātmā ca syādeva bhramagocaraḥ /
etāvatā na mithyāsau svapne jāgarite tathā
yadyātmanyanyathā dṛśyaṃ bhrāntamatrāpi tad bhavet /
abādhitānuvṛttestu svapnāderbhrāntatā kutaḥ
na ca kācit pramā viśvabhrāntatve sarvameva ca /
abhrāntatve pramāṇaṃ tu kathaṃ tadbhrāntitā bhavet
kiñca bhrāntatvavādī sa bhrāntatvaṃ svamatasya ca /
aṅgīkaroti niyataṃ tatra sampratipannatā /
vādinostena cābhrāntaṃ viśvameva bhaviṣyati
bhrāntitvabhrāntatā cet syāt kathaṃ nābhrāntisatyatā /
aśeṣadoṣaduṣyaṃ tanmataṃ heyaṃ bubhūṣibhiḥ
yena svamataheyatvaṃ svayamaṅgīkṛtaṃ sadā /
bhrāntitvād durghaṭatvasya bhūṣaṇatvācca kevalam
unmatto 'pi kathaṃ tasya mataṃ svīkartumicchati /
īśaśakteracintyatvānmahonmattaiḥ pravartitam
ataḥ prajñātra māyoktā jaivyupādānameva sā /
nimittamaiśvarī mukhyaṃ nirmitaṃ trātameva ca
tābhyāṃ saha pṛthak caiva māyāmātramitīryate /
ubhābhyāṃ mātamaiśvaryā trātaṃ saha pṛthak tataḥ
prajñātmakaṃ mano yena manorūpāśca vāsanāḥ /
dhīrbhīriti manastvevetyāha ca śrutirañjasā
cidacinmiśramevaitanmano yāvacca saṃsṛtiḥ /
tenāvasthā imāḥ sarvā jīvaḥ paśyati sarvadā
manovikārā viṣayāḥ svāpnā yad bahyavanna te /
sthūlā bhavantyatasteṣāṃ spaṣṭatā na tathā kvacit
kvacit spaṣṭā api syuṣye vāsanā mānasī ca sā /
īśecchayāntardadhāti vyajyate ca punastayā
sṛṣṭvaiva vāsānabhiśca prapañcaṃ svāpnamīśvaraḥ /
vāsanāmātratāṃ tasya nītvāntardhāpayatyajaḥ
suṣuptimohabodhāṃśca svavaśastadvaśaṃ sadā /
jīvaṃ nayati deveśo nānyaḥ kartāsya kaścana
na sthānabhedato 'pyasya bhedaḥ kaścit pareśituḥ /
sarvatrāśeṣadoṣojkhapūrṇakalyāṇacidguṇaḥ
tadviruddhaṃ tu yat tatra mānaṃ naiva bhavet kvacit /
mahātātparyarodhena kathaṃ tanmānamatra tu
duḥkhāpyayasukhāvāptihetutvenaiva vedavāk /
bhavenmānaṃ tadīśānāt prasannādeva nānyathā
prasannatā guṇotkarṣajñānādeva hi kevalam /
nirdoṣatāparijñānādapi nānyena kenacit
yo māmaśeṣadoṣojkhaṃ guṇasarvasvabṛṃhitam /
jānātyasmai prasanno 'haṃ dadyāṃ muktiṃ nacānyathā
yo māmaśeṣābhyadhikaṃ vijānāti sa eva mām /
vijānātyakhilāṃstasya dadyāṃ kāmān paraṃ padam
yo māmevamasammūḍhaḥ kiṃ mā nindanti śatravaḥ /
ityādivedasmṛtigavākyairevāvasīyate
lokataśca prasādena muktiḥ sa guṇavedanāt /
mahātātparyamukhyasya virodhādata eva hi
doṣitvanirguṇatvālpaguṇatvādi kathañcana /
nārthaḥ śrutipurāṇādestadviruddho 'khilasya ca /
arthaḥ svayaṃ vinirṇīto vāsudevena sādaram
iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayānagha /
etad buddhvā buddhimān syāt kṛtakṛtyaśca bhārata
ityato 'khilasacchāstraviruddhatvena nānumā /
vartate tatra teneśo nirṇīto 'khilasadguṇaḥ
na ca cittvādabhinnatvaṃ jīvasyeśavadāpyate /
yata ābhāsatāmeva śrutirasya vadatyalam
yathaiṣā puruṣe cchāyā etasminnetadātatam /
chāyā yathā puṃsadṛśā pumādhīnā ca dṛśyate /
evamevātmakāḥ sarve brahmādyāḥ paramātmanaḥ
sattāpratītikāryeṣu pumadhīno yatheyate /
ābhāsa eva puruṣā muktāśca paramātmanaḥ
chāyā viṣṇo ramā tasyāśchāyā dhātā viśeṣakau /
tasyendrakāmau ca tayostayoranye 'khilā api
harerbrahmāsya gīstasyā viśeṣāvindra etayoḥ /
māraścābhāsakāḥ sarva etayostadadhīnataḥ
sarve 'lpaśaktayaścaiva pūrṇaśaktiḥ paro hariḥ /
cetanatve 'pi bhinnāste tasmādetena sarvadā /
ityādiśrutivākyebhyo jñāyate bheda eva hi
ābhāsatvaṃ hi nirṇītaṃ jīvasya paramātmanaḥ /
tanna yuktaṃ yadābhāsa upādhyāyatta īyate
upādhyāyattatābhāvādābhāsatvavirodhataḥ /
cetanatvena cāṃśatvāt samudāyaikyamāpatet
ataḥ pṛthaktavamuditaṃ samudāyāṃśayorbhavet /
īśākhyā samudāye syādīśarūpeṣvivoditā
ato dehādyupādhīnāmapāye samatā bhavet /
īśarūpairathābhāsā mukhyataḥ sūryakādivat
yadā tadopādhyāyattarūpāṇāṃ nāśitā bhavet /
ityāśaṅkānivṛttyarthamāha vedādhipaḥ prabhuḥ /
ata evopametyeva cānyābhāsaviśeṣitām
yaduktaṃ tadadhīnatvaṃ sarvāvasthāsvaśeṣataḥ /
jīvasya sadṛśatvaṃ ca cittvamātraṃ nacāparam
tāvanmātreṇa cābhāso rūpameṣāṃ cidātmanām /
nopādhyadhīnatādyaiśca nātisāmyaṃ nidarśane
kiñcitsukhādisādṛśyamapīśenesurānṛte /
tata ābhāsate nityaṃ tadvadābhāsate 'pi ca
bhānamastitvamapicaivāsamantād yatastataḥ /
jīva ābhāsa uddiṣṭaḥ sadaiva paramātmanaḥ
na jalāyattasūryādipratibimbopamatvataḥ /
tadadhīnatvameveti kiñcit sādṛśyameva ca /
samprakāśayataḥ sūtragatāvakhilamānataḥ
jīveśabhedadṛṣṭayaiva samudāyaikatā kutaḥ /
aśeṣadoṣarāhityaṃ sarvaśaktitvato hareḥ
sarvopeteti kathitamata aikyaṃ kva doṣiṇā /
aśeṣaśaktiyuktaścet svātantryād doṣavān katham
anusandhānarahitamaikyaṃ cedekatā na tat /
cetanaikye 'nusandhānaṃ pramāṇaṃ naiva cāparam
anusandhānarahitasamudāyaikyameva cet /
cetaneṣvastu tannāmamātrameva yatastataḥ
muktau syādanusandhānaṃ cenmithyājñānitā bhavet /
sarvajña ekatāṃ nānusandhatte naiva sā yataḥ
paścāt syādanusandhānaṃ cenmithyājñānitā bhavet /
vidyamānānusandhānaṃ na cedajñatvamāpatet
asadaikyaṃ bhavet paścād yadi syāt saptamo rasaḥ /
samudāyaikyametasmād dūrato 'pākṛtaṃ sadā
ato 'śeṣaguṇonnaddhaṃ nirdoṣaṃ yāvadeva hi /
tāvadeveśvaro nāma tatra bhedo 'pi na kvacit
neha nānāsti kimapi harayo 'yamayaṃ hi saḥ /
ityādiśrutimānena jīvāṃśāḥ sarva eva ca
niyamenānusandhānavanto yadyekatā svataḥ /
aṃśino 'śeṣasandhānamatyalpasyāpi vidyate
bhuvi jātena cāṃśena sukhaduḥkhādi tadgatam /
anubhūyate viśeṣastu kaścidīśakṛto bhavet
īśasyācintyaśaktitvānnāśakyaṃ kvāpi vidyate /
seśatānupapannaiva yadi jīvaikatāsya hi /
anīśasyeśatetyeva viruddhaṃ sarvamānataḥ
īśatvenaiva vijñātamanīśatvena cecchrutiḥ /
anīśatvena vijñātamīśatvenāthavā diśet
upajīvyavirodhena naiva mānatvameṣyati /
ata eveśatāsiddherna kiñcicchakyamasya ca
īśatve 'nīśabhedena śrutyā samyak prakāśite /
ayuktamapi cānyatra yuktaṃ bhavati tadbalāt
ato 'nyatrāpi yad dṛṣṭaṃ tadīśenaiva kalpyate /
śrutyābhāsāptamapi nahīśatvaparipanthi yat
īśo 'nīśo jaganmithyā duḥkhī mukto bhidā na hi /
iti pratijñāvyāghātaḥ sarvadoṣādhikādhikaḥ
iti hi brahmatarkoktiratiheyamato 'khilaiḥ /
bubhūṣubhirmatamidaṃ jīveśābhedavādinaḥ
nāyuktamīśituḥ kiñcidīśatvasyāvirodhi yat /
yadīśitvavirodhi syāt tadevāyuktamañjasā
īśitvasyāvirodhena yojayitvākhilāḥ pramāḥ /
siddheśitvena cāyuktamapi hīśe na yojayet
mānataḥ prāptamakhilaṃ nāmānaṃ yojayet kvacit /
iti hi brahmatarkoktirato yuktamihoditam
sa cāprākṛtarūpatvādarūpaḥ svaguṇaśatmakam /
rūpamasya śiraḥpāṇipādādyātmakamiṣyate
ato nānityatā naiva śrutidvayavirodhitā /
yathā hi taijasasyaiva prakāśasyojkhitāvapi /
ātmaiva jyotirityāha jīvasyeśaṃ śrutistathā
tadbhaktitāratamyena tāratamyaṃ vimuktigam /
brahmādīnāṃ ca sarveṣāmānandāderyathākramam
pratibimbavadapyeṣāmānando 'nyaguṇā yathā /
nārāyaṇaguṇādhīnaścātyalpastadapekṣayā
tasmād bhinnaśca satatamanyajjñānaṃ parasya ca /
anyajjñānaṃ tu jīvānāmanya ānanda īśatā
mukhyeśatā pareśasya gauṇī jīvasya sā yataḥ /
iti śruteḥ sṛṣṭināśau tadadhīnāvitīrite /
svabhāvatvāt sthiternaitadapekṣeti na yujyate
yataḥ svabhāvo 'khila īśāyatto 'khilasya ca /
avyakto 'pi svaktayaiva bhaktānāṃ dṛśyate hariḥ
tadabhinnā guṇā nityamapi sarve viśeṣataḥ /
guṇatvena guṇitvena bhoktṛbhogyatayā sthitāḥ
viśeṣātmatayā teṣāṃ nityaśaktayātmanā tathā /
nityasthiterna dharmāṇāṃ kriyādīnāmanityatā
na viśeṣātmatā ceyamanityā śaktirūpatā /
saiva yat saviśeṣā syād viśeṣo 'nyo nacāpyayam
svanirvāhakatāhetostathāpi syād viśeṣataḥ /
viśeṣatvena vijñāteḥ pramāṇairakhilairapi
sasarja sañjahāreti viśeṣo hyavagamyate /
śrutyaiva sa sa eveti tadabhedaśca gamyate
bhedo yadi viśeṣasya sa bhedo bhedinā katham /
bhinnaścedanavasthā syādabhinnaścet purā na kim
viśeṣo 'bhinna eveti tena nābhyupagamyate /
abhinno nivirśeṣaśced bhedastadbhedatā kutaḥ
anenānena bhinno 'yamiti yat sa viśeṣataḥ /
bheda evaiṣa bahudhā dṛśyate tat kimuttaram
abhedabhedayoścaiva svarūpatvaṃ hi bhedinā /
tayorapyaviśeṣatve paryāyatvaṃ hi śabdayoḥ
abhedabhedaśabdau ca paryāyāviti ko vadet /
bhedo 'nyonyamabhedaśca bhedinā ced viśeṣatā
nirviśeṣe kathaṃ bhedo bhedinaikastathābhidā /
punastayorvibhedaśca bhedimātratvato bhavet
bhedinaścaiva bhedasya viśeṣo yadi gamyate /
abhedābhedinoścaiva kiṃ bhedo 'bhedabhedayoḥ
viśeṣeṇaiva sarvatra yadi vyavahṛtirbhavet /
kalpanāgauravāyaiva kiṃ bhedaḥ kalpyate tadā
aikyapratītyabhāvena bheda eva gavaśvayoḥ /
sa eveti pratītau hi viśeṣo nāma bhaṇyate
saccidāderaparyāyasiddhayarthaṃ māyināpi hi /
aṅgīkāryo viśeṣo 'yaṃ yadyasatyaviśeṣaṇam /
pṛthak pṛthag vārayituṃ śabdāntaramitīṣyate
māyāviśeṣarāhityaviśeṣeṇa viśeṣitā /
satyasyāpi bhavet sā ca tathā cedanavasthitiḥ
yadi satye viśeṣo na na taduktirbhavet tadā /
lakṣyate cet tena lakṣyamityapi syād viśeṣitā
punaḥpunarlakṣaṇāyāmapi syādanavasthitiḥ /
yadyabhāvaviśeṣitvaṃ syādaṅgīkṛtameva te
asārvajñyādirāhityamapyevaṃ te bhaviṣyati /
tadā sārvajñyameva syād bhāvārthatvānnañordvayoḥ
yadi naitādṛśaṃ grāhyamasukhatvānivartanāt /
asattvajñānatādeśca syādasattvādikaṃ tadā
anṛtādivirodhitvaṃ yadyasyābhyupagamyate /
anaiśvaryavirodhitvamapyevaṃ kiṃ nivāryate
akhaṇḍakhaṇḍanādevaṃ viśeṣo'khaṇḍavādinā /
khaṇḍitenāpi manasā svīkāryo'nanyathāgateḥ
akhaṇḍakhaṇḍavādibhyāṃ khaṇḍākhaṇḍena caiva tat /
mahādareṇa śirasi viśeṣo dhārya eva hi
nidarśanatrayeṇāto bhagavānatyabhinnatām /
guṇānāmādareṇāha tacca nābhihitānvayaḥ
yadāśeṣaviśeṣāṇamuktiḥ sāmānyato bhavet /
padaikenāpyuttareṇa viśeṣāvagatirbhavet
yato 'śeṣaviśeṣāṇāṃ vastunāstyeva caikatā /
ataḥ sāmānyato jñātaḥ padāntarabalāt punaḥ /
bhaved viśeṣato jñānastena syādanvitoktitā
svārtha evānvito yasmāt kenacit tadviśeṣataḥ /
aneneti taduktayaiva jñāyate 'nubhavena hi
yadyananvitamevaitat padaṃ svārthaṃ vadediha /
tathānyānyapi sarvāṇi kaḥ kuryādanvayaṃ punaḥ
vyāpāro na hi śabdasya paraḥ svārthaprakāśanāt /
pumānapyekavāroktayā kṛtakṛtyo yadā bhavet
anvayasya kathaṃ jñānaṃ śabdārthatvaṃ yadāsya na /
yadaivānanvitārthasya vacanaṃ taiḥ padaibharvet
ananvitaḥ syācchabdārtho na tadartho hi so 'nvayaḥ /
nirākāṅkṣapadānyeva vākyamityucyate budhaiḥ
tattadarthābhidhānena syānnirākāṅkṣatā ca sā
apūrtestāvadarthānāmākāṅkṣā pūrvamiṣyate /
karmakartṛkriyāṇāṃ tu pūrtau ko 'nyo 'nvayo bhavet
apūrtiścet padairuktaiḥ kiṃ nṛśṛṅgeṇa pūryate /
vyāpāraścet punasteṣāmanuktāvapi kiṃ na saḥ
ukte buddhisthatāhetoryadi vyāpāra iṣyate /
buddhisthatvāya yatnaṃ na kathaṃ kuryuḥ puraiva ca /
puruṣādhīnatā teṣāṃ yadi paścācca sā samā
pumānevānvayāyaiṣāṃ paścād yadi viceṣyate /
ananvitābhidhānānāṃ sa evārthāntaroktiṣu /
yatatāṃ śabdaśaktiścet tatra naivānvaye katham
tatkalpanāgurutvādidoṣeto 'bhihitānvayaḥ /
anubhūtiviruddhaśca tyājya eva manīṣibhiḥ
kartṛśabde hyabhihite dharmasāmānyavedanāt /
viśeṣadharmamanvicchan kimityeva hi pṛcchati
guṇakriyādidharmāṇāṃ viśeṣe kathite punaḥ /
nirākāṅkṣo bhaved yasmācchabdā anvitavācakāḥ
ato 'nantaguṇātmaiko bhagavāneka eva tu /
ucyate sarvavedaiśca te cākhilavilakṣaṇāḥ
sarve sarvaguṇātmānaḥ sarvakartāra eva ca /
tathāpi saviśeṣāśca vidvadyvutpattito 'pica
taistaiḥ śabdaiśca bhaṇyante yujyate copadeśataḥ /
anyānandādisādṛśyamānukūlyādinā param
pūrṇatvādi mahat teṣāṃ vailakṣaṇyaṃ śrutau śrutam /
pūrṇe 'śeṣaniyantā ca sukhādutama ekakalaḥ
guṇorusamudāyo 'yaṃ vāsudevaḥ sa niṣkaḷaḥ /
vāsudevaśrutiḥ saiṣā guṇān vakti hareḥ parān
sa evāśeṣajīvasthanissaṅkhayānādikālikān /
dharmādharmān sadā paśyan svecchayā bodhayatyajaḥ
kāṃścit teṣāṃ phalaṃ caiva dadāti svayamacyutaḥ /
na te viśeṣaṃ kamapi preraṇādikamucyate /
kuryuḥ kadāpi tenāyaṃ svatantro 'nupacārataḥ
karmāṇi tāni ca pṛthak cetanānyeva sarvaśaḥ /
acetanaśarīrāṇi svakarmaphalabhāñci ca
pratyekaṃ teṣu cānantakarmāṇyevaṃvidhāni ca /
tāni caivamitīśasya nissīmā śaktiruttamā
ekaiva brahmahatyā hi varāhahariṇoditā /
brahmapārastavenaiva niṣkrāntā rājadehataḥ
stotrasya tasya māhātmyād vyādhatvaṃ gamitā punaḥ /
prāpya jñānaṃ paraṃ cāpa tathānyānyapi sarvadā
anantānyuditānyevaṃ prabhuṇā kapilena hi /
saṃsāre pacyamānāni karmāṇyapi pṛthak pṛthak
tasmādanantamāhātmyaguṇapūgo janārdanaḥ /
bhaktyā paramayā'rādhya iti pādārtha īryate
Original text: Anuvyākhyāna a Dvaita verse commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0